Bilim berekesi birlikte

Amanatty aqtaǵan, salt-dás­túrdi saqtaǵan máńgilik Qa­zaq eli jaqsylyqtyń jarshy­syndaı bolǵan boıtumar qujat­ty qýana qabyldady. «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – birlik pen kelisimniń keńistiginde ómir súrip, eńbek etip otyrǵan táýel­siz memleketimiz úshin alysty jaqyndatqan, múddeni bıiktetip, maqsatty asqaqtatqan bolashaqtyń shamshyraǵyndaı jaryq ári nurly jol. Erteden-aq ertegi arqyly eń­seli eldiń erteńin kórkem eles­tetip ósken ult qııalyndaǵy Qa­zaq eli aqıqatqa aınaldy. El­ba­­synyń bıylǵy Joldaýyn ha­lyq ja­sampazdyq alaýyndaı qabyl­dady. Qoǵamnyń ilgerileýi – bilimge táýeldi. Bul dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Bilim – adamzat balasynyń qol jetkizgen uly ıgilikteriniń biri. «Bilimdi bolýǵa – oqý, baı bolýǵa – kásip, kúshti bolýǵa – birlik kerek» ekenin ót­ken ǵasyr basynda Ahmet Baı­tursynuly kóregendilikpen aıtyp ketken. Jas urpaqqa sanaly bilim berip, salamatty ómir saltyn úıretý qazirgi qoǵamnyń bas­ty máselesi. Táýelsiz elimizdiń tuǵyry bıik, irgesi berik bolýyna bilim salasynyń sapasy tyńǵy­lyqty yqpal etedi. Osy baǵytta Elbasynyń bastamasymen bilim salasynda qajyrly eńbekter jalǵasýda. Elimizdiń bilim jáne ǵylym salasyn damytýdyń 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan basym baǵyttary talqylanyp, bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıleriniń negizgi baǵyttary Úkimetten qoldaý tapty. «Bala – bolashaǵymyz» deıtin dana halqymyz urpaq tárbıesine, ónegesine erteden úlken mán bergen. Osy ustanymmen qurylǵan «Balapan» baǵdarlamasy búgingi tańda 3-6 jastaǵy balalardyń 71,5 paıyzyn qamtysa, bul kórsetkish úsh jyldan soń 80,5 paıyzǵa jetpek. Mektepke deıingi bilim berý uıymdarynyń sany da búgingi kúnmen salystyrǵanda birneshe paıyzǵa artpaq. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha aldaǵy oqý jylynda 1128 balabaqshada 11 myń 637 baldyrǵan bolsa, bıylǵy oqý jylynda mekeme sany 5%-ǵa, al tár­bıelenýshiler sany 106%-ǵa ósken. Jańadan iske qosylǵan 50 balabaqsha qamtylýǵa tıis sábıler sanyn 20% ósirgen. Oblys boıynsha 1-6 jastaǵy 133 myń balany, onyń ishinde 3-6 jastaǵy 214 myńnan astam balaǵa arnalǵan 1256 mektepke deıingi uıym halyq ıgiligine qyzmet kórsetýde. Sońǵy tórt jylda balalardy balabaqshaǵa qamtý 36,8 paıyzǵa artqan. Halqy tyǵyz ornalasqan, demografııalyq ósý jaǵynan aldyńǵy oryndaǵy ońtústik óńirindegi bul jaǵdaı Joldaýda belgilengen «Taıaýdaǵy 3 jyl ishinde, 2017 jylǵa deıin oryn jetispeýshiligin joıyp, qajetti jerlerde eldegi barlyq mektepti eki aýysymmen oqytýǵa kóshirý kerek» degen mejeli mindettiń ózektiligin kórsetedi. Sannan sapa shyǵatynyn eskersek, mektepke deıingi bilim berý uıymdarynyń sany ósken saıyn, onda qyzmet jasaıtyn maman­dar­dyń biliktiligin arttyryp, baǵdar­lamalar jańartylýy qajet. Sol sebepti 2016 jylǵa deıin joǵary mektepke deıingi bilimi bar mamandar sanyn 9 paıyzǵa, joǵary pedagogıkalyq bilimi bar kadrlar sanyn 6 paıyzǵa ósirý jospar­lanyp otyr. Bul Mem­leket basshysy atap ótken mektep­ke deıingi mekemelerge zamanaýı baǵdarlamalar men oqytý ádis­temelerin, bilikti mamandar usyný mańyzdylyǵynyń aıqyn dáleli. Orta bilim berýde oqýshy­lar­dyń quzirettiligin damytý úshin bilim berý mazmunyn jańartý ózekti másele. Oqýshylardyń quzirettiligin damytý úshin olarǵa sabaq beretin pedagogtardyń quzyr­lylyq qabiletin qalyp­tas­tyrý qajet. Iаǵnı, Joldaýda aıtylǵandaı, «Orta bilim berý júıesinde jalpy bilim beretin mektepterdi Nazarbaev zııatkerlik mektepterindegi oqytý deńgeıine jetkizý. Mektep túlekteri qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin tolyq meńgerýi tıis. Olardy oqytý nátıjesi oqýshylardyń syndarly oılaý, ózindik izdenis pen aqparatty tereń taldaý mashyǵyn ıgerýi» qajet. Qazirgi tańda kásibı bilim beretin oqý oryndarynyń basty maqsaty – mamandyqtardy ıgertý, biliktilik berýmen shektelse, al álemdik bilim keńistigindegi básekege qabi­letti tulǵa daıyndaý úshin adam­nyń quzyrlylyq qabiletine súıený arqyly nátıjege baǵdar­lanǵan bilim berý júıesin usyný bolyp tur. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi orta bilim mazmunyn jańartýdy kezeń-kezeńimen engizip, 2015 jyly 1-synyptan bastap barlyq pánder boıynsha jańartylǵan baǵdarlamaǵa sáıkes oqytý bel­gi­lenýde. Atap aıtqanda, oǵan til­der (qazaq, orys, aǵylshyn), aqpa­ratty-kommýnıkatıvti tehno­lo­gııa 2016 jyly – 5 jáne 8-synyptardan, syndarly oılaý elementteri jáne 11-synyptan keıin joǵary oqý oryndary baza­synda daıyndyq kýrstary jatady. Bul ózgerister sana áleýeti joǵary damyǵan, syn turǵysynan jáne jańasha oılaı biletin, rýhy myqty, óz bilimin qoǵamnyń alǵa basýyna jumsaı alatyn zııaly azamatty daıyndaýǵa baǵyt­talǵan. Búgingi mektepterdiń maq­saty – joǵary bilimdi, shyǵar­mashyl adamnyń úılesimdi damýy úshin qolaıly bilim berý keńis­tigin jasaý. Mektep túlegi syn turǵysynan oılaı alýǵa, bilimin shyǵarmashylyqpen paıda­lana bilýge, zertteýshilik jáne aq­parattyq-kommýnıkatıvtik daǵ­dy­laryn qalyptastyrýǵa, topta jáne jeke jumys isteýge, qarym-qatynas pen qoıylǵan mindetter men kúrdeli máselelerdi sheshe bilýge daǵdylanady. Erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin eki másele bar. Onyń biri – qazaq tilinde oqytý­dy damytý bolsa, ekinshisi – aýyl men qala mektepterindegi alshaq­tyqty joıý. Bul – Elba­sy­nyń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda aıtylǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýǵa yqpal etý­shi jetekshi faktorlardyń biri. Búgingi kúni qala men aýyldyq jerlerdegi joǵary sanatty mu­ǵalimderdiń alshaqtyǵy ájeptáýir, paıyzǵa shaqsaq aýyl mektebinde – 11,5, al qala mektebinde – 24,4%-dy quraıdy. Bul, árıne, bilim sapasyna óz áserin tıgizedi. Aqparattyq-kommýnıkatıvtik tehnologııalardy qoldaný – qala men aýyl arasyndaǵy sandyq aqparattyq teńsizdikti joıýǵa jol ashady. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynda byltyrǵy oqý jylynda 1019 mektepte 534 myń 195 oqýshy bilim alsa, bıylǵy oqý jylynda bala sany 2%-ǵa ósken. О́tken oqý jylynda ońtústikte mektep tabaldyryǵyn alǵash ret 58 myń 720 búldirshin attasa, osy jyly olardyń sany 11%-ǵa artqan. Aýyl – qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy tirliktiń ordasy, árbir qazaqtyń ata-teginiń besigi, baqytty balalyq shaqtyń máńgilik mekeni. Aýyl – tarıhı sanany qalyptastyratyn ulttyq tárbıe otany. El bılegen handar men jerdi jaýdan qorǵaǵan batyrlar, oıshyl ǵalymdar, qalam ustaǵan qaıratker qalamgerler de osy aýyl dalasynan qanat qaǵyp, qııaǵa ushqan. Qazaq úshin aýyldan ótken qutty da kıeli meken bolmaq emes, bolmaıdy da. Aýyl mektebiniń jaǵdaıyn ja­sap, alshaqtyqty joıýdy jospar­laý men qazaq tiline degen jana­shyrlyq ultqa, elge degen súıis­pen­shiliktiń, Elbasy ıdeıasyn qol­daýdyń, otanshyldyqtyń aıǵaǵy. Sońǵy kezde bilim berý úrdi­sine otbasyn, mektepti, qoǵam­dy tartyp, qamqorshylyq keńes­terin qurý, jan basyna shaq­qan­daǵy qarjylandyrý jáne der­bestik arqyly basqarý ádisi usynylyp júr. Bul – zamana talaby. Búginde mektep dırektory «ózi qoja, ózi bı». Buǵan «qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa» degendi jáne qosyńyz. Aýyldyq jerdegi mektep dırektoryn aýdandyq oqý bólimi taǵaıyndasa, al oqý bóliminiń bastyǵyn aýdan ákimi taǵaıyndaıdy. Mektepti syrttan kelgen kadr basqarý tájirıbesi jalǵasyp keledi. Ol bilim salasynyń mamany bolmaýy da múmkin. Aýdan ákimi aýyssa, oqý bóliminiń bastyǵy, oǵan qosa mektep dırektory qosa ózgeredi. Mektep dırektory bolý úshin keminde úsh jyl dırektordyń orynbasary bolý kerek degen keńestik kezeńniń tártibi kerek-aq. Bul – ótkendi kókseý emes. El bolashaǵy – jas óskinder bilim alar órkenıet oshaǵynyń isi – mektepti basqarýshylarǵa tikeleı baılanysty ekenin aıtqymyz kelgendikten týǵan oıdyń jemisi. Ár mekteptiń dırektory, sol mekemedegi ustazdardyń ǵana emes, búkil oqýshylardyń, aýyl-aımaqtyń úlgi alar negizgi ustyny, tulǵasy bolýy tıis. Endeshe, keleshekte osy máselege nazar aýdaryp, nemquraılylyq tanytpaǵanymyz jón. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýde bilim men bıznestiń áriptestigi aýadaı qajet. Bul oıdy Elbasy Joldaýyndaǵy «Taıaýdaǵy 2-3 jylda dýaldik, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń ulttyq júıesiniń negizin qalyptastyrý kerek. Keleshekte jastardyń tehnıkalyq bilim alýyn memlekettik kepildendirýge kóshirýdi qarastyrý qajet» degen Úkimetke bergen tapsyrmasy da qýattaıdy. Osy mindetti júzege asyrý úshin salaǵa qajet kadr­lar daıarlaýdy Úkimettiń údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasy ba­sym­dyqtarymen baılanystyrý ótimdi bolmaq. Búgingi kúni elimizdegi joǵary oqý oryndary josparly júıe qaǵıdalary negizinde jumys júrgizetini barshamyzǵa málim. Ulttyq jáne memlekettik JOO barynsha tómen baǵamen oqytady. Memlekettik kásiporyn jáne aksıonerlik qoǵam túrindegi JOO-lardyń sharýashylyq qyzmeti 16 kodekspen jáne 48 zańmen qadaǵalanady. Bul jaǵdaı joǵary oqý oryndarynyń óz betinshe damýyna múmkindik bermeı otyr. Bul tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz Joldaýynda atap kórsetti: «Jetekshi ýnıver­sı­tet­terdi akademııalyq jáne basqa­rýshylyq akademııaǵa birtindep kóshirýge josparly túrde kirisý qajet». Naryqtyq básekelestik jaǵdaıynda JOO-lardy memleket ıeliginen alý jáne olarǵa derbestik berý – professor-oqytýshylyq quram men stýdentter úshin básekelestikti art­ty­rady. Al oǵan jetý úshin jańa uıymdyq-quqyqtyq forma, JOO-lardyń derbes damý baǵ­darlamalary, nátıjege baǵyt­talǵan qarjylandyrý, alqalyq basqarý, jemqorlyqpen kúres júrgizý qajet. 2014 jyldan bastap jo­ǵary oqý oryndarynyń basqarý keńesteri arqyly korporatıvti basqarýdy engizý kózdelýde. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ekonomıkanyń ınnovasııalyq da­mýyna jáne básekege qabiletti kadrlar daıyndaýdy qamtamasyz etýge múmkindik beretin bilim sa­pasynyń jetistigin arttyrýdy maq­sat ete otyryp, «Bilim týraly» zańdy jetildirý, JOO-larǵa avtonomııa berý, bilim oryndaryna qabyldaýdyń júıesin jetildirý syndy bastamalary kóńilge senimdilik ornatady. Sonymen birge, JOO-da kóp salaly qarjylandyrý úlgisi, zamanaýı oqý-zerthanalyq bazalary óndiriske enbek. Bul 2016 jylǵa qaraı, Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń Ǵa­lam­dyq básekelestikke qabilettilik ındeksindegi joǵary bilim salasy boıynsha kórsetkishter joǵarylaıdy dep kútilýde. Memlekettegi bilim berý salasy 2009 jyly Bolon prosesine kóshkennen beri joǵary oqý oryndary kredıttik tehnologııa júıesimen bakalavrıat-magıstratýra-doktorantýra baǵytynda mamandar daıarlap keledi. Desek te, kredıttik júıeni tolyǵymen iske asyra almaı kelemiz. Onyń ózindik sebepteri de bar. Joǵary oqý oryndaryna kelgen talapkerlerge jańa júıeni meńgerý qıynǵa túsýde. Sondyqtan 2015 jyly 12 jyldyq bilim berýge kóshý qajet. Jyl saıynǵy Joldaýda El­basy nazarynan tys qalmaıtyn taqyryp – jastar saıasaty. Ege­mendigimizdiń alǵashqy jyldarynan iske asqan Prezıdenttiń «Bolashaq» baǵdarlamasy búgin jemisin berýde. Joldaýda kórsetilgendeı, 2016 jylǵy 1 qańtardan shákirt­aqynyń 25 paıyzǵa, bilim berý sala­syndaǵy qyzmetkerler eńbek­aqysynyń 29 paıyzǵa artýy, bilim salasyn jaqsartýdaǵy ıgi­likti bastama. Qalyptasqan tarıhı qundylyqtar aıasynda táýel­siz­digimizdiń turaqtylyǵyn, birlik pen beıbitshiliktiń baıandy­lyǵyn, joǵary rýhanııat pen eko­nomıkalyq ósimniń damýyn, tarıh, mádenıet, tildiń ortaq­tyǵyn, ulttyq qaýipsizdik pen álemdik deńgeıdegi bıik bedel­di saqtaýymyz shart. Jalpy­qazaqstandyq ortaq shańyra­ǵymyzdyń ulttyq ıdeıasy – «Máńgilik El» – barshamyzdyń boı­tumarymyzǵa aınalýy tıis. Memleket basshy­sy senip, úmit artqan jastar­dy oqy­typ, tárbıeleýde olqy­lyq­tar­ǵa jol bermeımiz, qatelik­ter­ge kezikpeımiz degen úmit­temiz. Memleket basshysy­nyń «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synyń jemisin kóretin búgingi jas – babalar amanatyn arqalar, nar júgin kóterer eldiń erteńgi ıesi. Ultty ult retinde bar qaterden alyp qalatyn ana tiliniń tazalyǵyn saqtap, «Máńgilik El» ıdeıasyn iske asyratyn sol jastardyń saıası saýatty, tereń bilimdi, jan-jaqty izdenimpaz alǵyr bolýy – táýelsizdigimizdiń negizgi kepili. Sondyqtan da bilim berý isindegi jańa reformalarǵa syn kózben qarap, strategııalyq maqsat-mindetterdi oryndaýda qyraǵylyq pen zerektik tanytýdy oılaý árqaısymyzdyń paryzymyz. «Máńgilik El» ıdeıasyn túpqazyq etip alǵan Elbasy Joldaýy – alda atqarylar barsha baıandy isterde jolbasshy, jaryq berer shamshyraq dep bilemin. Damyǵan 30 eldiń qataryna enýdi kózdep otyrǵan táýelsiz elimizdiń qaryshtap damýyna úles qosam deıtin árbir azamat Joldaý tapsyrmalaryn oryndaýda adaldyq pen janashyrlyq tanytady dep senemin jáne soǵan shaqyramyn. Muhtar Áýezovtiń sózimen aıtqanda, «Qaı istiń bolsyn ónýine úsh shart bar: eń áýeli – nıet kerek, odan soń – kúsh kerek, odan soń – tártip kerek». Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050 bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty halyqqa Joldaýyn talqylap, iske asyrý maqsatynda túrli deńgeıdegi is-sharalar júzege asýda. Jaratylystaný mamandyqtary boıynsha jańa zamanaýı zerthanalar ashyldy. Stýdentter men oqytýshylardyń ishki jáne syrtqy akademııalyq utqyrlyǵyn damytý maqsatynda atalǵan baǵdarlama aıasynda Baltyq halyqaralyq akademııasy (Latvııa), Gýmboldt ýnıversıteti men Drezden ýnıversıteti (Germanııa), Kembrıdj ýnı­ver­sıteti (Ulybrıtanııa), Nova ýnı­versıtetimen (Portýgalııa) kelisimsharttar negizinde bir­lesken jumys júrgizilýde. Instıtýt ǵalymdarynyń eńbekterin sheteldik arenaǵa shyǵarý joldaryn zerdeleý úshin metodologııalyq kómek alý maqsatynda Kembrıdj ýnı­ver­sıtetiniń professory Sıd­hart Saksenamen birlesip «Teh­nologııalyq saraptaý ortalyǵy» quryldy. Ǵylymı-zertteý jumystary negizgi úsh baǵytqa toptastyrylyp, ınstıtýttyń ishki qarajaty esebinen úsh ǵylymı-zertteý ortalyǵy jumys isteýde: «Máńgilik Qazaq eli ǵylymı-zertteý ortalyǵy», «Salamatty ómir ǵylymı-zertteý ortalyǵy», «Kóptildi bilim ǵylymı-zertteý ortalyǵy». Kóptildi bilim berýdi júıeli júrgizý maqsatynda barlyq maman­dyqtardan aǵylshyn tilinde oqıtyn toptar ashyldy. Son­daı-aq, oqytýshylar men stý­dentterge arnalǵan aǵyl­shyn tilin meńgertetin arnaıy 3 ortalyq júıeli jumys júrgi­zýde. Portýgalııadaǵy Nova ýnı­ver­sıteti bazasynda oqytýshylar men stýdentter úshin aǵylshyn tilin úıretý mektebi óz jumysyn bastady. Stýdentterge bolashaq mamanǵa qajetti quzyrettilikti bere alatyn dáristerdi engizý arqyly modýldi bilim berý baǵdarlamalary jasaldy. Oqý jospary tolyǵymen modýldi bilim berý júıesine kóshirildi. Eń bastysy, ınstıtýt keleshekte avtonomııaly bilim berý mekemesine aınalýdy kózdep otyr. Osy maqsatta búgingi tańda Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen qamqorshylar keńesin qurý jónindegi kelissózder júrgizilýde. Ol úshin Nazarbaev ýnıversıteti modeli negizinde ınstıtýttyń derbestigin keńeıtip, ishki qury­ly­myna ózgerister engizildi. Daıar­lanatyn mamandyqtar negizgi úsh ǵylymı mektepke toptastyryldy: Birinshi, jaratylystaný jáne matematıka ǵylymı mektebi, ekinshi, gýmanıtarlyq jáne áleýmettanýdyń ǵylymı mektebi, úshinshi shyǵarmashylyq óner jáne jańa tehnologııalardyń ǵylymı mektebi. Ǵylymı mektepter basshy­lyǵyna oqý josparyn qurýda, ǵylymı-zertteý jumystaryn uıym­dastyrýda, kadrlyq áleý­etti arttyrýda, oqý úderisin uıym­das­tyrýda ishinara derbestik berildi. Memleket basshysy sengen jastardyń bastamasymen oblys mektep oqýshylary men bolashaq ustazdardan qurylǵan «Elbasy seriktesteri» atty yntaly top jasaqtalyp, jarǵy negizinde óz jumysyn bastap ketti. Respýblıka jastarmen birlese otyryp, strategııalyq jospardy oryndaýǵa azamattyq úlesterin qosýda. Ońalbaı AIаShEV, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.