Jyl aınalyp jaza bergińiz, aı aınalyp aıta bergińiz keledi. Alda-jalda «maqtanshaq» dep bireý sóge qalsa, muny qazaqtyń kónterili ádetine joryńyz. Joryńyz da, muqym álemge murnyńyzdyń ushymen qarańyz. Dál mysyrlyqtar sekildi, túıemen pıramıdalaryn arqalaǵan. Áı, biz bálkim qadirin bilmespiz, bul ǵajaıyp Eýropada bolsa endigi estandy eter edi. Shyraıly Sharyn shatqaly, seni aıtyp otyrmyz! Jetisýdyń jeti keremeti, ulan-ǵaıyr dalanyń ýysyndaǵy bir ǵajap bul!
Jergilikti jurt «Shaıtan qala» dese, odan shoshymańyz, aıpara ańyzdy baýyryna basqan móldir mekenniń jumbaǵy adamzatqa yryq bermeýde. Álgi ónertapqysh Ilon Mask jerdegi turǵyndarǵa «osy ǵajaıyp shatqaldardy kór de, Marsty kór» dep túsindiretin kórinedi. Bul aýmaqtan zertteýshi-ǵalymdar kóne zamanda ómir súrgen pil tektes haıýan, múıiztumsyqtar, stenon jylqylary sııaqty mol shoǵyr ańdardyń tasqa aınalǵan tábárigin taýypty. Al jasy 10-12 mıllıon jyldy quraıtyn ǵajaıyp jartas-munaralardyń tarıh ózi tusaýyn kesti, álemge pash etti. Bul – sonaý muzdyq dáýirinen keıingi tabıǵat qoly, jel men jańbyrdyń jetistigi. Siz, eger munda kelseńiz: birde aspanǵa atyla bergen aıdahardaı sostıyp-sostıyp turǵan, birde «Shaıtan qalany» kezip júrgen mystan kempirdiń sátke melshıe qalǵan sulbasyndaı sustııa-sustııa qalǵan, endi birde ańǵar boılap, aldaspany jarqyldap andaǵaılap shapqan batyr tulǵaly túrli músindegi jartastar mekenine tap bolasyz.
Bara qalsańyz, kóńil bıigimen kózapa qarańyz. О́rile aqqan ózeninde jabaǵydaı japyryla josqan jon balyǵy, qoıǵa uqsap qaptal-qaptalǵa qaıqaıa qanat jaıa, bytyraı buıralana órgen bóriqaraqat pen sekseýili, sol sekseýilden qylań berip, údere tartatyn taýtekeler hám qasqyr men túlkisi – bári-bárisi bul shatqaldyń baǵa jetpes baılyǵy. Toptana, toptala, shoqtana ósken toǵaıdyń jaıy –taǵy bir áńgime.
Toǵaı demekshi, munda tamyryn tarıhtyń qatpar-qatparyna súńgitip-súńgitip alyp, jahandyq muz dáýirindegi surapyldarda da sulamaı ótken ejelgi soǵdylyq eren aǵashy bar. Sulamaq túgili, shatqaldyń túpkirinde áli sharapattana jaıqalyp tur. Arasynda dińine jeti adamnyń qol ustasqan qushaǵy áreń jetetin alyptary da ushyrasady. Osyndaıda bir aıta keterlik jaıt, bul aǵash el aýzynda «shaǵan», «sheten», «shegen», tipti, «shynar» dep te atalyp ketken. Al bul týraly kórnekti jýrnalıst Janbolat Aýpbaev: «Onda temir sııaqty óte qatty, ystyq temperatýraǵa shydamdy aǵash ósedi. Ony bıolog ǵalymdar Sharyndaǵy sheten (ıasen) toǵaıy dep júr. Bizdińshe, bul – durys emes, qate ataý. Sebebi sheten aǵashtardyń ishindegi eń jasyǵy. Onyń álsizdigi sondaı, eger qazyq jasap jerge qaqsańyz, jartysynan mort ketetin ol soqqy tıgen saıyn boı-boı bolyp sógilip, shytynap ketedi. Bala kúnimizde Sarytoǵaıdan ákelgen joǵarydaǵy temir aǵashty atalarymyz ben ákelerimiz: «Bul – eren aǵashy. Ony ózen kópiriniń astyndaǵy tireýishke qoısań shirimeıdi, úıdiń tóbesin jabarda belaǵashqa paıdalansań synbaıdy», dep otyratyn», dep aıtyp, bylaıǵy jurtqa birneshe eskertpe jasaǵan.
Keıde oǵan qarap, Sharyn shatqaly osy aǵashtyń anasy ma deısiz: qııanatty qoldardan saqtaný úshin bul baryp baýyryna tyǵylǵan. Tipti olaı demeı kórińiz: eren shirkinińiz álemde eki-aq elde tamyr jaıypty. Onyń biri – sona-a-a-aý Soltústik Amerıkanyń Nevada shtatyndaǵy «Grand» shatqalynda ǵana ósse, endi biri – osy Sharynda. Sondyqtan da bul aǵash 1964 jyly 19 naýryzda arnaıy Qaýlymen: «respýblıkalyq mańyzy bar tabıǵat eskertkishi», dep jarııalanǵan bolatyn.
Soltústik Amerıkany aıtpaqshy, bizdegi osy shatqal sol qııandaǵy eldiń Úlken Kolorado kanonymen óte uqsas. Ekeýara egizdiń syńaryndaı. О́ıtpese, el aýzynda Sharyn onyń «Kishi baýyry» atalar ma edi, atalmas pa edi, kim bilipti?! Bir bilerimiz, búginde bul uıyq top-top týrıstiń kóz toıdyryp, kóńil toǵaıtatyn, jan sergitetin ornyna aınalyp úlgerdi. Álemniń ár buryshynan bul araǵa kelýge qushtarlyǵy oıanǵandardyń da qatary molaıǵan. Kelmegeniniń kóńili ańsaýly, al aıaq basqanynyń qaıta saǵynyp, ańqasy kebedi. Bulaı deýge de alabóten sebep joq emes. Máselen, osydan sál buryn ataqty saıahatshy Marko Polo týraly tarıhı-dramalyq serıal jaryqqa shyqqan-tuǵyn. Munyń nesin aıtasyz deısiz ǵoı: batystyń eńbektegen balasynan eńkeıgen qarııasyna deıin erekshe súıip kórgen sol serıaldaǵy keıbir kórinister bizdiń Sharyn shatqalynda túsirilgenin maqtanyp aıtqymyz keledi. Taǵy ondaǵan fılmniń de túsirilim oryndaryna aınalǵan-dy. Bul az deseńiz, taǵy bir derek ústeıik. Qazaqstandyq kınosýretshi Nurlan Ábishevtiń Nıý-Iorkte ótken baıqaýda eki birdeı týyndysy joǵary baǵaǵa ıe bolǵany siz ben bizdiń esimizden kete qoımasa kerek. Sonyń ishinde «Realızm» kategorııasynyń kúmis júldegeri «Sharyn shatqaly» atty kınokartınasy bolǵan-tuǵyn. Muny týyndyger talantymen qosa jurt bitkenge juldyzy ystyq, shyraıly Sharyn shatqalynyń sharapaty dep bilińiz.
Mundaıda myna bir keremet pikir eske túsedi. «Sharyn shatqaly – ekinshi Kalıfornııa». Artyq-kemi joq. Tipten bul shatqaldyń qyzyl topyraǵyna bala kúnnen balaǵyn bylǵap ósken siz bolsańyz, «Kalıfornııa – ekinshi Sharyn shatqaly» dep atar ma edińiz, kim bilgen?! Al reseılik bloger Dmıtrıı Balakırev bolsa aýzy ashylyp, kózi jumylyp: «О́zge ǵalamsharǵa túskendeı bolasyń», dep boıyndaǵy ystyq emosııasyn bizdiń Sharynǵa arnapty.
Osy ózge ǵalamshar degennen shyǵady. Sharyn shatqalyndaǵy san túrli bederli kórinisterdi jergilikti turǵyndar erte kezderde mıftik ańyzdarǵa arqaý etip, «Shaıtan qala», «Qyzǵylt qamaldar» dep te atasqan ózara. Ondaǵy ártúrli músin pishindi jeke jartastardy «Mystan kempir», «Aıdahar», «Tas qalashyq» atandyryp, soǵan sáıkes el arasyna ańyz, ertegi tekti áńgimeler taraǵan. Bul da kanonnyń alapatyn asyryp keledi.
Sharyn ózeni jaǵalaýlarynan ótken ǵasyrlarda túrli taıpa men halyqtyń turaǵy bolǵanyn aıǵaqtaıtyn júzdegen qorym tabyldy. Uly Jibek jolynyń bir tarmaǵy Sharyn shatqalyn boılaı ótkendigine de dap-dardaı dálel bar. Máselen, joǵaryda sóz arasynda dáıek etkenimizdeı, ataqty saıahatshy Marko Polo týra kınonyń biraz sıýjetteriniń osynda túsirilýi tegin deısiz be? Onyń ústine, sol saýda-sattyq keıinge deıin úzilmeı saqtaldy. Mysaly, ótken ǵasyrlarda jyl saıyn Sharyn ózeniniń bastaýyndaǵy Kegen alqabynda, kúzgi Qarqara jármeńkesi ótkizilip, búkil álemnen san alýan taýarlar jetkizilip otyrdy.
Bizge deıin qanshama adam jazdy, bizden keıin qanshama adam jazar, biraq siz Asqar Altaıdyń «Kıller saýysqanyn» oqyp shyǵyńyzshy?! Sonda shyǵarma keıipkeri Qarashanyń kózjendeti (saýysqan) osy Sharynda ań almaıdy. Saýysqannyń qalaı ańǵa túsetini basqa áńgime bolsa da, jazýshy sheberliginde oqıǵanyń osy tóńirekte órbýi de kóp jaǵdaıattan habar berse kerek. Oqyp bitken soń, «Alqaptar ǵımaraty» dep atalǵan Sharyn shatqalyna bógelmeı tartyp berersiz, bálkim?!