Álemdik qaýipsizdiktiń áleýeti elder kúsh biriktirgende artady

Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev Gaaga qalasynda bastalǵan III Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi Jahandyq sammıtke qatysyp, sóz sóıledi. Burnaǵy kúni jáne keshe sammıt  bastalmas buryn, sondaı-aq, sammıt aıaqtalǵan soń Qazaqstan basshysy birqatar joǵary deńgeıdegi ekijaqty kezdesýler ótkizgen bolatyn. Ekijaqty kezdesýler esepteri bólek berilip otyr. Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha sammıtter ótkizý týraly ıdeıany AQSh Prezıdenti Barak Obama 2010 jyly kótergen edi. Ol AQSh Prezıdenti bolyp kirisken sátten bastap, ıadrolyq qarýdy taratpaý máselelerin óz saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri etip belgilegen bolatyn. Gaaga qalasynda keshe, ıaǵnı naýryzdyń 24-i kúni bastalyp, búgin aıaqtalatyn III Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıttiń taqyryby ıadrolyq terrorızmniń aldyn-alý, ıadrolyq materıaldardyń zańsyz aınalysynan, radıoaktıvti kózder men tıisti qurylǵylardan týyndaıtyn ishki jáne syrtqy qaýipterdi boldyrmaý máselelerine arnalyp otyr. Sammıt jumysyna 53 eldiń basshylary men BUU, Eýroodaq, Eýrokomıssııa, Interpol, MAGATE sııaqty bedeldi halyq­­­ara­­lyq uıymdardyń basshylary qaty­sýda. Postkeńestik keńistikten mun­da Qazaqstannan basqa Ázer­baıjan, Armenııa, Grýzııa, Reseı, Ýkraına basshy­­­la­ry kelgen. Alaıda, sammıtke keıbir elderdiń memleket basshyla­­­­ry emes, syrtqy ister mınıstr­leri kelipti. Máselen, Reseıden Syrtqy ister mınıstri S.Lav­rov qatysýda. Sammıt jumysyn dúnıejúziniń barlyq túkpir­le­rinen kelgen myńdaǵan jýrna­lıst jazyp, túsirip, kórsetýde. Sonyń ishinde Qazaqstannan da otyz shaq­ty jýrnalıst júr. III Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıttiń plenarlyq otyrysyn Nıderland Ko­rol­diginiń Premer-mınıstri Mark Rıýtte ashyp, forým jumysyna kelgen­derdi quttyqtap jáne onyń isine tabys tiledi. Alǵashqy bolyp qut­tyqtaý sózdi II Sammıtti ótkiz­gen eldiń basshysy retinde Ońtús­tik Koreıa Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Pak Kyn He hanym aldy. Ekinshi quttyqtaý sóz BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnge berildi. Ol álemdik qaýipsizdikti saqtaý jolyndaǵy ıadrolyq qaýipsizdiktiń mańyzy zor ekendigine toqtaldy. Osydan keıin sammıttiń ple­nar­lyq otyrysy jabyq esik jaǵ­daıynda jalǵasty. Onda birin­shi bolyp Qytaı Halyq Res­pýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın sóıledi. Odan keıin sóz osynaý sharanyń bas­tamashysy, AQSh Prezıdenti B.Obamaǵa berildi. Úshinshi bolyp sózdi Germanııa kansleri A.Merkel aıtty. Osydan keıin sóz Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa berildi. Munyń ózin álemdik beıbitsúıgish qaýymdastyqtyń Qazaqstannyń jahandyq qarýsyzdaný men taratpaý jáne turaqtylyq pen tynyshtyqty saqtaýǵa sińirgen eńbeginiń mol ekendigine bergen tıisti baǵasy dep qabyldadyq. Qazaqstan basshysy aldymen sammıtti uıymdastyrǵan qarsy alýshy jaqqa rızashylyǵyn bildirdi. Men AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jaHandyq sammıt ótkizý týraly bastamasy ǵalamshardaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosylǵan laıyqty tarıhı úles dep bilemin. Bul sammıtter álemdegi asa ózek­ti máselelerdi sheshýge tıek ta­bý­ǵa tyrysatyn pikir alysý alańy­­na aınalyp úlgerdi, deı kelip Elbasy odan ári Qazaqstannyń osy úderiske qosyp kele jatqan úlesine toqtaldy. Biz jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isine turaqty túrde úles qosyp kelemiz jáne budan ári kelesi baǵyttardy iske asyrýǵa kúsh salý kerek dep sanaımyz: Birinshiden, tolyq jáne jappaı ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qol jetkizý – ıadrolyq qaýipsizdikke kepildik beretin birden-bir amal dep esepteımiz. Ekinshiden, ıadro­lyq terrorızmdi jáne onyń negiz­derin túp tamyrymen joıý keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn mindetterdiń qataryna jatady, dedi N.Nazarbaev. Sonymen birge, antıterrorlyq naýqan keıbir memleketterdiń beıbit ıadrolyq baǵdarlamalaryna, tehnologııalar jáne jabdyqtar alýyna, bilim jáne tájirıbemen almasýyna shek qoımaýy kerek. Qazaqstan da AES-ke jáne atom stansasyn salýǵa qajetti ıadrolyq otynnyń tolyq sıklyn jasaýdy josparlap otyr.Úshinshiden, Qazaqstan MAGATE-niń róli men bedelin odan ári arttyrýdy jón dep sanaıdy. Tórtinshiden, bizdiń elimiz ıadrolyq qarýdan azat jańa aımaqtardy, sonyń ishinde Taıaý Shyǵysta, qurýdy qoldaıdy, dedi Qazaqstan basshysy. Biz Ortalyq Azııany Iаdrolyq qarýdan azat aımaq jasaý týraly kelisimge qol qoıǵan qatysýshy elderdiń tynyshtyǵyna qaýipsizdik kepildigin berý týraly hattamaǵa «ıadrolyq bestik» elderiniń tez arada qol qoıýyna úmit artamyz. Odan ári Elbasy ıadrolyq materıaldardyń qaýipsizdigin baǵalaý ındeksi boıynsha Qazaqstan álemde 15-shi oryn alatynyn atap ótti. Oǵan eldegi saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyq, tıimdi zańnama jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres múmkindik beretinin aıtty. Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp jáne álemdegi tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq arsenaldan bas tartqan soń Qazaqstan AQSh jáne Reseımen birlesip, polıgonnyń ınfraqurylymdaryn joıdy. Qazir burynǵy ıadrolyq synaq kesheniniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý sharalary jasalýda. Jalpy, Qazaqstannyń qazirgi ıadrolyq isteri MAGATE-niń tolyq baqylaýyna alynǵan, dedi N.Nazarbaev. Odan ári Prezıdent Qazaq­­stannyń MAGATE-niń bastamalaryn qoldap, óziniń aýmaǵynda tómen baıytylǵan ýrannyń halyqaralyq bankin qurý jumys­tary týraly kelisimderdi aıaqtap kele jatqanyn atap ótti. Sózin odan ári jalǵastyrǵan Nursultan Ábishuly búgingi sammıttiń jahandyq qaýipsizdiktiń daǵdarysy jaıynda ótip otyrǵanyn ashyp aıtty. Onyń basty sebebi – «qosarlanǵan standarttar» tájirıbesine núkte qoıa almaǵan saıası erik-jigerdiń jetispeýshiligi men halyqaralyq quqyqty birjaqty qoldaný bolyp otyr. Biz ıadrolyq derjavalardyń ózine qabyldaǵan mindetterin keshendi túrde múltiksiz oryndaýy asa mańyzdy ekenin atap ótkimiz keledi. Jıyrma jyl buryn Qazaqstan Belarýs jáne Ýkraına sııaqty jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa salmaqty úles qosty. Bizdiń elimiz ıadrolyq qarýdyń ulan-ǵaıyr qorynan óz erkimen bas tartyp, Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa ıadrosyz memleket retinde qosyldy. Sondyqtan da biz keıbir saıasatkerlerdiń 5 AES, 15 atom reaktory jumys istep turǵan jáne zymyrandyq tehnologııa salasynda áleýeti zor Ýkraınaǵa ıadrolyq mártebeni qaıtarý jónindegi ­jaý­ap­syz málimdemelerine qatty alańdaýshylyq bildirýge tıispiz. Sonymen birge, biz G-8 jáne G-20 sheńberindegi jumystardyń jahandyq problemalardy sheshý sharalarynyń tıimdiligi tolyq emes ekenin kórip otyrmyz. Sondyqtan bul toptardyń syrtynda qalǵandardyń da múddesi eskerilýi qajet dep esepteımiz. Osyǵan baılanysty men, osynaý daǵdarystan shyǵý jolyn tabý úshin, eki jyl buryn G-Global bastamasyn kótergen bolatynmyn. Bul pishim jedel qoldaý taýyp, qazir oǵan álemniń 190 eli qatysýda, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Bul – adamzattyń ózin ózi joıa­tyn ıadrolyq qarýdyń qaterine qarsy kúreste ádiletti, móldir, kóppolıarly, turaqty álemdik tártipke shaqyratyn jol. Men oǵan balama jol joq ekenine senimdimin. Barlyq álem 2011 jyldyń 11 qyrkúıeginde bolǵan jaǵdaıdaǵy sııaqty jalpyǵa ortaq qaterge qarsy uzaqmerzimge jáne júıeli negizde birigýi kerek. Biz bárimiz de Jer betindegi beıbitshilikti saqtaý isinde ózimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda jaýapty ekenimizdi sezinýimiz qajet, al ol bizden barlyq problemany áskerı kúshpen emes, saıası kelisimdermen sheshýimizdi kútedi. Jáne ony tıimdi túrde iske asyrý úshin barynsha úlken jiger kerek, dedi Nursultan Ábishuly sóziniń aıaǵynda. Aıta ketetin jaıt, sammıt barysynda álemdik lıderlerdiń birqatary ózderiniń ustanymdaryn beınekórinis arqyly qysqa­sha aıtyp jatty. Sonyń ishin­de Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń da sózi qalaǵan adamnyń bárine estilip turdy. Birer aýyz sózben Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtterdiń tarıhyna toqtala keteıik. 2010 jyldyń 12-13 sáýi­rinde Vashıngtonda bolǵan I Sammıtke 47 memlekettiń basshylary men halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri qatysty. Sammıtti ashqan sózinde Barak Obama búgingi tańdaǵy eń joǵary jahandyq qaýip – jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarý men radıoaktıvti zattardyń terrorısterdiń qolyna túsýi ekendigin atap aıtqan bolatyn. Sol sózinde B.Obama ıadro­lyq qarýy bar álemdik derja­va­lardyń qyrǵı-qabaq soǵys jyl­daryndaǵy bir-birine shabýyl jasaý qaýpi artta qaldy degen edi. Alaıda, bul sózderdiń asylyq aıtylǵanyn búgingi kúngi álemdik saıası ahýal ishinara kórsetip otyr. Joǵaryda aıtqan sózinde Prezıdent N.Nazarbaev ta búgingi kúni álem jahandyq qaýipsizdiktiń daǵdarysy kezinde turǵanyn atap ótti. Sondyqtan da ıadrolyq qaýipsizdikke alańdaý máselesi qazir tipti arta túsken. Vashıng­tondaǵy alǵashqy sammıtke qatysýǵa shaqyrylatyn elder­diń basshylary tańdalǵanda uıym­dastyrýshylar ıadrolyq qarý jasaý baǵdarlamalary nemese ony jasaý nıeti bar elderge aıryqsha kóńil bólgen bolatyn. Sondaı-aq, ıadrolyq qarýdyń synaǵynan uzaq jyldar boıy zardap shegip, odan keıin synaq polıgonyn jaýyp jáne ony taratpaý jóninde belsendi bastamalar kóterip júrgen Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev sammıtke zor qurmetpen shaqyrylǵan. Vashıngton sammıti boıynsha Memleket basshylary Kommıýnıke qabyldady. Onda sammıttiń she­shimderin oryndaý jolyndaǵy mańyzdy saıası jaǵdaılar men jumys josparynyń qadamdary kórsetilgen bolatyn. Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi II Sammıt Ońtústik Koreıanyń astanasy Seýl qalasynda ótip, onyń taqyryby ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaýdyń ulttyq sharalaryna jáne tehnıkalyq jaǵynan nyǵaıtýdyń halyqaralyq ynty­maqtastyǵyna arnalǵan. Bul sam­mıtke 53 eldiń basshylary men BUU, MAGATE, Interpol, Eýro­odaq jáne Eýrokomıssııa sekil­di bes halyqaralyq uıymynyń basshylary qatysty. Sammıt qorytyndysy boıynsha qabyl­danǵan Birlesken Kommıýnıkede qatysýshylar ıadrolyq terro­rızmniń halyqaralyq qaýip­sizdikke áli de qater tóndirip turǵandyǵyn atap ótip, osyǵan oraı joǵary baıytylǵan ýran óndirý deńgeıin azaıtýdy maqsat etetinin aıtqan bolatyn. Onyń ornyna barlyq reaktorlardy múmkindiginshe tómen baıytylǵan ýranmen almastyrý qajettiligi atap kórsetilgen. Sonymen birge, ıadrolyq materıaldardyń zańsyz aınalymyn boldyrmaýǵa qatty kóńil bólingen. Osy sammıt barysynda Qazaqstan, AQSh jáne Reseı prezı­dentteriniń Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń zardabyn joıý boıynsha úshjaqty yntymaqtastyq týraly birlesken málimdeme jasaǵandary óte mańyzdy shara boldy. III Sammıt qarsańynda, 21-22 naýryz kúnderinde Nıder­­landtyń Gaaga jáne Amsterdam qalalarynda osy máselelerdi zerttep júrgen ǵalymdar, oqymysty-belsendiler jáne úkimettik emes uıymdar ókilderiniń ıadrolyq zertteýler jónindegi sımpozıýmy boldy. Oǵan qatysýshylar ıadrolyq qaýipsizdiktiń qyrlaryn ártúrli kózqarastar deńgeıinde qarastyrdy. Osy sımpozıýmdy Iаdrolyq zertteýler jónindegi sammıt (IаZS) dep te ataıdy. Onyń maqsaty – álemdegi ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaý jóninde jańa, ǵylymı turǵydan negizdi ıdeıalar berý. Sonymen qatar, osy kúnderi Amsterdam qalasynda Iаdrolyq ındýstrııa sammıti de bolyp jatyr. Oǵan ıadrolyq ındýstrııa kompanııalarynyń basshylary qatysýda. Olar ıadrolyq ónimderdi shyǵarýdyń qoǵamǵa qaýipsizdigi máselelerin qarastyryp, onyń halyqqa zııan keltirmeıtindigine kepildik beretin usynystar men oılardy talqylaýda. Sóıtip, naýryzdyń osy kúnderi Nıderland álemdik ıadrolyq qaýipsizdiktiń saıası, ǵylymı jáne óndiristik qyrlaryn tutasymen qarastyryp, bolashaqtyń beıbit­shil ordasyna aınalyp otyr. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, burnaǵy kúni Elbasy N.Nazarbaev nıderlandtyq úzdik kompanııa­lar ónimderiniń kórmesine qatysý barysynda qazaqstandyq-nıderlandtyq birneshe ınves­tısııalyq jobalardyń tusaý­keserine qatysty. Bolashaǵy zor dep sanalatyn osy jobalardyń jalpy sany 25 jáne olardyń ıgeretin somasy 330 mln. eýroǵa teń. Qazaqstandyq iskerler negizinen kompozıttik materıaldar, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn, rentgen apparattaryn, sorǵylyq agregattar jáne t.b. shyǵarýǵa mamandanǵan nıderlandtyq kompanııalarmen birlesip, osynaý ónimderdi endi Qazaqstanda da shyǵarmaqshy. Quny 220 mln. eýro turatyn 11 ekijaqty ınvestısııalyq qujatqa qol qoıyldy. Al keshe Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Á.Isekeshev, syrtqy ister mınıstri E.Ydyrysov jáne t.b. Qazaqstan rynogyna jańa ınvestısııalar tartý maqsatymen dóńgelek ústel ótkizdi. Sóıtip, Elbasy N.Nazarbaevtyń Gaagaǵa sapary qaı jaǵynan da tabysty bolyp, saıası ǵana emes, ekonomıkalyq máselelerde de óte tıimdi sharalarǵa qol jetkizýge múmkinshilik berdi. Búgin sammıt óziniń jumysyn odan ári jalǵastyrady. *   *   * Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń 23 naýryz, jeksenbi kúni Nıderland Koroldigine resmı saparmen kelýine Korol Vıllem-Aleksandrdyń tapsyrýy­men osy eldiń Premer-mı­nıstri Mark Rıýtte shaqyrýy sebep bolǵan edi. Nıderland Koroldiginiń resmı astanasy Amsterdam bol­ǵanymen, is júzindegi asta­nasy Gaaga qalasy bolyp esepte­ledi. Nıderland konstı­týsııa­lyq monarhııa, eldiń koroli kons­tıtýsııaǵa adaldyǵy jóninde antty Amsterdamda bergenimen, rezıdensııasy Gaagada ornalas­qan. Sonymen qatar, parlament pen úkimet, kóptegen shetel­der­­diń elshilikteri de Gaagada qonys­tanǵan. Qazaqstan Prezı­denti qatysqan barlyq shara da atalǵan qalada ótti. Soltústik teńizdiń jaǵasynda ornalasqan ásem qala kóktem lebimen býsanyp, kókpeńbek bolyp tur eken. Aýa raıy da barynsha jaıly, arasynda jańbyr búrkip qoıǵany bolmasa, 8-10 gradýstyq jylylyqty kórsetýde. Gaaganyń ataǵyn búkil álemge shyǵaryp turǵan onyń klımatynyń jaılylyǵy da, Nıderland Koroldiginiń is júzindegi astanasy bolǵandyǵy da emes, BUU-nyń osynda ornalasqan Halyqaralyq sottary ekendigi málim. Sonyń ishinde, ásirese, Halyqaralyq qylmystyq ister men tórelik sottardyń ataǵy álemge tanylǵan. О́z elinde nemese áriptes elder arasynda ádil sheshimin tappaǵan barlyq úlken kıkiljińderdiń eń joǵary deńgeıdegi úkimin aıtatyn jer osy. Budan joǵary basqa sot jer betinde joq. Sondyqtan osy sottardyń dańqy Gaaganyń ataǵyn aspanǵa shyǵarǵan. Gaaga Nıderlandtyń Amster­dam men Rotterdamnan keıin­gi úshinshi úlken qalasy. Tur­ǵyn­dar sany 500 myń adamnan sál ǵana artyq. Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Gaagaǵa jasa­ǵan buǵan deıingi resmı sapary Beatrıks Hanshaıymnyń shaqyrýymen 2002 jyldyń 27-28 qarasha kúnderi bolǵan. Onda ekijaqty qarym-qatynastardy tereńdetý boıynsha birqatar kezdesýler ótip, kelissózder júrgizilgen. Prezıdenttiń bul jolǵy sapa­ry­nyń maqsaty ekijaqty saıa­sı únqatysýdy tereńdetip, saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty odan ári keńeıtýdi jáne Qazaq­stannyń syrtqy saıası bastamalaryn halyqaralyq arenada damyta túsýdi kózdeıdi. Sapary barysynda Elba­sy Nur­sultan Nazarbaev Nıder­lan­d Premer-mınıstri Mark Rıýttemen kezdesken bolatyn. Shaǵyn quramdaǵy kezdesý keńeıtilgen quramda jalǵasty. Kelissózder qorytyndysy boıynsha Qazaqstan men Nıderland Syrtqy ister mınıstrlikteri arasyndaǵy Saıası konsýlta­sııalar boıynsha ózara túsinistik týraly memorandýmǵa syrtqy saıasat vedomstvolarynyń bas­shylary E.Ydyrysov pen F.Tım­mermans qol qoıdy. Qol qoıylǵan ekinshi qujat – Qa­zaqstan-Nıderland Iskerlik ke­ńesin qurý týraly kelisim boldy. Oǵan Qazaqstan ja­ǵy­nan Saýda-ónerkásiptik pala­tasynyń tóraǵasy S.Esim­be­kov, Nıderland jaǵynan Kásip­ker­ler men jumys berýshiler kon­federasııasynyń prezıdenti B.Vınches qol qoıdy. Sapar baǵdarlamasynda Qa­zaqstan Prezıdentine nıder­land­­tyq joǵary tehnologııaly kompanııalar ónimderiniń kórmesi uıymdastyrylǵan eken. Memleket basshysy delegasııa múshelerimen birge ony qyzyǵa tamashalady.Qazaqstan Prezıdenti Gol­lan­dııanyń joǵa­ry tehnologııalyq kásip­oryn­darynyń jetistikteri kórme­simen, atap aıtqanda, Royal Ten Cate, CLAAS, Royal Dutch Shell, Royal Philips sekildi jáne basqa da kompanııalarynyń jobalarymen tanysty. Sondaı-aq, onda birlesken Qazaqstan-Eýropa perspektıvalyq ınvestısııalyq jobalary tanystyryldy. 25 kompanııa qatysqan kórme aıasynda jalpy quny 328 mıllıonnan astam eýro bolatyn ekijaqty 13 qujatqa qol qoıyldy. Osy kórmeniń aldynda Nur­sultan Nazarbaev «Qazaq­stannyń Nıderlandtaǵy dostary» Qazaq­stan Nıderland saıası klýbynyń múshelerimen kezdesip, emen-jarqyn áńgime-dúken qurdy, jan-jaqty pikir almasty. – Nıderlandtyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestısııa­sy 30 mıllıard AQSh dollaryn quraıdy. О́zara taýar aınalymy 10 mıllıard dollar deńgeıine jetip otyr. Bul – Eýropalyq Odaq elderi arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish. Qazir Qazaqstan ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­lamany iske asyrýda, onyń aıasynda 500-den astam kásiporyn, 600 myńdaı jumys orny ashyldy. Biz gollandııalyq kompanııalardy birlese jumys isteýge shaqyramyz. Elimiz munaı-gaz, tústi jáne qara metallýrgııa, hımııa salasynda óńdeýshi kásiporyndardy damytýǵa múddeli. Biz mundaı óndiris úshin jeńildikter usynamyz jáne tıisti ınfraqurylym qalyptastyramyz. Aqparat jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyqqa da múddelimiz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Nursultan Nazarbaev Qazaq­stannyń Fransııa, Germanııa, Is­panııanyń birqatar iri kompanııalarymen yntymaqtastyq deńgeıi joǵary ekenin atap ótip, Otanymyz sheteldik ınvestısııany kólemi jóninen meılinshe kóbirek tartatyn 20 eldiń qataryna kiretinine toqtaldy. Kezdesý sońynda Memleket basshysyna Qazaqstan Prezıdenti beınelengen gollandtyq jańa posh­ta markasy men qyzǵal­daqtyń «Prezıdent Nazarbaev» dep atalatyn jańa túri tanystyryldy, sondaı-aq, Rotterdam qalasy merııasynyń «Astana» jańa alańyn ashý týraly bastamasy jarııalandy. Nıderland Koroldigi – Batys Eýropadaǵy shaǵyn mem­le­ketterdiń biri. Memleket ataýynyń nıderland tilinen aýdarǵandaǵy maǵynasy – «Tómengi jerler» degen sóz. Reın, Maas jáne t.b. ózenderdiń tómengi saǵasyn qonys­tanyp, osy ózenderdiń Soltústik teńizge quıatyn oıpatynda orna­lasqan soń el osylaı atalǵan. Jer kólemi bar bolǵany 42 myń sharshy shaqyrym, al halqynyń sany 16,8 mln. adam. Jaǵasyn Soltústik teńiz shaıyp jatqandyqtan, Nıderland – ejelden sý emgen el. Sondyqtan nıderlandtyqtar teńiz ıgerýdi ejelden qolǵa alyp, keme jasaý isine erte kúnnen den qoıǵan. Orystyń ilgerishil patshasy Birinshi Petr keme jasaý isin osynda kelip úırengenin de tarıhtan jaqsy bilemiz. Nıderland qurlyqta Germanııa jáne Bel­gııamen shektesedi. Bul eldi keıde Gollandııa dep te ataıdy. Biraq bul memlekettiń resmı ataýy emes. Ońtústik jáne Soltús­tik Gol­lan­­dııa degen jer ataýlary el­diń eki provınsııasyna ǵana berilgen, Nıderlandtyń bular­dan basqa da 10 provınsııasy bar. Son­dyqtan nıderlandtyqtar óz elderin Gollandııa dep ataǵanǵa keıde shamdanyp ta qalady eken, óıtkeni, ol eki provınsııanyń ǵana ataýy. Eldiń memlekettik tili – nıderland tili. Ol – Batys german tilder tobyna jatatyn aıryqsha til. Sondaı-aq, bul til Belgııa men Sýrınamda da birshama damyǵan. Eldiń Amsterdam men Gaagadan keıingi úlken qalalary qataryna Rotterdam, Ýtreht jáne Eındhoven shaharlary kiredi. Sonyń ishinde Rotterdam eldegi ǵana emes, búkil álemdegi eń úlken porttardyń biri sanalady. Nıderland jerine alǵash ret rımdikter kelip, otaryna aınaldyra bastaǵanda, bul jer­di týbant, kanınefat, frız sekildi german jáne ebýron, menapııa sekildi kelt taıpalary qonystanǵan edi. Orta ǵasyrlarda bul jerlerde Rım ımperııasynyń quramyna enetin tolyp jatqan graftyqtar men gersogtyqtar paıda boldy. HVI ǵasyrda olar sol kezde Ispanııany bılegen, Gabsbýrgter áýleti basqarǵan memleketke birikken. Alaıda, keıin Eýropada týǵan kalvınızm sekildi dinı aǵymdardyń yqpalymen «Tómengi jerlerdegi» provınsııa­lar Ispanııaǵa baǵynýdan bas tartqan. Ispanııa koroli II Fılıpp olardyń bárin qaıtadan óz ımpe­rııasyna baǵyndyrmaq bolyp soǵys júrgizedi. Tarıhta «Seksen jyldyq soǵys» dep ataý alǵan bul shaıqastardyń nátıjesinde qazirgi Belgııa, Lıýksembýrg jáne Nıderland memleketteriniń aýmaǵyn quraǵan jeti provınsııa ózderiniń táýelsizdikterin alady. Nıderland memleketin qurýshy bolyp osy soǵysty basqarǵan I Vılgelm Oranskıı sanalady. HVII ǵasyrda Eýropada eń birinshi bolyp Nıderlandta kapıtalıstik qatynastar ornaı bastaıdy. Bul el ekonomıkasynyń óristeýine keń múmkindik týdyrady. Nıderland quramynan 1830 jyly Belgııa, 1890 jyly Lıýk­sem­býrg enshi alyp, óz aldyna táýelsiz memleketter bolyp shyǵa­dy. Qazir olar «BeNıLıýks» atalatyn ekonomıkalyq ıntegrasııa quryp otyrǵanyn bilemiz. I dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Nıderland beıtaraptyq ustanyp, eldi búlinýden saqtap qalady. Al II dúnıejúzilik soǵys jyldarynda fashıstik Germanııa ony basyp aldy. Osy jyldar el ekonomıkasyna aýyr soqqy bolyp tıdi. Alaıda, soǵystan keıingi AQSh-tyń Marshall josparynyń kómegimen Nıderland az ýa­qytta ekonomıkasyn qalpyna keltirýmen qatar osy zamanǵy joǵary damyǵan ındýstrııaly elge aınala aldy. Sonymen birge, óziniń burynǵy otarlary Sýrınam men Indonezııaǵa bostandyq berdi. Qazir Nıderland Eýropanyń eń joǵary damyǵan ındýstrııaly memleketteriniń qataryna enip otyr. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, Eýroodaq elderi arasynda Nıderland 2013 jyly ekonomıkanyń ósimin 6,3 paıyzǵa jetkize aldy. Qazir onyń IJО́-siniń jalpy kólemi 700 mlrd. eýroǵa jetken. Al jan basyna shaqqandaǵy kólemi – 41 myń eýro. Bul Búkilálemdik valıýta qorynyń baǵamdaýy boıynsha dúnıejúzindegi 14-shi, al Eýroodaq elderi arasynda 6-shy oryn degen sóz. Sonymen birge, osy qor Nıderlandty básekelestikke qabilettilik reıtıngi jóninen dúnıejúzindegi 18-shi orynda ekenin anyqtady. Nıderland úkimeti ekono­mı­kalyq damýǵa ǵana emes, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatty kóńil bóledi. Onyń «jasyl» tehnologııa men ınnovasııalar jáne «jasyl» energetıka salasyndaǵy jetistikteri dúnıejúzinde jetek­shi orynǵa ıe. Sondaı-aq, zeınet­aqynyń, jumyssyzdyq pen múgedektikke beriletin járdem­aqynyń kólemi jóninen Nıderland dúnıejúzindegi aldyńǵy oryndardyń birin alady. Qazaqstan men Nıderland arasynda tyǵyz ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne saıası árip­testik ornaǵan. Bul el Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy eń senimdi áriptesi dep sanaıtynyn eń joǵary deńgeıde talaı ret dáleldegen. Sonymen birge, ol Qazaqstannyń aımaqtyq turaqtylyq pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdegi mańyz­dy ról atqaratynyn joǵa­ry baǵalaıdy. Ústimizdegi jyl­dyń aqpan aıynyń basynda Astanaǵa kelgen resmı saparynda Nıderland Syrtqy ister mınıstri F.Tımmermans Gaagada bolatyn Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi III sammıtke qatysýǵa Koroldiń shaqyrýyn Prezıdent N.Nazarbaevqa óz qolymen tapsyrdy jáne Qazaqstan basshysynyń osy baǵyttaǵy bastamalaryna joǵary baǵa beretinin kezekti ret málimdedi. Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń zardabyn molynan shekken el retinde bul sammıttiń mańyzyn Qazaqstan óte tereń túsinedi, dedi ol. Eki eldiń arasyndaǵy ekono­mıkalyq yntymaqtastyq qazir joǵary deńgeıge jetken. Búgingi tańda Nıderland – Qazaqstan ekonomıkasyna ınvestısııa salý boıynsha eń birinshi orynda turǵan el. 2005 jyl men 2013 jyl aralyǵynda Nıderlandtan tar­tylǵan ınvestısııa kólemi 49,8 mlrd. AQSh dollaryn quraıdy. Eki eldiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanys­tar da jaqsy jolǵa qoıylǵan. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekijaqty taýar aınalymy 10,1 mlrd. dollar bolǵan. Bul Qazaqstan úshin Qytaı men Italııadan keıingi úshinshi kórsetkish. Qazaqstanda Nıderland kásipkerlerimen 380 birlesken kásiporyn tirkelgen. Onyń kóbi geologııalyq barlaý, qaıta óńdeý, aýyl sharýashylyǵy, jańa tehnologııalar engizý, qyzmet kórsetý salalarynda eńbek etedi. Sondaı-aq, arhıtektýra men medısına salalarynda da birneshe birlesken kásiporyndar bar. Qazaqstannyń álemdegi asa damyǵan 30 eldiń qataryna ený týraly josparyn júzege asyrýda Nıderlandtyń ınvestısııalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin paıdalaný óte mańyzdy. Al Gaaga Qazaqstanmen energetıkalyq yntymaqtastyqty tereńdete túsýge múddeli. Bul onyń el ishin­degi tórtinshi orynda turǵan ekono­mıkalyq basymdyǵyn iske asyrýǵa múmkindik beredi. Sonyń ishinde Nıderland Qazaqstandaǵy «Shell» munaı konserniniń tabysty jáne uzaq merzimdi áreket etýine úlken mán beredi. Astanada bolatyn EKSPO-2017 kórmesine nıderlandtyqtardyń «jasyl» tehnologııa men ınnovasııalar, «jasyl» energetıka salasyndaǵy jetistikterin tartý­dyń mańyzy zor. Sonymen birge, Nıderlandtyń energııa kózderin qaıta jańǵyrtýdy damytýda qol jetkizgen tabystaryn úırenýdiń de paıdasy mol. 2020 jyly Nıderland bul kórsetkishti 20 paıyzǵa deıin jetkizbekshi. Nıderlandtyń ǵylymı-teh­nıkalyq áleýetiniń mol múmkin­dikterin úırený baǵytynda Eınd­hoven qalasyndaǵy Joǵa­ry tehnologııalyq ortalyqty «Na­zarbaev Ýnıversıteti» negizinde qurylatyn Intellektýaldyq-ınnovasııalyq klaster ǵylymı parkimen yntymaqtastyqqa tartý­dyń da paıdasy zor bolmaq. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári arttyrý kún tártibinde tur. Tranzıt-kólik salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń da mańyzy zor. Qazaqstan Aqtaý men Rotterdam porttarynyń arasynda áriptestik qatynastar ornatýǵa múddeli. Osyndaı yntymaqtastyqty tereń­­dete túsýge Qazaqstan men Nıderland arasyndaǵy bıznes-ynty­maqtastyqty damytýǵa alda­ǵy ýaqytta qurylatyn Isker­­lik keńes qatty serpin bereri sózsiz. Al mádenı-gýmanıtarlyq sala­daǵy yntymaqtastyqtyń tereń­deýine 2015 jyly Qazaq­stan­nyń Nıderlandtaǵy jáne 2016 jyly Nıderlandtyń Qazaq­standaǵy Mádenı kúnderi tyń serpin bereri haq. Osy ýaqytqa deıin eki eldiń elshilikteriniń uıymdastyrýymen kórmeler, sımpozıýmdar, tusaý­ke­serler men konferensııalar ótkizildi. Sonyń ishinde 2010 jy­ly nıderlandtyq jýrnalıst R.Reıdıngtiń II dúnıejúzilik so­­­­ǵys­ta qaza taýyp, Nıderlandta jer­­­­­­lengen qazaqstandyqtar týraly kitabynyń tusaýkeser rásimi boldy. Mádenıet týraly sóz bolǵanda, Nıderland búkil álemge tanymal sýretshilerdiń biri Rembrandtyń otany ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Nıderlandta Spınoza, Dekart sııaqty fılosoftar da týyp, uzaq jyldar qyzmet etken. Al endi Nıderlandtyń aty shyqsa boldy, ony jel dıirmendermen nemese qyzǵaldaqtarmen baılanystyra sóıleıtin adamdardy dúnıeniń barlyq buryshynan tabýǵa bolady. Bular da nıderlandtyqtardyń ulttyq maqtanyshy. Nıderlandta sportqa qashan­­­­da úlken mán beriledi. Eresek tur­ǵyndarynyń 20 paıyzdan artyǵy sporttyq klýbtardyń músheleri. Qala kóshelerinde úlken-kishi­niń bári velosıpedpen júrgenin jıi kóresiz. Nıderlandtyqtar, ásire­se, fýtboldy jaqsy kóredi. Ulttyq komandasy oınap jatqan match kórsetilgen ýaqytta Nı­derland qalalarynyń kósheleri typ-tynysh bolady. Ulttyq fýtbol komandasy álemdegi 10 úzdik komandanyń qatarynda. Bıylǵy Sochı Olımpıadasynda Nıderland óziniń sporttyń qysqy túrlerinen de óte myqty ekenin kórsetip, jalpykomandalyq esepte besinshi oryn aldy. Qoryta aıtqanda, Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń Nıder­landqa resmı sapary saıası usta­nymy berik, ekonomıkasy joǵa­ry damyǵan, mádenı-gýmanı­tar­lyq qasıetteri joǵary elmen ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári tereńdete túsýge tyń serpin bereri sózsiz. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan» – Gaagadan (Nıderland). ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.