Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Álııa Sársenqyzy Beısenova – ulaǵatty ustaz, ádisker-ǵalym, qoǵam qaıratkeri, geografııa-ekologııa salasy joǵary jáne orta mektep oqýlyqtarynyń avtory retinde esimi ǵylymı qaýymǵa keńinen tanymal tulǵa. Ol – barsha qabilet-qarymyn bilimge arnap kele jatqan, jas urpaqtyń bolmysy men ósý zańdylyǵyn zerdeleýge, jaratylystaný jáne qoǵamdyq ǵylymdardy bir-birimen ushtastyryp, ekologııa jáne týrızm baǵyttarynyń qalyptasýyna, olardyń túrli salalarmen baılanysta damýyna kúsh-jiger jumsaǵan, bilikti mamandar daıarlaý isine úzilissiz úles qosyp júrgen birtýar pedagog.
Álııa Sársenqyzy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Sh.Ýálıhanov, A.Baıtursynov, Q.Sátbaev atyndaǵy syılyqtardyń, «Qurmet», «Parasat», «Barys» ordenderi men kóptegen salalyq, mereıtoılyq medaldardyń ıegeri. Ǵalym jáne qoǵam qaıratkeri, elimizdegi ekologııalyq bilimniń negizin qalaýshy, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetindegi «Geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń» jetekshisi, professor Á.Beısenovanyń ǵylymı jáne ádistemelik zertteýleri – otandyq ǵylymnyń maqtanyshy. Onyń taǵylymǵa toly ónegeli ómir joly – ǵylym jolyndaǵy zamandastarymyzǵa úlgi.
Iá, akademık Álııa Sársenqyzy – alys jáne jaqyn shetelderge keńinen tanymal ǵalym. Ol bul bıikke talmaı izdenýdiń, mańdaı terdiń arqasynda jetti. Jastaıynan ustazdyq joldy tańdady. Mektepte, odan keıin pedagogıkalyq ýchılıshede kózge túsip, 1950 jyly júrek qalaýymen Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń geografııa fakýltetine oqýǵa tústi. Aspırantýradan keıin Á.Beısenova ózi oqyǵan «qart QazPI-diń» fızıkalyq geografııa kafedrasyna jumysqa qaldyryldy. Áýeli assıstent, aǵa oqytýshy, al kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵannan keıin dosent, professor, kafedra meńgerýshisi, dekan qyzmetterin atqardy. Onyń «Qazaqstan tabıǵatyn fızıkalyq-geografııalyq turǵydan zertteý (1917-1941)» atty kandıdattyq dıssertasııasy, «Qazaqstan tabıǵatyn zertteý jáne fızıkalyq-geografııalyq ıdeıalardyń damýy (kóne dáýirlerden 1917 jylǵa deıin)» atty doktorlyq dıssertasııasy – tarıhı-geografııalyq, ǵylymı konseptýaldyq turǵyda asa iri ǵylymı eńbekter.
Á.Beısenova kafedra jáne fakýltet basqarǵanda (1980-2000 jj.) ýnıversıtetimizde jańa qurylymdar ashylyp, tyń jobalar qolǵa alyndy. Máselen, «Fızıkalyq geografııa» kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp júrgeninde 1986 jyly «Landshafttar ekologııasy jáne tabıǵatty qorǵaý» laboratorııasyn uıymdastyrdy. Keıin (1989 jyly) sonyń negizinde «Ekologııa» bólimi ashyldy. Ol kezde Qazaqstan túgili, burynǵy Keńes Odaǵy kóleminde ekologııa mamandyǵyn daıarlaıtyn arnaıy bólim joq edi. Al 90-jyldardyń basynda Álııa Sársenqyzynyń tikeleı atsalysýymen ekologııaǵa qosa, endi «Halyqaralyq týrızm», «Geografııa-týrızm» mamandyqtary ashyldy. Osylaısha ol geografııa ǵylymy salalarymen qatar, onymen shektes ekologııa, ekonomıka, týrızm baǵytynyń órkendeýine zor úles qosyp, ıgi iske serpin berdi.
1990-2000 jyldary «Ekologııa», «Týrızm» mamandyqtarymen qatar «Geografııa» mamandyǵyna qosymsha «Geografııa jáne ekologııa», «Geografııa jáne ekonomıka negizderi», «Geografııa jáne týrızm» mamandanýy Álııa Sársenqyzynyń jeke bastamasymen júzege asty. Osy joǵaryda atalǵan mamandyqtar men mamandandyrýlar negizinde asa zárý týrızm men ekolog mamandary jáne geografııa mamandyǵy aıasynda qosarly mamandandyrý boıynsha pedagog kadrlardy daıarlaý aýyldyq jerlerdegi shaǵyn mektepterdi muǵalimmen qamtamasyz etýdi ońtaıly sheshti. Álııa Sársenqyzynyń arqasynda mınor turǵysynan «Geografııa jáne jaratylystaný», «Geografııa jáne ólketaný» tárizdi mektepte oqytylatyn sheptes pánderdiń mazmuny keńeıtildi.
Á.Beısenova QazUPÝ-da atalǵan salany 10 jyldaı basqarǵanda sapalyq deńgeıi kóterilip, ujymymyz 6 kafedra men 2 zerthanaǵa tolyqty. Fakýltet myńnan asa stýdent pen magıstrant oqıtyn irgeli qurylymǵa aınaldy.
Akademık Álııa Beısenova – bolmysynda tabıǵı daryn men qajyrly eńbek ushtasqan bilikti jan. Ol – otandyq geografııa men oǵan shektes ǵylymdardyń kókjıegin keńeıtýge ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan biregeı ǵalym. Ǵalym 60 jyldan astam tabıǵatty zertteý men qorǵaý máselelerimen shuǵyldanyp, áıel zatynyń ǵylymdaǵy bel-belesin, bedelin aıqyndady. Sonaý Shoqan Ýálıhanov zamanynan óz sheshimin tappaǵan tabıǵat tylsymynyń keıbir túıtkildi tustary Álııa Sársenqyzy eńbekterinde jan-jaqty qarastyrylǵan. Ol 30 jyl boıy Qazaqstannyń ekologııalyq problemalaryn jan-jaqty zerttep, jastarǵa ekologııalyq bilim men tárbıe berýdiń ónegesin kórsetti. Nátıjesinde, ekologııalyq bilim jáne tárbıeniń konsepsııasy qalanyp, salanyń izdenisteri naqtylana tústi. Qazaqstan ekologııasy salasyndaǵy qundy zertteý eńbekteri úshin akademık Á.Beısenova 2006 jyly álemdik arnaýly medalmen marapattaldy.
Qazaqstan tabıǵatyn zertteýdi ómiriniń mánine aınaldyrǵan ǵalym Táýelsizdik jyldary geografııa ǵylymynyń jańa múmkindikterin baıyptaı aldy. Ol Geografııa ınstıtýty daıarlaǵan 3 tomdyq «Qazaqstannyń Ulttyq Atlasyna» atsalysyp, osy eńbegi úshin ǵylymı toppen birge Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵyn aldy.
Akademık Á.Beısenovanyń ǵylymı-shyǵarmashylyq jáne qoǵamdyq jumystary shetelderge de málim. Ol Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Baký, Tashkent, Bishkek, Kıev, Qazan, Ystanbul, Kaır qalalarynda ótken ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, baıandamalar jasady. Ulybrıtanııa, Mysyr, Sırııa, Lıvan, Grekııa, Túrkııa, AQSh, Italııa, t.b. elderde issaparmen bolyp, sheteldik ǵylymı ortamen oı bólisti. 1999 jyly Vashıngtondaǵy ekologııalyq kongreste jasaǵan baıandamasy ǵylymı ortaǵa eleýli qozǵaý saldy. Munda Aral men Balqash máselesi, shól-shóleıt jerlerdiń ózekti problemalary sóz etildi.
Akademık Á.Beısenova – kóptegen qoldanbaly jáne irgeli ǵylymı jobalardyń jetekshisi jáne oryndaýshysy. «Qazaqstan monoqalalary turaqty damýynyń tıimdi úlgileriniń konseptýaldy negizderin jasaý (Tekeli jáne Jezqazǵan qalalary mysalynda)» atty irgeli ǵylymı zertteýi álemdik sarapshylar tarapynan joǵary baǵalandy.
Álııa Sársenqyzy uzaq jyldar boıy ǵylym kadrlaryn daıarlaýǵa atsalysyp keledi. Onyń jetekshiligimen 20-ǵa jýyq doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııa sátti qorǵaldy. J.Shildebaev, O.Mazbaev, K.Qaımýldınova bastaǵan ǵylym doktorlary, Z.Ábisheva, A.Belyı, Z.Ahmetjanova, G.Sábdenalıeva, D.Jangeldına, B.Asýbaev bastaǵan ǵylym kandıdattary – joǵary mektep salasyndaǵy jetekshi mamandar.
Á.Beısenovanyń ǵylymı-ádistemelik qyzmetiniń úlken bir salasy – joǵary oqý oryndary men orta mektepter úshin daıarlaǵan oqýlyqtar men oqý quraldary, oqý baǵdarlamalary men geografııalyq atlastary. Bul – asa mehnatty da jaýapty jumys. Ǵalym sonaý 70-80 jyldary orta jáne joǵary mektepterge arnalǵan «Keńes Odaǵynyń fızıkalyq jáne ekonomıkalyq geografııasy» oqýlyǵy men salalyq oqý quraldaryn, túrli baǵdarlamalar men metodıkalyq quraldardy aýdarsa, keıinnen «Qazaqstan geografııasy» oqýlyǵyn jazýǵa tikeleı atsalysty. Máselen, 8-synypqa arnalǵan «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» oqýlyǵy 90-jyldary birneshe dúrkin basyldy. Al 2000 jyldan bastap orta mekteptiń 7, 8, 10, 11-synyptaryna arnalǵan jańa býyn oqýlyqtaryn jazýǵa belsene qatysty. Bul oqýlyqtar qazaq, orys, ózbek, uıǵyr tilderinde basylyp shyqty.
Álııa Sársenqyzy – orta mektep pen joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Ekologııa» páni jańa oqýlyqtarynyń da avtory. Osy pánderdiń oqý baǵdarlamasyn, hrestomatııasyn, muǵalimder úshin jumys dápterin, oqýlyqtyń elektrondy nusqasyn jaryqqa shyǵardy. Bular – qazirgi mektep oqýshylary men pán muǵalimderi úshin negizgi, al stýdentterimiz ben magıstranttarymyzǵa kómekshi oqý-ádistemelik quraldar.
Keıingi jyldary ýnıversıtet janyndaǵy «Geografııa jáne ekologııa» atty ǵylymı-ádistemelik ortalyqta qyzmet isteıtin akademık Á.Beısenova bastaǵan top orta mektep júıesin 12 jyldyq oqýǵa kóshirýge jáne jańartylǵan oqytý mazmunyn zerdeleýge qatysty problemalarmen shuǵyldanady. Bul sala da ǵylymı jańashyldyq pen bilim sabaqtastyǵyn talap etedi.
Á.Beısenova – qoǵamdyq jumystarǵa belsendi atsalysyp júrgen qaıratker. Ol kezinde búkilodaqtyq geografııalyq koǵamnyń tekserý komıssııasynyń múshesi, Qazaqstan geografııalyq qoǵamynyń tóralqa múshesi, «Qazaq ensıklopedııasynyń» geografııa jónindegi redaksııalyq keńesiniń múshesi, Ulttyq Bilim akademııasynyń geografııa jónindegi oqý-ádistemelik keńesiniń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti janyndaǵy «Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi» ulttyq komıssııasynyń múshesi boldy. Qazir osy komıssııanyń Almaty qalalyq bóliminiń jáne qoǵamdyq keńestiń múshesi. Kezinde el astanasyn Aqmolaǵa kóshirý qolǵa alynǵanda, akademık Á.Beısenova elordanyń geografııalyq ortalyq qana emes, strategııalyq mańyzdy óńir bola alatynyn «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde jarııalady. Ol L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń geografııa-ekologııa baǵytyn qalyptastyrdy. «Máńgilik el» strategııasyn salalandyrýǵa atsalysyp, qoldanystaǵy oqý baǵdarlamalaryna el qundylyqtaryn engizýge qajyr-qaırat jumsady.
Rýhanı jańǵyrýdyń biregeı baǵyty – «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasy» ekenin dáleldep, osy órede zertteýler jazyp, oqý quraldaryn ázirledi. El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda shyǵarǵan «Qazaq eli – Máńgilik el» atty asa qundy kitabynda qazaq halqynyń tarıhyn, kóne qalalardyń, baıyrǵy jerimizdiń tabıǵatyn atap kórsetti.
Álııa Sársenqyzy – ǵylymı-pedagogtik iske shynaıy berilgen, áriptesteri men shákirtterine ǵylymı bıik mádenıetti jeke ónegesimen nasıhattap júrgen adamgershiligi mol kásibı maman, salanyń kóshbasshy tulǵasy. Qoǵamymyzdyń bilik-bilimin kóterý jolynda aıanbaı ter tógip, mereıli beleske kóterilgen akademık Álııa Beısenovanyń ólsheýsiz eńbegi memlekettiń joǵary marapatyna, halqymyzdyń shynaıy alqalaýyna laıyqty dep esepteımiz.
Osy oraıda ómirden toqyǵany mol, oıy kemel, parasaty bıik Álııa Sársenqyzyn joǵary mekteptiń san myń ustazdary atynan shyn júrekten quttyqtap, uzaq ǵumyr, qajymas qaırat, shyǵarmashylyq tabys, beınettiń zeınetin kórýdi tileımiz.
Kúlásh QAIMÝLDINOVA,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ «Jaratylystaný jáne geografııa» ınstıtýtynyń dırektory,
professor, geografııa ǵylymdarynyń doktory,
Talǵat ÝÁLIEV,
«Jaratylystaný jáne geografııa» ınstıtýtynyń dosenti, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty