Qańtardyń basyndaǵy qyrǵyn...
Bul óte qorqynyshty qysyltaıań kez edi. Qazaqta «syrttan shapqan jaýdan kóri, ishten shyqqan jaý jaman» degen sóz bar. Bul jaý ishten shyqqan jaý boldy.
Bul jerde búkil UQK, ıaǵnı qaýipsizdik komıteti satylyp ketti. Ishki áskerlerdiń barlyǵy sol bıliktiń basynda júrgen, uıymdasqan topqa qyzmet etti. Eger sol dushpandardyń josparlary, oıy iske assa Prezıdenttiń ózine de qastandyq jasalýy múmkin edi. Bul jerde jasyratyny joq, qysyltaıań shaqta Aqordada Prezıdent serikterimen ǵana qorshaýda jalǵyz qaldy. «Nur-Sultanǵa sodyrlar, qaraqshylar keldi» deıdi. Aınalaıyndar-aý, bul jerde memlekettigimizge qaýip týǵan kez boldy ǵoı. Al kitaphanaǵa eshkim tımedi. Oǵan bir adam barmady. Ol jerden bir shybyq ta synǵan joq. Olardyń bar maqsaty – Aqordany basyp alý. Al ar jaǵy túsinikti... Ony jasaǵan sodyrlar emes, syrttan kelgen adamdar da emes, ony ózimizdiń ishten shyqqan, bıliktiń basynda júrgen dushpandar jasady. Árıne, saıasat bolǵan soń kóp nárse aıtyla bermeıdi. Halyqqa onyń bárin jetkize berýdiń qajeti de joq. Biraq biz túısigi bar, kózimiz ashyq adamdarmyz ǵoı. Prezıdent UQShU-dan, ıaǵnı syrttan kómek shaqyrmaǵanda biz tentirep keter me edik, kim bilgen. Sondyqtan ol sheshimdi der kezinde durys qabyldady jáne Prezıdenttiń ózi aıtqandaı «biz Reseıge qaryz emespiz». Eger qaryz degendi sanasaq, túptep kelgende Reseıdiń bir ǵana Baıqońyrǵa elý jyldyq qaryzy bar.
Qańtar oqıǵasy bizdiń tarıhymyzda «Aqtaban shubyryndydan» keıingi úlken qaıǵy-qasiret boldy. Tipti, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinde de mundaı bolǵan joq. «Aqtaban shubyryndydan» keıin bizdiń halyqtyń sansyrap, qansyrap ketkeni osy keshegi qańtar boldy. Eń qorqynyshtysy sol Táýelsizdigimizden ajyrap qala jazdadyq. Qańtar oqıǵasy óziniń baǵasyn áli alǵan joq. Bul oqıǵa qazaqtyń tarıhynan eshqashan umytylmaıdy. Muny uıymdastyrǵan qanypezerlerdiń aty erte me, kesh pe, shyǵý kerek. О́ıtkeni, tasty sýǵa tastaýymyz múmkin. Al japyraqty sýǵa batyra almaısyń. Ol erte me, kesh pe, sýdyń betine qalqyp shyǵady. Qańtar kezinde qaza bolǵan árbir qazaq balasy sol japyraq júrek sııaqty. Ol sý betine shyqpaı qoımaıdy. Bul qańtar tragedııasy úsh jyl burynǵy órtten sheıit bolǵan bes sábıdiń kóz jasy dep bilemin. О́ıtkeni, qan keshirmeıdi, sábıdiń kóz jasy bizdiń qoǵamnyń moınynda. Keshegi qańtar oqıǵasy kezinde sheıit bolǵan beıkúná sábılerdiń kóz jasy qanypezerlerdi eshqashan umyttyrmaıdy.
Al endi Prezıdenttiń kórshi elden bilim alý, osy kórshi eldiń Joǵary oqý oryndarynyń fılıalyn bizdiń elde ashýǵa qatysty pikirine men ózim oń kózqarastamyn. Nege deseńiz, Keńes odaǵy kezinde sekseninshi jyldardyń basynda Máskeýge baryp bilim alǵan adammyn. On jylǵa jýyq Máskeýde turǵanmyn. О́ıtkeni, buryn óner men bilim, ǵylymnyń ordasy Máskeý bolatyn. Qazirgi Amerıka, Anglııadan oqyp kelgen balalardyń bilimin bilmeımin. «Bolashaqpen» oqyp kelip jatqandardyń kóbin kórip júrmiz ǵoı, ne tili joq, ne dili joq, ne dini joq. Otyz jylda «Bolon júıesine» qosylamyz dep burynǵy bilim berýdiń tásilin, ádisin, dánin, mánin qurttyq. Al biraq Máskeýdegi bilim berý dástúri saqtalyp qaldy. Bizge aǵylshyn tilinen góri osy qoldanystaǵy orys tilinde bilim alǵan áldeqaıda jeńil ári tıimdi emes pe?! Bizge Nıý-Iorktyń kınoakademııasynyń fılıalyn ashý qaıda? Oǵan aldymen til bilýimiz kerek. Ekinshiden, kim bizge kelip dáris beredi? Qazaqshalap aıtqanda bizge «moldanyń istegenin isteme, aıtqanyn iste» degendeı, biz kórshi elden bilim men ǵylymdy úırenýimiz kerek. Ásirese kórshi Reseı kosmosta, qorǵanys salasynda bizden áldeqaıda damyp ketken memleket. Sondyqtan azýy arystandaı Amerıkanyń ózi osy kórshi Reseımen sanasýda. Bizdiń kórshi elden balalarymyz bilim men ǵylymdy oqysa, onda turǵan ne bar, onyń nesi aıyp? Men Máskeýden oqyǵan myqty myqty nebir tulǵalardy bilemin. M.Áýezov, Q.Sátpaev, M.Tólebaev, O.Súleımenovter bar. Tipti, Prezıdent Q.Toqaevtyń ózi Máskeýden oqyǵan adam. Máskeýden bilim alǵan ǵalym, óner adamdarymyz qanshama. Máskeýdiń bárin jaman deýge bolmaıdy, onyń ishinde de jaqsylary bar. Biz tek sol jaqsysyn, ózimizge keregin, bilimi men ǵylymyn alýymyz kerek. Kezinde Abaıdyń óziniń «orys tilin bilińder, ǵylym, bilimin úırenińder» degeni tegin emes. Bizge Japonnyń bilimi qoljetkisiz, alys, onyń tili men dili basqa, mentalıteti basqa. Biz eshqashan amerıkandyq bola almaımyz, olardyń ómirge degen kózqarasy bizge múlde kereǵar.
Qandy qańtar oqıǵasy bizge neni kórsetip berdi desek, bizge irigen, shirigen, baıyǵan, sasyǵan Qazaqstan emes, Jańa Qazaqstan kerek. Al Jańa Qazaqstan sanadan bastalady. Jańa Qazaqstan oı-óristen, adamgershilikten, kisilikten, kishilikten, keshirimdilikten bastalady. Biraq keshirim degende qanypezerlerdi keshirý emes. О́ıtkeni, biz qazir aram shópti túp-tamyrymen julǵan joqpyz, biz tek japyraqtary men butaqtaryn kesip jatyrmyz. Sol zulymdyqty bizge túbirimen qoparý kerek. Al shirigen aǵashty keskenimen, onyń bir jeri bolmasa bir jeri kókteıdi. Sol sekildi bizge myna júıeni túp-tamyrymen qoparyp, ornyna jańa Qazaqstan qurý kerek. Ol úshin biz halyqtyń sanasyn ózgertýimiz qajet. О́ıtkeni, bizdiń qoǵamda qalaıda baıý, qalaıda qaryn toıdyrý, qalaıda máshıne miný, qalaıda ótirik bolmasyn jaǵynyp, aldap, arbap bolsa da, zulymdyqqa baryp bolsa da baıý sııaqty fılosofııa paıda boldy. Jańa Qazaqstan degende osy «qalaı da baıý» degen qaǵıdadan arylý kerek degen sóz. Máselen, Amerıkadaǵy búkil baılyq halyqtyń tek on-aq paıyzynda. Al qalǵan 90 paıyz halyq baı emes. Biraq olardyń tapqandary tamaǵyna, kıimine, demalysyna jetedi. Mine, halyq degen osy. Bizge de sol kerek. Bizdiń qazaq «asa baılyq ne kerek, den saý bolsa bolǵany» deıdi. Bizge amandyq ásirese, rýhanı amandyq kerek. Bizge birine biri jany ashıtyn qoǵam, demokratııalyq memleket kerek. «Ár qazaq meniń baýyrym» degen sóz bizdiń Konstıtýsııada altyn árippen jazylý qajet. Bul árbir mekemede jazylyp turýy tıis. Bizge «Nur Otan-nyń» keregi joq. Bizge «ár qazaq meniń baýyrym» degen fılosofııa kerek. Jáne osyny bala kezden, balabaqshadan aıtyp, mektep kezinde sińirsek, balalar arasynda bir-birin uratyndar, álimjettik jasaıtyndar bolmas edi. Áskerdegi de nebir qatygezdik joıylar ma edi. Bul bizdiń baıaǵy 1917 jyldary joǵaltqan, ıaǵnı júz jyl buryn boıymyzda bolǵan adamgershilik bolmys, dalamyzǵa tán darhandyǵymyz, meıirbandyǵymyzdy qaıtarý kerek degen sóz. Sonda ǵana halyq ilgerileıdi. Álemdik órkenıetti elder kóshinde Qazaqstan da óz ornyn alar edi.
Jańa Úkimettiń jasap jatqan isteri ázirge kózge kórinbeıdi. Burynǵy bıliktiń otyz jyl boıy tonaǵan bylyǵyn endi ǵana ashyp jatyrmyz. Ol áli halyqqa qaıtqan joq. Ázirge tek sóz júzinde, kógildir ekranda ǵana aıtylyp jatyr. Al shyn máninde jańa Qazaqstan quramyz desek tez arada halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaz shyqqansha kóterý kerek. Jurttyń jalaqysyn eń quryǵanda úsh júz myńǵa ósirýimiz qajet. Sosyn aýyldy kótermese bolmaıdy. Aýyl – qazaqtyń altyn tamyry. Qazaqta «júz ret siz-bizińizden, bir ret shyj-byj artyq» deıdi. Shyj-byj degen ol tamaq. Halyq ash. Rýhanı da ash, qaryny da ash.
Jazyp alyp, daıyndaǵan – Ásel Daǵjan.