Qazaqtyń mańdaıyna bitken jaryq juldyzy Muqaǵalı týraly kınofılm túsirý kórnekti kınorejısser Bolat Qalymbetovtiń peshenesine buıyrǵan eken.
Qyrmyzy qyrda aty ańyzǵa aınalǵan, qala jurtshylyǵyna keńinen tanymal kemel aqyn obrazyn, shalqar shaıyrdyń kórkem beınesin ekranda túzý – qıynnyń qıyny.
Biz jumystyń minsiz qalyptaǵan, úzdik somdaǵan deńgeıin kórdik. Ádette, ónerpaz jaıly shyǵarmalar, ónerpazdyń ózi – butalardan býyp jasaǵan qaraǵan sypyrtqydaı qaýqıyp turady.
Bul fılmde pafos joq eken, demek falshtan aman. Muqaǵalı – kádimgi Muqaǵalı. Almaty da burynǵy. Kezinde ataq-dańqy dúrkiregen arhıtektýralyq ádemi nysandar, sáýlet óneriniń ozyq úlgileri, Opera jáne balet teatry, keń, uzyn dańǵyldar, syldyraǵan aryqtar, ótip bara jatyp tóbeden tógip-tógip jibergen ótkinshi qara nóser jańbyr, izin ala jarqyrap shyqqan kún, sosyn... japyraqtar, japyraqtar, qyzyldy-jasyldy, san túrli sákiler, bári jıylyp Muqaǵalı ómir súrgen ortadan, qala býlvarlarynan, shahar keıpinen habar beredi. Qolmen tizgendeı kirshiksiz kadrlar kúzde, qysta, kóktemde kóńilge jubanysh, Sizdi jalǵyzsyratpaıdy. Fılmdi kórip otyryp kórkem sýret kórmesin aralap kele jatqandaı bolasyz.
Almalary qyzdaı sulý, aǵashtary ǵaryshtaı bıik. Ásili, Almatyda tómen dúnıe, alasa nárse joq, jan-jaq, aınala tegis – aspandaı asqaq, tarıhqa toly, zamanymyzdaı zańǵar. Kamera úlbiregen dúnıeni úlbirge syıǵyza bilgen.
Ár kadrda Almatydaı tunyq, Almatydaı móldir – sheksiz dúnıe. Aqyn týraly baıan. Bul fılmniń poetıkasy shaıyrdyń poezııasyndaı aıaýly, ajarly, albyrt. Álemdik deńgeıdegi áshekeıli fılm. Janry – ádemi kıno. Symbatty.
Dúnıege degen aqyndyq kózqaras. Muqaǵalıdy bárimiz de bilemiz, máseleni qıyndatatyny sol: kórýge, tamashalaýǵa attanǵandar tarıhı derekterdiń túpnusqadan aýytqýyna qarsy, rejısserdiń maqsatynda sharýasy joq, jalǵan aqpar-málimetti jibermeýdi ózine mindet sanaıdy. Olar – Muqaǵalı murasyna adal qara orman qalyń oqyrmandary, aqyn ónerin ózgermeıtin postýlattaı kóredi. Ilimge balaıdy, ilkige teńeıdi.
Ras, Muqaǵalı – poezııa sımvoly, ár óleńi sanatta, tizimde, esepte. Biraq rejısser kóp nárseni emeýrinmen, tuspalmen aıtyp ketedi, budan fılm áseri kúsheıe túsedi, avtor týyndynyń jalpy talabyn, ortaq talǵamyn buzbaıdy, tabandy, óz ádis-tásilin qyzǵyshtaı qorǵaıdy, asyl aqynnyń jańa obrazyn somdaıdy. Ekrandaǵy Muqaǵalı – kóp Muqaǵalıdyń estetıkalyq bıiginiń biri. Jaqsynyń murageri, talanttyń jalǵasy. Shárdiń shaıyry bir qyrynan, tipti jańa qyrynan ashylady. Iri planda konıak iship, qoraptan sıgaret alyp jatqany kúlli kórermendi dúr silkindirer edi, eliktirip, jeliktirer edi, biraq onda fılmniń maqsaty aýysyp keteri sózsiz, rejısser baıypty, baıyrqaly joldy tańdap aldy, adasqan joq, avtor taza estetıkaǵa qyzmet etkeni kórinip tur, keıipkerin turmystyń usaq-túıek keleńsiz jaıttarymen bylǵamaıdy, kınoger o bastaǵy, fılm ıdeıasynan týǵan alǵashqy muratyna adal, ár kadr ne epızodymen aqyn beınesin asqaqtata túsedi, abyroıyn arttyra beredi.
Muqaǵalıda jabyq taqyryp joq, tek turpaıylyqqa (poshlost) degen qarsylyq bar.
Bul fılm daraqylyqtan ada, aıtpaı ketetin, túsirip ketetin jerleri jetkilikti, kórinisi – tili. Ulttyq kıno, demek memlekettik. Eldi tanytatyn, qazaqty atyn shyǵaratyn qam-qaraket. Júzege asqan talpynys.
Muqaǵalıdyń ǵumyrnamasy emes, fılosofııasy.
Rejısser aqyn obrazyn jasamaıdy, aqyndy kórsetedi, bizden aıyrmashylyǵy joq, biraq ereksheligi kóp. О́leń jazady. Sózge senedi. Ýádege berik...
Personaj da aqyn bolyp kórinýge tyryspaıdy. О́zimizdeı – qýana da biledi, renjı de alady.
Kadrda óleń jazyp otyrmaıdy, ómirdiń metafızıkalyq mán-maǵynasyn izdeıdi. Ol aqıqatty izdep keldi, aqıqatty izdep qaıtty. Fılm osy týraly.
Gamlet qusap basyn ustap sahnada ersili-qarsyly teńselip júrmeıdi. Ol – muhıt. Únemi oıdyń ústinde, sózdiń muhıtynda. О́zi jazǵandaı ómiri – ózen. Sanasy – ózen. Sana aǵysynda – jumbaq dúnıeniń aqıqaty júzip, uzap ketip bara jatyr, kúnderdiń kúninde, múmkin, qaıtyp kele me, kim bilsin.
Bári anyq emes, ırrasıonalızmge qurylǵan. Túgel túsinikti bolsa, kıno túsirip nemiz bar.
Rejısser áserdi bir deńgeıden asyrmaǵan da, túsirmegen de. Birese joǵary júıtkip, birese tómen quldılamaıdy. Stıl – turaqty.
Ol baıaý qalpynda beıneleıdi. Pań kadrler kóz aldyńyzdan aqyryn ótip jatady. Ásili, fınalǵa asyqpaıdy, fınal – dúnıeniń basy.
Máńgi aınalǵan dúnıe, sheńber ishinde shekten shyǵa almaǵan dúnıe, biraq, sheńber boıynda shek bar ma, birde tuıyq, birde jazyq.
Bárimiz Muqaǵalıdy jaqsy bilgendikten, kınoǵa kemshilik-qatelikterin izdep kelemiz. Biraq eshteńe tappaımyz, bul kınotýyndy Bolat Qalymbetovtiń Muqaǵalıy týraly.
Dıdar AMANTAI