Qazaq eli egemendik alǵannan keıin batyrlarymyz ben asyldarymyzdy ardaqtaýǵa mán bere bastadyq. Osy oraıda respýblıka boıynsha alǵashqylardyń qatarynda Isataı Taımanulynyń 200 jyldyǵy 1991 jyly bizdiń aýdanda ótkizilgen edi. El Úkimetiniń qaýlysymen mereıtoıdy ótkizý jóninde memlekettik komıssııa (tóraǵasy sol tusta Premer–mınıstrdiń orynbasary M.Joldasbekov) quryldy. Sol kezde Qobda jerindegi Sheıitsaı qorymynda: «Isataıdyń súıegi osy jerde», dep batyrǵa quıma temir sharbaqpen qorshalyp, eskertkish – belgi qoıyldy.
Bizdiń aýdan buryn Novobogat aýdany dep atalsa, 1990 jyly qaıta qurylǵan kezde Isataı aýdany bolyp ózgertilgen edi. О́ıtkeni, Isataı starshyn bolǵandaǵy qaraýyndaǵy jeri men eli bizdiń aýdannyń aýmaǵynda, ákesi Taıman Begáliulynyń beıiti de osynda. Isataı basshy, Mahambet qosshy bolyp, alǵash qol jınap, kóterilisti bastaǵan jeri de mundaǵy Manash atalatyn aımaq. Sol sebepten, batyrdyń 200 jyldyǵyna arnalǵan respýblıkalyq negizgi is-sharalar da osy Manashta ótkizilgen bolatyn.
Isataı batyr urpaqtarynyń kópshiligi bizdiń aýdanda turady. Batyr atyndaǵy aýdan Aqtóbe oblysynyń Qobda aýdanymen tyǵyz baılanys ornatty. I.Taımanovtyń joryq joldaryn bilý, eskertkish-belgisi basyna qurmet jasaý úshin bizdiń aýdannan delegasııalar baryp qaıtty. Isataıdyń eskertkish belgisinen 4-5 shaqyrym jerde tereńdigi túıeli adam kórinbeıtin tereń saı jatyr. Osy saıdyń basqa jerleri ondaı jarqabaqty tereń emes. Sarbazdardyń boı tasalap, urysqa daıyndalǵan jeri osy deýge tolyq negiz bar.
Antropolog N.Shaıahmetov 60-jyldardyń aıaǵynda Aqbulaqtyń boıynan batyrdyń súıegin izdep, qazba jumystaryna jergilikti adamdar tartylǵan. Sol kezde N.Shaıahmetovtiń qasynda bolyp, qazý jumystaryna aralasqan kýálerdiń biri áli de aramyzda júr. Jasy 80-ge taıaǵan Jaýǵashty Jumaǵalıev 1968 jyly N.Shaıahmetov jasy 80-nen asqan Qubashev Muqash aqsaqaldyń aıtýymen Sheıitsaı degen jerde qazba jumystaryn júrgizgen. Jaǵalaı tómpeshikterdi qazǵanda belden asqan tereńdikten eki-úsh adamnyń, keıbireýinen tórt-bes adamnyń súıegi shyqqanyn kórgen.
«...Eń sońynda keýdege deıin qazylǵan bir qabirden úlken eki dene súıegi shyǵyp, ony Noel Shaıahmetov ózi aldy. Osy qabirdiń basyna «Isataı men onyń balasy Ospan» dep taqtaıǵa syrmen jazyp, belgi qoıyp kettik. Al Muqash Qubashev aqsaqal: «Men, bala kezimde aýqatty Ońǵarbaı Seńgirtasov degen úlken kisiniń maldaryn qaıyrýǵa járdemdesip turatynmyn. Sol kisi: «Ana tómpeshiktiń ústimen mal aıdamańdar, sebebi, ol jerde Isataı degen batyr men onyń kóterilis kezinde sheıit bolǵan sarbazdarynyń máıiti jatyr, obal bolady dep otyratyn», – dep jazady Jaýǵashty Jumaǵalıev «Qobda» gazetindegi (28.HI.2013 j.) «Isataıdyń qabiri qalaı tabyldy?» atty maqalasynda.
Qobda eli arasyndaǵy myna áńgime de shamaǵa keletindeı. Isataıdyń súıegin jerlerde: «Basyna temirden ne aǵashtan belgi qoısaq, ýaqyt óte kele shirip joq bolyp ketedi. Sondyqtan jerdi qazyp aq bor quıaıyq. Bor jańbyr jaýǵan saıyn, qataıyp, ornyn joǵaltpaıdy. Kúnderdiń kúninde batyrdy izdeýshiler osy belgi arqyly taýyp alsyn», – degen toqtam jasalǵan eken. Sol bor áli kúnge deıin saqtalǵan.
Atyraý oblysynyń Taısoıǵan jerinde týǵan, Jáńgir hannyń bedeldi starshyndarynyń biri bolǵan, ult-azattyq kóterilisiniń basshysy Isataı Taımanuly jaıly Atyraý ǵalymdary zertteý júrgizip keledi. Talaı zertteý eńbekteri jazyldy. Byltyrǵy qazanda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń uıymdastyrýymen ótken «Ulttyq tarıhty zerdeleýdegi ólketanýdyń róli» taqyrybyndaǵy respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Isataı batyrdyń súıegi Sheıitsaıda jerlengeni jóninde qaýly qabyldandy.
Kelesi jyly batyrdyń týǵanyna 225 jyl tolmaq. Sol qarsańda sáýlettik ónerdiń talaptaryna da, ulttyq ereksheligimizge de sáıkes kelmeıtin qazirgi eskertkish-belginiń ornyna kesene turǵyzylǵanyn qalar edik. Bul – keıingi urpaq ónege tutar eldigimiz ben batyr arýaǵyna kórsetilgen qurmetimiz dep bilemiz.
Janaı BERQALIEV,
Isataı aýdanynyń qurmetti azamaty,
bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
Atyraý oblysy.