Áleýmettik jelilerde jazylyp júrgen másele kóp. Alaıda jurt til taǵdyryna qatysty jazbadan beıjaı ótip ketpeıdi, onda kóterilgen máselege júrdim-bardym qaramaıdy. Osydan-aq otyzjyldyq táýelsizdigimizde memlekettik tilimizdiń tuǵyryn tikteı almaǵanymyz kóptiń janyna batatynyn ańǵarýǵa bolady...
Áleýmettik jelide qyzý talqylanǵan sondaı jazbanyń biri jaqynda azamattyq qorǵaý podpolkovnıgi Baqyt Syrǵabekovtiń Facebook paraqshasynda jarııalandy. Nur-Sultan qalasy TJD «О́rt sóndirý jáne avarııalyq qutqarý jumystary qyzmeti» memlekettik mekemesi 12-órt sóndirý bóliminiń basshysy mınıstrliktiń «Pojarnyı ı spasatel Kazahstana» jýrnalyna ujym bolyp jazylýdan bas tartatyndyqtaryn aıtyp, jazba qaldyrǵan bolatyn. Basty sebep – jýrnal ataýynyń, basylymnyń ishki mazmunynyń 70 paıyz orys tilinde jarııalanýy.
«Jýrnal nege «Qazaqstannyń órt sóndirýshisi jáne qutqarýshysy» dep atalmaıdy? №12 órt sóndirý bóliminde 1 qyzmetker ǵana orys ultynyń ókili, qalǵan 81 qyzmetkerdiń barlyǵy – qazaq. Mınıstrliktegi qyzmetkerlerdiń 90 paıyzy qazaq. Egemendi el atanǵanymyzǵa 30 jyl boldy, TJM-niń qurylǵanyna 25 jyldan asty. Solaı bola tura áli kúnge deıin jetim balanyń kúıin keship jaltaqtaımyz, quldyq kózqarastan aryla almaı kelemiz. Táýelsiz eldiń azamaty retinde vedomstvolyq jýrnalǵa tek ataýyn qazaqshaǵa ózgertip jáne memlekettik tilde shyqqan kezde ǵana jazylatynymyzdy málimdedik», delingen jazbada. Jelide qyzý talqyǵa túsken osy máseleden keıin B.Syrǵabekov basshylyq tarapynan ózine jáne jýrnalǵa jazylýdan bas tartqan jeke quramǵa qysym jasalyp, iritki salý jáne arandatý faktileri bolyp jatqanyn aıtyp, 19 qańtar 2022 jyly taǵy jazba qaldyrǵan.
Sózin Prezıdent Ákimshiligi, Bas prokýratýra, Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttik basshylaryna baǵyttaǵan ol: «Bólim bastyǵynyń orynbasary, azamattyq qorǵaý maıory B.Ábdirasyl tańerteńgilik saptyq taraýda jeke quramǵa «Jýrnalǵa jazylasyńdar, al jazylmaǵandardyń tizimin joǵary jaqqa beremin. Erteń syıaqydan qaǵylasyńdar, attestasııa tapsyrǵanda qıyn bolady. «Soprotıvlenııa bespolezno, vse ravno zastavıat!» dep jeke quramǵa qysym kórsete bastaǵan. Qazaq tili – Qazaqstanda týyp, Qazaqstanda turatyn, ony Otanym dep qabyldaıtyn, ózin osy eldiń patrıoty dep esepteıtin azamattardyń tili. Memlekettik tildiń qazaq jerin mekendegen barlyq ulttardyń tili ekenin umytpaýymyz qajet. Osyǵan oraı 12-órt sóndirý bóliminiń jeke quramyna zańsyz qysym kórsetýdi toqtatqyzýlaryńyzdy suraımyn», deıdi. Osy jazbadan keıin biz B.Syrǵabekovtiń ózimen sóılesip, aıtylǵan máselelerge qatysty saýaldarymyzdy qoımaq bolǵanbyz. Alaıda ol «Memlekettik qyzmetshileriniń Ádep kodeksine» sáıkes basshylyǵynyń ruqsatynsyz BAQ-qa suhbat bere almaıtynyn alǵa tartty. Soǵan qaraǵanda, TJM basshylyǵy oǵan osy kodekstegi «Memlekettik organ qyzmetiniń máseleleri boıynsha kópshilik aldynda sóıleýdi onyń basshysy nemese memlekettik organnyń buǵan ýákilettik berilgen laýazymdy adamdary júzege asyrady» degen qaǵıdatty qatań esine salyp qoısa kerek.
Jartasqa til jańǵyrtqandaı bolmaıyq dep, suraqtarymyzdy Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Iýrıı Ilınge joldadyq. Tótenshe jaǵdaılar vıse-mınıstri M.Kúldikov qol qoıǵan resmı hatta «Pojarnyı ı spasatel Kazahstana» jýrnalynyń bıylǵy qańtar aıynan bastap «Qazaqstan qutqarýshylary» ataýymen shyǵaryla bastaǵany týraly aıtylady. Sondaı-aq hatta: «Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń talaptaryna sáıkes jýrnalda aqparat eki tilde jarııalanady. Negizinen memlekettik tildegi maqalalarǵa basymdyq beriledi. Al qyzmetkerler arasynda jýrnalǵa jazylý erkin túrde júrgiziledi», delingen. Osy aıtylǵandarǵa kóz jetkizý úshin jýrnaldyń 2021 jyldyń sońynda shyqqan eki sanyn paraqtap shyqqan edik. Qarasha jáne jeltoqsan aılarynda jarııalanǵan eki jýrnalda 60-qa tarta materıal jarııalansa, sonyń jartysyna jýyǵy qazaq tilinde eken. M.Kúldikov málimdegendeı, «memlekettik tildegi maqalalarǵa basymdyq berilgenin» asa baıqaı qoımadyq. Onyń ústine, basylymdaǵy basty maqalalar men ózekti aqparattardyń deni oryssha berilgen.
Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń málimdeýinshe, 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha vedomstvoda memlekettik tilde júrgiziletin qujat aınalymynyń úlesi 92 paıyzǵa jetken. Resmı hatta memlekettik tilde is júrgizetin ózge etnos ókilderiniń eńbekaqysyna ústemeaqy qosylmaıtyndyǵy týraly da jazylǵan. Al bizdiń áleýmettik jelidegi jazbadan keıin onyń avtory men 12-órt sóndirý bóliminiń jeke quramyna jasala bastaǵan qysymdar jónindegi suraǵymyzǵa M Kúldikov: «Buǵan deıin de, B.Syrǵabekov áleýmettik jelide jazba qaldyrǵannan keıin de oǵan jáne jeke quramǵa jýrnalǵa jazylý boıynsha eshqandaı qysym kórsetilgen joq. Sondaı-aq mınıstrlikke osy máselege qatysty zańsyz is-áreketter týraly shaǵymdar túsken emes», dep jaýap bergen. Kerisinshe, B.Syrǵabekovtiń qyzmettik mindetterin tıisinshe oryndamaǵany úshin buǵan deıin 6 ret tártiptik jaýapkershilikke tartylǵanyn, oǵan jarııalanǵan «qyzmetke tolyq sáıkes emestigi týraly eskertý» tártiptik jazasy bar ekenin tizbelep shyqqan. Tipti «Qazirgi tańda B.Syrǵabekovke tikeleı baǵynysty 12-órt sóndirý bólimi qyzmetkeriniń 7 qańtar kúni (Tótenshe jaǵdaı kezinde) alkogoldik ishimdik iship, mas kúıinde jol-kólik oqıǵasyna jol berý faktisi boıynsha qyzmettik tergeý aıaqtaldy. Osy qyzmettik tergeý aıasynda B.Syrǵabekovtiń jeke quram arasynda tárbıe jáne profılaktıkalyq jumysty uıymdastyrý boıynsha laýazymdyq mindetterin tıisinshe oryndamaǵany úshin tártiptik jaýapkershiligi qaralýda. Nátıjesi áli shyqqan joq» dep, «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly zańnamanyń talaptaryna sáıkes árbir basshy óz qyzmetkerleri arasyndaǵy qyzmettik tártiptiń jaı-kúıine, sondaı-aq senip tapsyrylǵan bólimshelerdegi moraldyq-psıhologııalyq ahýaldyń jaı-kúıine jaýapty» ekenin eskertken.
«Otyz jyl jaltaqtaǵanymyz jetedi» dep, basylymnyń oryssha ataýynan bastalǵan talaptyń sońy osylaısha «tártiptik jazaǵa» ulasyp ketken. Til taǵdyryn osylaı tilip aıtpasa, talaı mekemeniń ashy ishekteı sozyp júre beretinin kóz kórip júr. О́tken jyldyń sońynda jarııalanǵan osy jazbadan keıin aınalasy birer aptanyń ishinde jýrnaldyń ataýy tolyq qazaqshaǵa ózgerip shyǵa kelgen. Alaıda osy ýaqytqa deıin memlekettik tildi qajet etpeı kelgen basylymnyń artynda búkil bir vedomstvonyń turǵanyn esten shyǵarmaǵan jón. Onyń ústine elimizdegi «Til týraly» zańnyń 7-babyna sáıkes «Qazaqstanda tildik belgisi boıynsha azamattardyń quqyqtaryn kemsitýge jol berilmeıdi». Jol berilmeýi kerek...