Tórttaǵan – rýbaılarymen álemge áıgili ataqty aqyn Omar Haııamnyń (Ǵııas ád-Dın Ábý-l-Fath Omar ıbn Ibrahım ál-haııam) kórnekti matematık, astronom, fılosof ta bolǵandyǵy jaqsy belgili. Tanymal aýdarmashy Klara SERIKBAEVA «Egemen Qazaqstanǵa» Naýryz qarsańynda Omar Haııamnyń «Naýryz-name» atty eńbegin usyndy. Bul materıal Germanııa (Berlın) memlekettik kitaphanasyndaǵy qoljazbadan, keıbir bólimderi Brıtanııa murajaıyndaǵy (London) qoljazbadan alynǵan. «Sózdi qadirleı biletin jaqyn bir dosym menen Naýryzdy toılaý dástúri qaı ýaqytta paıda boldy, ol rásim qaı patshanyń tusynda negiz tapty degen jaıttardy ashyp berýimdi ótindi. Dosymnyń tilegin qabyl kórip, Qudireti kúshtiniń qoldaýymen Naýryzdyń shyǵý tarıhynan qysqasha maǵlumat berdim», deıdi eńbektiń bastaýynda uly aqyn. Biz sol eńbektiń úzindisin jarııalap otyrmyz. Naýryz merekesi qarsańynda onyń shyǵý tarıhy týraly mundaı maǵlumat eshkimge de artyq etpeıdi dep oılaımyz. Bul eńbektiń bir qundylyǵy kún men tún teńesetin naýryzdyń astronomııalyq turǵydan tereń ǵylymı negizi bar ekenin matematıkalyq dáldikpen dáleldeıtindiginde.
Kitapta Iran patshalarynyń zamanynda Naýryz qaı kúnderi toılanǵan, qaı patshanyń dáýirinde bul dástúr bastaý tapqan, ol kún ne sebepten toılanatyn bolǵan degen sııaqty Naýryzǵa qatysty aqıqattar ashylady. Jáne patshalardyń basqa da salt-dástúrleri, olardyń kúndelikti tirshilikte qoldanylatyn ártúrli amal-áreketteri sóz bolady.
Naýryzdy toılaý dástúriniń paıda bolýy jaıyna keler bolsaq – Kúnniń eki túrli aınalymy bar ekeni barshaǵa maǵlum. Onyń biri – árbir úsh júz alpys bes kún jáne táýliktiń tórtten bir bóligi tolǵanda Toqty juldyzynyń birinshi mınýtynda esh ózgerissiz oralyp turady. Jáne bul belgili merzim jyl saıyn qysqarady.
Jámshıd ózgermeıtin zańdylyqpen qaıtalanyp otyratynyna kóz jetkizgen soń osy kúndi Naýryz dep atap, ony toılap otyrýdy dástúrge aınaldyrǵan. Jańa bastamany patsha da, qalyń jurt ta hosh kórip qoldaıdy. Iran patshasy Kaıýmars Birinshi patshalyqqa kelgen soń buqara halyqtyń bilýi úshin jyldyń aılary men kúnderine ataý berýdi, jyl esebin júrgizýdi buıyrady. Toqty juldyzynyń Kúnmen qıylysqan alǵashqy sátin anyqtaǵan soń múbádtaryn (zorastrıı dinindegi joǵarǵy dárejeli abyz. – Aýdarmashy) shaqyryp budan bylaı jyl basy dál osy ýaqyttan bastalatyn bolsyn dep ókim beredi. Múbádtary da keńese kele endigi ýaqytta jyl esebi aıtylmysh sátten bastalsyn degen sheshim qabyldaıdy.
Iran múbádtary, óz zamandarynyń ǵulama ǵalymdary bolǵan, olardyń aıtýynsha Qudiretti de qasıetti jaratýshy Izad (Izad jáne Iazdan – kóne zamandarda Iranda Qudaıdyń atalýy, «Naýryz-namede» Qudaıdyń ıslamǵa deıingi ataýlary qoldanylǵan. – Aýdarmashy) on eki perishte jaratyp, olardyń tórteýin kókke jiberedi — kók dúnıesin jyn-saıtannan qoryp turýlary úshin, tórteýin dúnıeniń tórt tarapyna jiberedi — jyn-saıtandar Qaf taýynan asyp ótip ketpeýlerin baqylap turýlary úshin, qalǵan tórteýine kókte de jerde de erkin júrip adam balasyn jyn-saıtannyń teristiginen saqtap turýyn buıyrady.
Múbádtar aıtqan, bul ǵalam basqa bir ǵalamnyń ishinde tur — kóne ǵımarattyń ishinen jańa ǵımarat salynǵanyndaı jáne qudiretti Izad Kúndi nurdan jaratqan, sonan soń kúnniń kómegimen jer men kókterdi jaratqan dep. Barlyq adam balasy Kúndi qurmet tutady, óıtkeni ol Izad nurynan jaralǵan nur. Olar Kúndi saltanatty túrde qurmetteıdi, óıtkeni Izad basqa jaratylystarynan góri kúnniń jaratylýyna erekshe kóńil aýdarǵan, aıtalyq: patsha quldarynyń birine erekshe meıirimin tógip, barsha qaýym aldynda onyń artyqshylyǵyn erekshelep otyratyn bolsa, patshanyń súıikti qulyna qurmetpen qaraý – patshanyń ózine qurmet kórsetkenmen birdeı bolǵany sııaqty.
Kún sáýlesinen keler bereket barlyq jerge birdeı túsýi úshin qudiretti de Qasıetti Izad Kúnge ornynan sál qozǵalýdy buıyrady. Sonda turǵan ornynan sál qozǵalǵan Kún Toqty juldyzynyń tusyna kóteriledi. Sol mezette jaryq pen qarańǵylyq aıyrylady da táýlik kún men túnge bólinedi. Dúnıe tarıhy osylaı bastalǵan.
Budan soń bir myń tórt júz alpys bir kún ótkende Kún belgili kúni, belgili saǵatta, dál sol jerge qaıtyp oralady (1461 = 4 h 365¼, ıaǵnı Kúnniń jyldyq aınalymy 365¼ táýlik desek, týra 1461 jyldan soń Kún aspannyń dál sol núktesine, dál sol mınýtta qaıtyp oralady. – Aýdarmashy). Osy merzimde Iýpıter men Satýrn jetpis úsh ret túıisedi. Bul sátti «kishi túıisý» dep ataıdy. Ol jıyrma jylda bir ret qaıtalanyp turatyn zańdylyq. Kún aınalymyn aıaqtap sol núktege qaıtyp oralǵanda Satýrn men Iýpıterdiń túıisýi Satýrnnyń quldyraý merzimine saı keletin juldyzben ushyrasady. Al ol juldyz – Satýrnnyń órleý sátine qarama-qarsy turǵan Tarazy (Mızam) shoqjuldyzynda.
Bul Kúnniń bir aınalymy. Ekinshi aınalymy — biz kórsetken retpen jáne biz kórsetip ketken juldyzdardyń jolymen ótedi (Qosylý (qıran) — qarama-qarsy turǵan, geosentrlik uzyndyǵy túıisetin eki juldyz. Iýpıter men Satýrnnyń 19 jyl 314 kúnde túıisedi, al 1450 jylda bular 73 ret túıisedi. – Aýdarmashy).
Kún Toqty shoqjuldyzynan shyqqan sátte qudiretti Izadtyń ámirimen Satýrn, Iýpıter basqa da juldyzdar sol jerge shoǵyrlanyp, dúnıeniń reti ózgerdi, dúnıege jáne onyń taǵdyryna baılanysty basqa qubylystar da oryn aldy.
Kún aınalymyn árkim ózdiginen baǵdarlap tanýy múmkin bolmaǵandyqtan jáne Kúnge degen erekshe qurmetterin bildirý maqsatynda Iran patshalary osy kúndi (Naýryz) toılaý dástúrin engizip, ol dástúrdiń ózgermeı saqtalyp otyrýyn qadalaǵan.
Kaıýmars bul kúndi jańa jyl esebiniń bastalýy dep jarııa etkende Kúnniń árbir úsh júz alpys bes kúndik aınalymyn on ekige bólip, ár bóligin otyz kúnnen turatyn qylyp, olardy qudiretti Izad ǵalamǵa jibergen on eki perishteniń atymen ataǵan. Jáne ol úsh júz alpys bes kún jáne táýliktiń tórtten birinen turatyn úlken aınalymdy anyqtap, ony úlken jyl dep atap, tórtke bólgen.Úlken jyldyń tórt merzimi ótkende úlken Naýryz keledi de bar dúnıe túlep-jańarady. Patshalar ornatqan taǵy bir dástúr – jańa jyl basynda jarylqaý alý nıetimen olar basqa da meıram kúnderi men datalardy ataý rásimderin ótkizip otyratyn bolǵan. Naýryz kúnin toılap kóńildi ótkizgen adam jyl boıy kóńildi de jaıly kúı keshedi dep sengen. Bul tájirıbeni ǵalymdar patshalary úshin arnaıy belgilep beretin bolǵan.
Farvardın aıy – pehlevı tilinen kelgen sóz, ósimdikterdiń ósip-óne bastaǵan ýaqytyn bildiredi. Bul aı Toqty shoqjuldyzyna jatady, aıdyń basynan aıaǵyna deıin Kún osy juldyz shoǵyrynan tabylady.
Ýrdbıhısht – ıaǵnı, bul aıdyń kóterińki kóńildi jaıy beıishke uqsaıdy, pehlevı tilinen bıhısh – beıish, ýrd – sııaqty (uqsas) dep aýdarylady. Bul aıda Kún Torpaq shoqjuldyzynan tabylady – kóktemniń bel ortasy.
Hýrdad aıy – adam balasyn astyq ónimimen, kókónis-jemistermen qamtamasyz etetin aı. Bul aıda Kún Egizder shoqjuldyzynda.
Tır aıy – bıdaı, tary sııaqty astyq túrleriniń alǵashqy ónimderin bólisetin merzim. Shaıan shoqjuldyzynda turǵan Kún tómendeı bastaıdy — jaz maýsymynyń alǵashqy aıy.
Mýrdad aıy – jer beretin jemis ónimderin bul ýaqytta tolyq berip bolady. Bul aıdyń aýa raıy jer topyraǵynyń tabıǵatyna uqsas keledi. Jaz maýsymynyń teń ortasy. Bul aıda Kún Arystan shoqjuldyzynda.
Shahrıvar aıy – patshalardyń qazynasyn toltyratyn molshylyq aıy. Sharýa adamynyń salyq tóleýine qolaıly mezgil. Bul aıda Kún Bıkesh shoqjuldyzynda.
Mıhr aıy – adam balasynyń arasynda dostyq pen birlik nyǵaıa túsetin merzim, jer bergen astyq ónimi, mıýa-jemister – solardyń rızyǵyna, olar bas qosyp buıyrǵan molshylyqqa ortaqtasyp iship-jeıdi. Kún bul aıda Tarazy shoqjuldyzyna aýysady. Kúz maýsymynyń alǵashqy aıy.
Aban aıy – jańbyr kóp jaýatyn merzim bolǵandyqtan sý mol bolady, dıqandar egindikterin sýarýmen aınalysady. Bul aıda Kún Shaıan shoqjuldyzyna kóshedi.
Azar aıy – pehlevı tilinde «azar» – «ot» degendi bildiredi. Aýa raıy sýyta bastaǵandyqtan ot jylýyna muqtajdyq kúsheıe túsedi, ıaǵnı bul «ot» aıy. Kún bul aıda Mergen shoqjuldyzynda.
Daı aıy – pehlevı tilinde «daı» – «saıtan» degendi bildiredi. Bul aıdyń raıy qaharly, jer betindegi jaıdary jaısańdyq ótken sát bolǵandyqtan ony jaısyzdyǵyna oraı «daı» dep ataǵan. Kún Taýteke shoqjuldyzynda. Qys maýsymynyń alǵashqy aıy.
Bahman aıy – aýa raıy sýyta túsedi, qurǵaqshylyq ornaıdy, bul aıdyń minez-qulqyn «daı» aıyna uqsatady. Bul aıda Kún Satýrnmen birge Sýquıǵysh juldyzdar shoǵyrynda, Taýteke shoqjuldyzyna jaqyn turady.
Isfandarmýz aıy – pehlevı tilinen «asfand» – «jemis» dep aýdarylady, ıaǵnı bul aıda ósimdikter men jemis aǵashtary tamyr jibere bastaıdy. Osy aıda Kún juldyzdar kerýenindegi sońǵy – Balyqtar shoqjuldyzyna oıysady.
Kaıýmars bul ýaqytty on ekige bólip jyl esebiniń bastamasyn belgileıdi. Budan soń ol qyryq jyl ómir súrgen («Shah-name» Kaıýmarstyń neshe jyl patshalyq etkenin kórsetpeıdi. Abý Reıhan Bırýnı «Pamıatnıkı mınývshıh pokolenıı» degen eńbeginde ańyzdardyń birinde Kaıýmars 213 jyl patshalyq etti dese, ekinshi ańyzda — 40 jyl, úshinshide – 30 jyl dep kórsetilgen deıdi. – Aýdarmashy). Ol dúnıeden qaıtqan soń taqqa kelgen Kaıýmarstyń murageri Hýshang toǵyz júz jetpis jyl patshalyq etken (Hýshang – «Shah-name» boıynsha Kaıýmarstyń nemeresi – jyn-saıtandardyń áreketinen ólgen uly Sıımaqtyń balasy. Hýshang jyndardy óltirip, adamdarǵa egin egýdi, qolónerimen shuǵyldanýdy úıretken, ot tabýdy oılap tapqan. Patshalyq merzimi jaıynda derekter árqıly. – Aýdarmashy). Hýshang jyn-saıtandardy jeńip temir ustalyǵy, aǵash ustalyǵy, toqyma toqý sııaqty qolónerlerin jáne ara balyn alý, jibek qurtynan jibek mata óndirýdi oılap taýyp, búkil ǵumyryn shat-shadyman jaısań kúıde ótkizgen. Onyń esimi el aýzynda tek jaqsylyqpen atalatyn bolǵan.
Onan soń taqqa Tahmýras otyryp, otyz jyl patshalyq etken (Tahmýras – «Shah-namege» qaraǵanda Hýshangtyń uly. Ál-Bırýnı keltirgen ańyzdar boıynsha 30 jyl patshalyq etken (Bırýnı, 113-116-b). – Aýdarmashy). Ol da jyn-saıtandarmen kúresip, kóshe, bazar salǵyzǵan, jún men jibek jipten toqyma toqýdy damytqan. Sabıler dinin dáripteıtin taqýa Bozasp (Býzasp – juldyzdarǵa tabynýshylar – sabı dininiń negizin salýshy. Ál-Bırýnı: «Jalǵan paıǵambarlardyń alǵashqysy. Tahmýras ólgen soń Úndi jerine parsy jazbasyn ákelgen, sabıler dinin dáriptegen. Oǵan erýshiler kóp bolǵan» (Bırýnı, 201-b). – Aýdarmashy) degen adam buǵan qarsy shyqqan. Tahmýras sabıler dinin qabyl kórip zýnnarmen (belbeý. – Aýdarmashy) belin býǵan. Kúnge tabynyp, adamdarǵa jazý jazýdy úıretken. Tahmýras – ıaǵnı, jyn-saıtandary jeńýshi dep atalǵan. О́zinen soń patshalyqqa inisi – Jámshıd kelgen.
Jyl esebi bastalǵan ýaqyttan beri bir myń qyryq jyl ótti, farvardına aıynyń alǵashqy táýliginde Kún toǵyzynshy (Mergen) shoqjuldyzyna engen. Jámshıdtiń patshalyǵynan soń tórt júz jıyrma bir jyl ótkende Kúnniń bul aınalymy aıaqtalyp, farvardın aıynda Kún Toqty shoqjuldyzynyń basyna aýysady da dúnıe teńdigi ornaıdy.
Jámshıd jyn-saıtandardy jeńedi, monsha salýdy, zerli mata (parcha) toqýdy buıyrady. Oǵan deıin zerli mata «saıtannyń toqymasy» (parsy tilinde parcha – zerli toqyma – «daba» dep atalady, «dıb-baft» – «saıtannyń toqymasy» degen sózden shyqqan. – Aýdarmashy) dep eseptelgen. Biraq, aqyl men tájirıbeniń arqasynda adam balasynyń túsinigi ózgerip, qazirgi qalypqa jetip damyǵanyn kóremiz. Onan soń Jámshıd esek pen jylqyny býdandastyryp, qashyr tuqymyn shyǵarady. Jer asty qazbalarynan asyl tastar taýyp, qarý-jaraq, zergerlik buıymdaryn jasaýdy jolǵa qoıady. Taý-ken qoınaýlarynan altyn, kúmis, jez, qola, qorǵasyn sııaqty paıdaly zattardy óndirip olardan táj, taq, bilezik, alqa, saqına sııaqty qundy zattardy jasaýdy iske asyrady. Mýskýs, ambra, kamfara, shafran, aloe sııaqty jupar ıisti zattardy tabady. Sóz bolyp otyrǵan kún jyl saıyn toılanatyn bolyp, onyń atyn Naýryz dep ataıdy.
Farvardın aıynyń birinshi kúnin jańa jyldyń basy dep, ony Kúnniń úlken aınalymy bastalǵanǵa deıin meıram kúni esebinde toılap otyrý dástúriniń saqtalýyn buıyrǵan. Naýryzdyń bastalý tarıhy osyndaı.
Qazaq tiline aýdarǵan
Klara SERIKBAEVA.