Ulystyń uly kúni qarsańynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jasaǵan kezekti Joldaý búkil qazaqstandyqtardyń nazarynda bolǵan eleýli oqıǵa boldy. Sebebi qańtar oqıǵasynan keıin Prezıdent halyqqa saıası reformalardy jarııalaıtynyn aldyn ala habarlaǵan bolatyn.
Otyz jyl boıy elimizde qordalanǵan máseleler tym kóbeıip ketti. Ásirese, azamattar quqyǵyn saqtamaý, el zańdaryn óreskel buzý faktileri halyqaralyq uıymdardyń synyna ushyrady, Qazaqstan bedeline nuqsan keltirdi. Osyndaı keleńsiz jaıttardy tize kelip Prezıdent reformalardy neden bastaý kerek ekenin atap ótti.
Ásirese, Májilis depýtattarynyń 70 paıyzy proporsıonaldy bolsa, 30 paıyzy majorıtarlyq júıemen saılanatyny el saılaýshylarynyń kóńilinen shyqty dep sanaımyn. О́ıtkeni qoǵam qaıratkerleri men zańgerler saılaý zańyn ózgertip, saılaýshylardyń quqyǵyn eskerý týraly qansha jyldan beri aıtyp keledi. Árıne keıbir syn aıtýshylar bul ózgeriske qanaǵattanbaýlary múmkin, biraq seńniń qozǵalǵanyna, birte-birte osy máselege baılanysty qosymsha ózgerister bolatynyna sený kerek. Sonymen qatar Qazaqstandaǵy saıası partııalar tirkelý úshin burynǵydaı 20 myń qoldyń ornyna 5 myń qol jınaýy jetkilikti degeni qoǵamda baıaǵydan beri aıtylyp kele jatqan, jaýyr bolǵan máseleniń biri edi. Endi jańa partııa quramyz, tirkeımiz degenderge jol ashyldy dep aıtýǵa negiz bar. Árıne, munyń bári respýblıka zańdary sheńberinde jáne demokratııalyq prınsıpterdi saqtaı otyryp júzege asatyn ózekti máseleler ekenin umytpaǵan jón.
El Prezıdentiniń ákimshilik-aımaqtyq máselege den qoıǵany, bul Qazaqstannyń búgingi almaǵaıyp kezeńdegi aýmaǵyn nyǵaıtyp, bolashaq urpaqtyń qamyn oılaǵan búkil halyq qoldaıtyn saıası-ekonomıkalyq ózgeristerdiń biri dep aıtý kerek. Osyǵan oraı kezinde jeke oblys bolyp shańyraq kótergen Semeı oblysynyń Abaı, Jezqazǵan oblysynyń Ulytaý, Almaty oblysynyń Jetisý jáne Almaty oblysy bolyp qaıta qurylýy, Qapshaǵaıdyń atyn ózgertip, Qonaev dep ataýǵa usynys jasaýy bizdiń ultymyz úshin óte mańyzdy quptaıtyn qýanyshty jaǵdaı. Árıne dál osy kezde burynǵy Torǵaı oblysy turǵyndarynyń «áttegen-aı» deıtin ókinishterin túsinýge bolady. Biraq meniń oıymsha bul máseleniń bári ýaqyttyń enshisinde. Dál qazirgi qıyn-qystaý kezde osyndaı aýqymdy máselelerdiń bárin júzege asyrý úshin qanshama qarajat pen adamı resýrs qajet ekenin umytpaıyq. Prezıdent aıtqandaı, Qazaqstan – dara jáne jalǵyz mekenimiz, onyń da múmkindikteri shekteýli ekenin este saqtaıyq jáne ony alaqanymyzǵa salyp máńgilik asyl mura bolyp qala berýine barshamyz bir adamdaı jumylǵanymyz abzal.
Prezıdent Q.Toqaev sońǵy jyldary qoǵamda jappaı talqyǵa túsip jatqan Konstıtýsııalyq sotty qalpyna keltirý máselesine nazar aýdardy. Shynyn aıtý kerek, osy jyldary eldegi Ata Zańymyz kim kóringenniń qoljaýlyǵyna aınalyp ketkeni ókinishti jaǵdaı. Eń soraqylyǵy, Konstıtýsııanyń baptaryn kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýǵa tıis quqyq qorǵaý oryndarynyń saqtamaýy úıreshikti jaǵdaıǵa aınaldy. Ásirese, sot pen prokýratýra organdary Konstıtýsııa baptaryn saqtaýdy umytqandaı boldy. Bul sózsiz azamattardyń narazylyǵyn týǵyzdy. Konstıtýsııanyń normalaryn baqylap, ony saqtaýǵa birden-bir múddeli organ – Konstıtýsııalyq keńes. Alaıda bul organ men «estimeımin de, kórmeımin de» degen syńaı tanytty. Osyndaı keleńsiz jaǵdaılarǵa qanyq bolǵan Prezıdent Parlament otyrysynda Konstıtýsııalyq sottyń qaıta qurylatynyn jarııa etti.
Al Konstıtýsııalyq sotqa keletin bolsaq, demokratııalyq qoǵamda Konstıtýsııalyq sottyń bolýy óte qajet. Atap aıtqanda, bul organ Prezıdent pen Parlamenttiń jáne sottardyń, ásirese shekten shyqqan kúshtik qurylymdar, ákimdikter men mınıstrlerdiń Konstıtýsııanyń baptaryn buljytpaı oryndaýy úshin asa qajet. Ata Zań boıynsha Prezıdentten bastap qarapaıym azamattarǵa deıin barshamyzdyń quqyǵymyz teń ekenin túsinetin kez keldi. Konstıtýsııany qurmettemesek, onda búkil elimiz ben halqymyzdyń quqyǵyn eskermegenimiz. Munyń arty qylmys ekeni barsha jurtqa málim.
Respýblıka gazetterinde shyqqan birneshe maqalamda burynǵy Konstıtýsııalyq sottaǵy soraqy jaǵdaılardyń boı alǵanyn ashyna jazǵan edim. Jeltoqsan kóterilisi boıynsha sotta qaralǵan faktilerdiń eskerilmegenin, sondaı-aq, úsh adamnyń jeltoqsandyqtardy jazalaýǵa qatysqanyna qaramaı Konstıtýsııalyq sot músheligine saılanǵanyn jazǵanmyn. Osy kúnge deıin sol maqalama eshbir organnan tıisti jaýap ala almadym. Endigi aıtarym, aldaǵy ýaqytta qurylatyn Konstıtýsııalyq sot múshelerine saılanatyn azamattardyń arynyń taza bolǵanyn, olar tek Ata Zań normalaryn saqtaýǵa múddeli ekenin eskerse eken. Burynǵy Konstıtýsııalyq sot qarapaıym azamattardan aryz-shaǵym almaıtyn. Ondaı quqyq tek Parlament músheleri men depýtattarǵa, mınıstrlerge jáne Prezıdent Ákimshiligine ǵana berilgen edi. Alda qurylatyn Konstıtýsııalyq sotqa qarapaıym azamattar men qoǵamdyq uıymdar da aryz-shaǵym berýge mindetti bolýǵa tıis.
Meıram BAIǴAZIN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi