Bul ózi dúrkin-dúrkin kóterilip júrgen dilgir másele edi. Ásirese sońǵy ýaqytta bazarlar men saýda oryndary sóresindegi azyq-túliktiń qaı túriniń de quny kóterilip, baǵa shirkin jalyna qol tıgizbeı aspandap-aq tur. Kópshilik keshegi qańtardan keıin gaz ben janar-jaǵarmaı baǵasynyń turaqtalǵany bazar narqyna da áser etedi dep kútken. Biraq úmit aqtalmady, kerisinshe keıbir taýarlardyń baǵasy eselene tústi.
Mamandardyń aıtýynsha, munyń jalǵyz sebebi – oblysta azyq-túlik taýarlaryn óndiretin kásiporyndardyń joqtyǵy. Qazir áleýmettik mańyzy bar delinip júrgen 19 túrli ónimniń barlyǵy derlik syrttan keledi. Al «kisideginiń kilti aspanda» bolatyny qashannan da belgili emes pe?! Mysaly, jańaǵy azyq-túlik túrleri arasynda jergilikti jerden óndiriletini kúrish pen tuz ǵana. Aýyzdy qý shóppen súrtkendeı bolmaıyq, ishinara osy sanattaǵy taýarlardy óndirip jatqandar bar. Biraq shaǵyn sehtarda, az kólemde ǵana shyǵaryp jatqan olardyń úlesi teńizge tamǵan tamshydaı da bolmaıdy.
Iship-jemimizdi syrttan tasýdyń azabyn osydan 2 jyl buryn, pandemııa bastalǵanda tartyp edik. Aımaqtar arasynda barys-keliske tyıym salynǵan tusta jurt alańdap-aq qalǵan. Aımaqtar demekshi, qazir Qyzylordany asyrap otyrǵan kórshi Túrkistan oblysy. Osy saladaǵy kásipkerdiń kóbi alysqa barmaı-aq keregin sol jaqtan tasyp jatyr.
Baǵa turaqtylyǵymen byltyrǵa deıin «Altyn qamba» JShS aınalysyp kelgen. Seriktestik shyǵynǵa batyp, jumysyn toqtatqandyqtan, bul isti búginde «Baıqońyr» áleýmettik kásipkerlik korporasııasy» AQ jalǵastyryp otyr. Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Jeńisbek Ahmetovtiń aıtýynsha, jyl basynda qordy toltyrýǵa oblys bıýdjetinen 800 mln, aınalym shemasy úshin 500 mln teńge qarjy bólingen. Arnaıy qurylǵan komıssııa sheshimimen 9 aqpanda sábiz, qaraqumyq, ósimdik maıy men qyryqqabat satyp alyndy. Qorda byltyrdan da qalǵan kúrish, pııaz, ósimdik maıy men sábiz bar. Osynyń barlyǵy 36 áleýmettik dúken arqyly bazar baǵasynan 15 paıyz tómendetip satylady. Odan bólek, arzan taýar iri saýda úılerindegi 14 áleýmettik buryshqa qoıylady.
– Naryqta kúrt qymbattap ketken ónimdi arzandatylǵan baǵada satyp jatyrmyz. Jaqynda osy ádispen saýda sórelerine kartop, sábiz, jýa men qyryqqabat shyǵardyq. Iri saýda úılerinde qyryqqabat baǵasy 293 teńge, bazarda kartop – 180-220 teńge aralyǵynda. «Al-Asad» saýda úıimen jasaǵan kelisimshart boıynsha ondaǵy áleýmettik buryshtarda kartop – 151, sábiz – 80, qyryqqabat 139 teńgeden satylyp jatyr, – deıdi Jeńisbek Alpamysuly.
«Baıqońyr» ÁKK» AQ-ǵa aýdan ákimderi áleýmettik dúken ashý jóninde usynys bergen eken. Biraq taýar oblys ortalyǵynan tasylatyndyqtan ol tıimsiz boldy. Sondyqtan da aýdandardaǵy 5 iri saýda úıine 20 mln teńgeden zaım berildi. Osy arqyly olar arnaıy orynda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik túrlerin arzandatyp saýdalaıdy.
Baǵa turaqtylyǵyna baılanysty ótken brıfıngte «El namysy» monıtorıngtik tobynyń múshesi Natalıa Mıshýkova azyq-túlik baǵasy áleýmettik dúkenderde ǵana turaqty bolyp otyrǵanyn atap ótti. Al qalǵan saýda úılerindegi taýar qunynda 10-40 paıyz aralyǵynda ósim baıqalady. Mysaly, byltyr nan baǵasy 60 teńge bolsa, bıyl 85 teńgege jetip otyr. Qaraqumyq quny 50 paıyzǵa deıin ósken. Tipti ózimizden shyǵatyn kúrish ótken jyly orta eseppen 248 teńgeden satylsa, bıyl 300 teńgege shyqqan. Tutynýshylar bir jyl buryn 180 teńgelik qyryqqabatty endi 300 teńgege alyp júr.
Áıteýir, arzan as joq. О́tken jyly taýyq etiniń kılosy 710 teńge edi, bıylǵy baǵa – 870 teńge. Sút, sút ónimderi men kúnbaǵys maıy baǵasy da byltyrǵydan áldeqaıda qymbat. Sary maıdyń baǵasyna kemi 150 teńge qosylǵan. Basqasyn bylaı qoıǵanda osy óńirden óndiriletin tuz baǵasynyń ózi eki eseden astam ósip ketkenine kimdi kinálaımyz?
Saýda sórelerin aralasańyz, shynymen de baǵa shirkinniń betimen ketkenine kózińiz jetedi. Ásirese satyp alýshylary kóp iri saýda úıleri qoıyp otyrǵan qunnyń qısynsyz qymbattyǵyn bile tura satyp alýǵa májbúrsiz. Olardyń qasynda eleýsizdeý jerde ornalasqan keıbir shaǵyn dúkenderdiń baǵasy ımantarazylaý bolyp tur.
Áleýmettik jelide de azyq-túliktiń kún saıyn qymbattap kele jatqanyn jazyp jatqandar kóp. Ásirese sút jáne sút ónimderi quny qyryq qubylyp tur. Mysaly, Petropavldan shyǵatyn «Petropavlovskoe» sútimen ózimizdiń Qazalyda óndiriletin «Dámdiniń» baǵasynyń birdeı bolýyn túsinbeıdi kóbi. «Oý, qııandaǵy Qyzyljarmen salystyrǵanda Qazalyńyz kólikpen tartqanda 3 saǵattyq jol emes pe?» deıtinder kóp. Dál osy máseleni tıisti oryndardan suraı qalsań, birine biri siltep, bitpeıtin bir shıyrǵa salyp jiberedi.
Brıfıngte «Baıqońyr» ÁKK» AQ ókilinen bizde shyǵarylmaıtyn azyq-túlik óndirisin qolǵa almaqqa talap qylǵan kásipkerler jaıyn suradyq. Basqarma tóraǵasynyń orynbasary ondaı nıetti iskerler tabylyp jatsa, qoldaý bolatynyn aıtady. Odan bólek, Túrkistan oblysyndaǵy bir sharýashylyqpen mamyr aıynyń basynda pisetin qyryqqabattan kılosyn 125 teńgeden 200 tonna alý kelisildi. О́zimizdiń Syrdarııa aýdanynda baqsha egetinderdi qarjylandyryp, kúzde kartop alý jóninde kelisim jasalyp jatyr.
«El namysy» monıtorıngtik tobynyń múshesi Lázzat Baqtybaevanyń aıtýynsha, qalanyń shet aýdandarynyń ózinde áleýmettik dúkender turaqty jumys istep turǵan joq. Bir aptadan keıin esigine qulyp salynyp, qaıta ashylmaǵan dúkender de anyqtalǵan.
– Syrttan 800 bas sıyr ákelip, sút óndirisin qolǵa alǵysy keletin kásipkerler bar. Biraq tıisti oryndar mal jaıatyn jaıylymnyń joqtyǵyn jeleý etip, olardyń jobasyn qarjylandyrmaı otyr. Neshe jyldan beri aıtylyp kele jatsa da, bul salada jańa óndiris joqtyń qasy, – deıdi top múshesi.
Buǵan ne aıtýǵa bolady? Jasyratyny joq, osydan keıin «Qyzylordaǵa iship-jemniń syrttan tasylyp, alypsatarlardyń qaltasyn qampaıtýǵa múddeliler bar ma?» degen kúdikti oı qylań beredi. Taǵy bir oı «qoı, bul sol baıaǵy aıta beretin etekbasty enjarlyq shyǵar» degendi aıtady. Qaısysy bolǵanda da jaqsy emes. Myna túrimen tutynýshyny tıtyqtatqan baǵa týraly áńgimemiz ázir bite qoımaıdy-aý.
Qyzylorda oblysy