Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń hatshysy Ádil Ahmetov bıylǵy mamyrdyń birinshi aptasynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Parlamenttik Assambleıasynyń tóraǵasy J.Soaresh taǵaıyndaǵan parlamentaralyq baıqaýshylar quramynda buryn ózi elshi bolǵan Brıtanııada ótken kezekti parlament saılaýynyń barysymen tanysyp qaıtqan bolatyn. Tómende senatordyń atalmysh saılaýdan oıǵa túıgenderi men kókeıge toqyǵandaryn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
Eń aldymen Brıtanııa Parlamentiniń Qaýymdar jáne Lordtar palatasynan turatynyn eske sala otyryp, onyń Eýropadaǵy eń iri parlament ekenin atap ótken jón. Sebebi, Lordtar palatasynyń bir ózi 740 adamnan turady. Lordtardyń basym kópshiligin ómirlik merzimge Koroleva taǵaıyndaıdy. Al qalǵan oryndar eskiden kele jatqan dástúr boıynsha, laýazymdary urpaqtan urpaqqa berilip otyratyn perlerdiń enshisinde qalady. Demek, Brıtanııanyń parlament saılaýynda tek Qaýymdar palatasynyń 650 depýtaty ǵana qaıta saılanady, al jańa úkimettiń premer-mınıstri bolyp, ádette, saılaýda basymdyqpen (326-dan kem emes) jeńgen saıası partııanyń jetekshisi taǵaıyndalady. Úkimet quramy da basymdyqpen jeńiske jetken saıası partııanyń depýtattarynan suryptalady nemese koalısııalyq úkimet bılikke keledi.
Jýyqta ótken kezekti parlament saılaýy osy eldegi negizgi úsh saıası partııa arasyndaǵy bılik úshin talastyń sharyqtaý shegine jetkenin anyq baıqatty. Máselen, keıingi 13 jyl boıy úkimet bıliginiń tizginin ýysynan shyǵarmaı kelgen Leıborıstik partııa óz mandatyn bul joly taǵy da bes jylǵa uzartyp alýǵa tyrysyp baqsa, dál sonshama jyl boıy kóleńke úkimettiń tizginin ǵana mise tutyp, keıingi eki saılaýda qatarynan eki ret jeńiliske ushyrap, oppozısııada júrgen Konservatıvtik partııa 2005 jyldan beri leıborıstik úkimettiń basqan izin ańdyp, olardyń el basqarýda jibergen kemshilikteri men olqylyqtaryn qalt jibermeı, jipke tizip kelgen. Bıylǵy saılaýǵa olar tastúıin bolyp daıarlanyp, qaıtkende de qarsylastaryna jibergen burynǵy eselerin qaıtaryp alýǵa belderin bekem býǵan bolatyn. Bul, ásirese, torılerdiń (konservatorlardyń ekinshi ataýy – Á.A.) kóshbasshysy D.Kemeron myrzanyń saılaý aldyndaǵy belsendi qımylynan óte anyq baıqaldy. Konservatorlar úshin bul, árıne, eń qolaıly sát boldy. О́ıtkeni, osyǵan deıin konservatorlar bılik quryp kelgen Brıtanııanyń qarjy-ekonomıkalyq jaǵdaıy múlde máz emes. Máselen, eldiń bıýdjet tapshylyǵy 163 mıllıard fýnt sterlıngke jetip, Ulttyq ishki ónimniń 12 paıyzyna teńelip tur.
Keıbir sarapshylardyń topshylaýynsha, bul eldegi saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq jáne fıskaldyq jaǵdaıdy tez turaqsyzdandyryp, Grekııadaǵy sekildi ýshyqtyryp jiberýi de múmkin. Onyń ústine, jyǵylǵanǵa judyryq demekshi, keıingi kezde Leıborıstik partııanyń ótken saılaýda jeńiske jetken bir top depýtattarynyń kópe-kórneý korrýpsııalyq áreketterge baryp, bıýdjet qarajatyn jymqyryp, jeke bastarynyń paıdasy úshin talan-tarajǵa salǵandary ashylyp otyr. Olardyń ústinen qylmystyq is qozǵalyp jatqanyn el ishindegi aqparat kózderi qazir jarysa jazyp jatyr. Ázirge leıborısterdiń basyna úıirilgen bul qara bult seıile qoıady deý qıyn. Sosyn, kezinde jappaı qyryp-joıatyn qarý-jaraǵy bar degen jeleýmen burynǵy premer-mınıstr Tonı Bler men onyń qarjy mınıstri bolǵan Gordon Braýnnyń Iraktaǵy soǵysty negizsiz qoldap, ásker attandyrǵany jáne álgi áskerdiń birazynyń shyǵynǵa ushyraǵany brıtandyq saılaýshylardyń jadynan áli shyǵa qoımaǵany anyq. Bul az bolǵandaı, saılaý aldynda negizgi úsh saıası partııa jetekshileriniń arasynda úsh dúrkin ótkizilgen telesaıystarda leıborıstik premer-mınıstr Gordon Braýn óziniń bılik laýazymyna sáıkes kósemdik pen sheshendiktiń bıik úlgisin tanyta almady. Kerisinshe, G.Braýn ózinen áldeqaıda jas ári qaıratty da qarymdy básekelesteri – Konservatıvtik partııanyń kóshbasshysy D.Kemeron men Lıberal-demokratııalyq partııanyń jetekshisi N.Kleggten aıqyn basymdyqpen utylyp qaldy.
Aıtpaqshy Gordon Braýn saılaýshylarmen ótkizgen bir kezdesýdiń sońynda taǵy bir uıatqa qaldy. Omyraýyndaǵy mıkrofonnyń áli óshpeı turǵanyn bilmeı, ózine ımmıgranttar jóninde suraq qoıyp, aqyl aıtqan alpystyń mol ishindegi áıeldi jaqtyrmaı qalǵanyn sezdirip qoıdy. Kómekshisine: “Myna áıel aýzyna ne kelse, sony kókıdi eken”, degeni aýzynan shyqqan boıda efırge tarap ketti. “Ańdamaı sóılegen aýyrmaı óledi” nemese “Basqa pále tilden” degen naqyl sózderdiń ómirdegi kórinisi osy bolar, sirá.
Sonymen, 2005 jyly ótken parlament saılaýynda básekelesterin úlken basymdyqpen utyp, parlamenttegi 646 orynnyń 355-ine qol jetkizip, úkimet basyna kelgen Leıborıstik partııa bul saılaýda óz jolyn ózi kesip, parlamenttegi 650 (ótken saılaýdan beri jańa tórt okrýgtiń paıda bolýyna baılanysty) orynnyń 258-ine ǵana ıe bolyp, ekinshi oryndy mise tutýǵa májbúr boldy.
Kerisinshe, joǵaryda atalǵan telesaıystarda D.Kemeron men N.Klegg ekrannan óte jınaqy da shıraq sóılep, súıkimdi de symbatty kelbetterimen saılaýshylardyń kóńilderin jaýlap alǵan bolatyn. Tipti saılaý aldynda ótkizilgen telesaıystar básekeles saıasatkerlerdiń keıbireýine kóbirek daýys jınaýǵa tikeleı áser etse, endi bireýleriniń kútpegen jerden óz saılaýshylarynyń senimi men qoldaýynan aıyrylyp, nysanaǵa alǵan maqsattaryna jete almaı qalýyna sebep boldy. Máselen, lıberal-demokrattardyń jetekshisi N.Klegg alǵashqy telesaıysta parasattylyǵymen tanylyp, kútpegen jerden birinshi oryndy ıelenip ketken bolatyn.
Mine, endi osy faktorlardyń bári jınala kelip, parlament saılaýynyń dodasyna túsken saıası partııalardyń upaı qorjyndaryna qalaı áser etkenin baǵamdap kórelik. Muny tómende keltirilip otyrǵan derekterdi tereńirek bajaılaǵan adamnyń birden baıqaıtynyna senim mol.
Máselen, saılaý aldyndaǵy telesaıys Ulybrıtanııa parlamentiniń saılaýy tarıhynda birinshi ret qoldanylǵan tehnologııa boldy. Bul ádis tek osy jyly ǵana iske qosyldy. Sirá, aqparat quraldarynyń brıtandyq saılaý amerıkalyq saılaýlarǵa uqsap barady dep jamyraı jazǵany da osydan bolsa kerek. Sonymen qatar, bizderge, ıaǵnı EQYU Parlamenttik Assambleıasy baıqaýshylaryna brıtandyq parlament saılaýyna túsip jatqan saıasatkerler bul joly tek amerıkalyq sıpattaǵy telesaıystarmen ǵana shektelip qalmaı, AQSh-tan saılaý tehnologııasynyń maıyn ishken nebir bilikti mamandardy da aldyryp, olardyń aqyl-keńesterin de barynsha paıdalanǵany belgili boldy.
Máselen, konservator Gordon Braýnnyń Shotlandııa shirkeýi qyzmetkeriniń otbasynda dúnıege kelip, Edınbýrg ýnıversıtetin bitirgeni nemese onyń stýdent kezinde solshyl baǵyttaǵy jastardyń jetekshisi bolǵany, sol kóziniń aqaýlyǵy, sońǵy kezde anglıkandyq shirkeýden katolıkter shirkeýine oıysqany, al konservatorlardyń kóshbasshysy D.Kemeronnyń aqsúıektik teginiń tym áriden – Korol Ýılıam IV-ten bastaý alatyny nemese onyń elıtarlyq Iton ýnıversıtetinde bilim alǵany jáne Kemerondar áýletiniń dáýleti taza brıtandyq bıznesten somdalǵany, al D.Kemeron tym eýropashyl dep, qatty synǵa alǵan lıberal-demokrat N.Kleggtiń brıtandyq aqsúıekter emes, kerisinshe, onyń ájesiniń Anglııaǵa kezinde qurlyqtaǵy Eýropadan kelip qonystanǵan belorýs otbasynan shyqqan baronessa ekeni, sol sııaqty N.Kleggtiń anasynyń danııalyq, óz jubaıynyń ıspandyq ekeni, tipti óziniń biraz jyl buryn Eýroparlamenttiń depýtaty bolǵany jáne bes tilde sóıleıtini jipke tizilipti.
Bir qaraǵanda, munda turǵan ne bar dep te oılaýǵa bolady, árıne. Biraq parlament saılaýy sııaqty ne bel ketetin nemese beldik ketetin ulttyq deńgeıdegi dodada saıası tehnologtardyń birde-bir sózdi aqparat quraldaryna jaıdan-jaı jibere salmaıtyny beseneden belgili. Al, túptep kelgende, joǵaryda bizder qoıý kýrsıvpen arnaıy berip otyrǵan anyqtamalar saılaýshylardyń sanasyna ádeıi shoq tastaý úshin jáne solaı etý arqyly básekeles partııalardy uzaq jyldar boıy qoldap kelgen turaqty saılaýshylardyń kókeıine kúdik uıalatyp, olardyń belgili bir bóligin, ıa bolmasa saılaý aldynda áli sheshim qabyldap úlgermegen, qaı partııanyń ókiline daýys bererin bilmeı, dal bolyp júrgenderdi óz partııasynyń soıylyn soqtyrý úshin jyryp áketýge baǵyttalǵan óte názik te jatypatar tehnolgııalyq aıla ekenin baıqamaý múmkin emes.
Brıtandyq parlament saılaýynyń amerıkalyq saılaýǵa uqsaıtyn taǵy bir tusy mynaý: AQSh-ta 2008 jyly kúzde ótken prezıdenttik saılaýda Barak Obamaǵa Amerıkanyń eń bıik taǵyn op-ońaı alyp bergen ári saılaýshylardyń basym kópshiligin, ásirese, jastardy Obamany qoldaýǵa elitip áketken “Amerıkaǵa ózgeris kerek” degen úndeýdi brıtandyq tehnologtar da jadyna bek túıip alǵan sekildi. Bulaı deıtin sebebimiz, saılaýshylardyń sanasyn sapyratyn álgi tirkestiń “Brıtanııaǵa ózgeris kerek” degen nusqasyn parlament saılaýynyń qarsańynda, ásirese, Lıberal-demokratııalyq partııanyń jetekshisi N.Klegg jıirek paıdalandy. Muny baıqap qalǵan konservatorlar men leıborısterdiń saıası tehnologtary álgi úndeýdi jarysa paıdalana bastady. О́ıtkeni, bul úndeýdiń saılaýshylardyń qulaǵyna jyly tıetinin olar da jaqsy túsindi. El qulaǵyn eleń etkizgen bul fraza kózdegen nysanasyna dál tıdi desek, shyndyqtan alys ketpeımiz. Sebebi, ótken saılaýlarda salǵyrttyqqa salynyp kelgen brıtandyqtar bul joly eldiń barlyq aımaqtarynda buryn-sońdy bolmaǵan belsendilik tanytty. Saılaý jasyndaǵy azamattardyń shamamen 65 paıyzy daýys beretin ortalyqtarǵa lek-legimen aǵylyp kelgendikten, kezekke turǵan saılaýshylardyń qarasy tez kóbeıip, tizbegi uzaryp ketti. Biraq parlament qabyldaǵan saılaý týraly zań boıynsha, búkil el aýmaǵynda daýys beretin oryndardyń bári birdeı túngi saǵat 10-da jabylyp qaldy. Sonyń saldarynan júzdegen saılaýshylar daýys berýge múmkindik ala almaı, renishterin bildirip, kelgen izderimen eriksiz keri qaıtýǵa májbúr boldy. Munyń eń basty sebebi saılaýdyń jeksenbide emes, kerisinshe, ejelden beri dástúrge aınalyp ketken beısenbide, ıaǵnı jumys kúninde ótetindiginde jatyr.
Osy jerde aıta ketý kerek, EQYU Parlamenttik Assambleıasy atynan Ázirbaıjan, Grýzııa, Italııa, Qazaqstan, Reseı jáne Tájikstannan kelgen depýtat-baıqaýshylar eki topqa bólinip, biri Manchester qalasyndaǵy saılaý barysyn baıqaýǵa attansa, ekinshi top London qalasynyń aýdandarynda ótken saılaý úderisin baıqady. Men sońǵy topta boldym. Saılaýdyń ertesine 7 mamyrda eki top ta Londonda qaıta kezdesip, kórgen-túıgenderin ortaǵa saldy. Pikir almasý barysynda parlamentaralyq baıqaýshylar biraýyzdan mynalardy atap ótti: saılaý úderisi elde qalyptasqan zań sheńberinde, erkin atmosferada ótti; eldiń óte myqty damyǵan aqparat quraldary (aıtýly iri gazetteri men Bı-bı-sı sekildi alpaýyt tele jáne radıo arnalary) búkil el aýmaǵynda ótip jatqan saılaý barysyn tolassyz baıandap turdy; aqparat tehnologııalary jaqsy damyǵan el emes pe, kórnekilik pen ashyqtyq aıqyn sezildi; ákki jýrnalıster men sardar saıasatkerlerdiń tereń de mazmundy saraptamalyq materıaldary lek-legimen, kezek-kezegimen oqyrmanǵa da, kórermenge de, tyńdarmanǵa da jetip jatty; kózge túsken taǵy bir dúnıe – saılaý aıaqtalǵan kezde saılaýshylardyń daýys bergen bıýlletenderi toǵytylǵan jáshikterdiń birde-bireýi saılaý stansalarynda ashylmaı, týra sol qalpynda, birden qalalyq keńestiń ǵımaratynda ornalasqan Ortalyq saılaý komıssııasyna jetkizilip, tek sol jerde ǵana sanalatyndyǵy; jáne bir kózge túsken nárse – eger saılaýshylar belgili bir sebeptermen daýys beretin oryndarǵa kele almaıtyn bolsa, ne poshta arqyly nemese bireýge senimhat berý arqyly daýys bere alatyndyǵy; taǵy bir dástúrli úrdis – qandaı saılaý bolsa da, onyń joǵaryda atap ótkendeı, tek qana aptanyń beısenbi kúni ótkiziletindigi.
Qysqa qaıyryp aıtar bolsaq, Ulybrıtanııadaǵy parlament saılaýy óte joǵary deńgeıde ótti. Tártip buzý nemese aldaý atymen joq. Bári de senimge, tazalyqqa negizdelgen. Olaı bolmaıtyn jóni de joq sııaqty. Sebebi, bul eldiń qalyptastyrǵan órkenıeti de, parlamenti men saıası partııalarynyń tarıhy da, el ishinde ǵasyrlar boıy qalyptasqan demokratııalyq saılaý mádenıeti men dástúri de sonshalyqty tereń. Máselen, orta ǵasyrdyń ózinde-aq Brıtanııa araldaryndaǵy Anglııa, Shotlandııa jáne Irlandııa koroldikteriniń jeke-jeke parlamenti bolǵan. 1707 jyly aldyńǵy ekeýi birigip, Ulybrıtanııa parlamentin qursa, 1800 jyly buǵan Irlandııa parlamenti qosylyp, Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Birikken Koroldigi ómirge kelgen.
Brıtanııanyń eń iri ári jasy úlken saıası partııasy – Konservatıvtik partııa. Ol 1670 jyldan bastaý alady. Bul partııanyń kóshbasshylary kezinde úkimet bıligin ustaǵan Nevıll Chemberlen, Ýınston Cherchıl, Entonı Iden, Garold Makmılan nemese 1979 jyldan bastap, on jyl boıy Birikken Koroldikti dúrildetip bılegen “Temir hanym” Margaret Tetcherdi bul kúnde búkil álem moıyndaıdy. Partııanyń qazirgi jetekshisi – Devıd Kemeron 44 jasta. Ony iri bıznes pen alpaýyt aqparat quraldarynyń ókilderi qoldaıtyny aıqyn baıqalady. Partııanyń qarjylyq jaǵdaıynyń basqalardan myqtyraq bolýynyń sebebi de osynda jatqan sııaqty.
Leıborıstik partııa da jas emes, 1900 jyly qurylǵan. Bul partııa keıingi on úsh jyl boıy el bıligin qolynda ustap keldi. Partııanyń eń myqty basshylarynyń biri – Tonı Bler bolatyn. Ol 1997-2007 jyldar arasynda on jyl boıy el bıliginde bolyp, onyń ornyn sonshama jyl qarjy mınıstri bolǵan partııalas áriptesi Gordon Braýn almastyrǵan bolatyn.
Úshinshi oryndaǵy Lıberal-demokratııalyq partııa aldyńǵylardan áldeqaıda jas. Ol 1988 jyly qurylǵan. Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, bul partııa keıingi jyldarda jas bolsa da bas bolýǵa laıyq áreket jasap, abyroıy ósip otyrǵan sııaqty. Partııa kóshbasshysy – 43 jastaǵy Nık Klegg. Belgili saıasatkerler men sarapshylardyń topshylaýynsha, ol kelesheginen kóp úmit kúttiretin salmaqty da salıqaly saıasatker degen baǵaǵa ıe bolyp júr. Munyń syrtynda aımaqtyq deńgeıdegi on beske tarta usaq partııalar bar. Biraq olardyń ulttyq parlamenttegi úles salmaǵy óte az. Sondyqtan jalpy ulttyq zańdar men úlken sheshimderge qatysty olardan saılanǵan birdi-ekili depýtattyń pikiri aıtylyp, únderi estilgenimen, sońǵy sheshimdi qabyldaýǵa olardyń tıgizetin áseri joqtyń qasy.
Sonymen, ústimizdegi jyly Brıtanııada ótken parlament saılaýy mejesine jetip toqtady. Biraq bul saılaýda kóbirek daýysqa (307) Konservatıvtik partııa ıe bolsa da, Úkimet pen Parlament tizginin jeke-dara qolǵa alyp, bılik júrgizýge basymdyq beretin, eń kem degende, 326 depýtattyq mandatty ıemdenýge shamasy jetpeı qaldy. Demek, qazirgi parlament ornyqsyz sıpatqa ıe bolyp otyr. Sondyqtan tolyq bılik júrgizý úshin 19 depýtattyq mandaty kem bolyp otyrǵan Konservatıvtik partııanyń ne bıylǵy parlament saılaýynda 258 depýtattyq orynǵa ıe bolǵan leıborıstermen nemese 57 mandatqa ıe bolǵan lıberal-demokrattarmen, ıa bolmasa qalǵan 27 oryndy bólisip alǵan usaq partııalarmen birigip, koalısııalyq úkimet qurýyna týra keledi. Al eger álgilerdiń eshqaısysymen bılik bólispeı, tek Konservatıvtik partııanyń depýtattarynan ǵana turatyn úkimet qurylatyn bolsa, onda ondaı úkimet te, jańa saılanǵan parlament te tabanynyń búri joq, ornyqsyz bolyp shyǵady da, kóp uzamaı, jańa saılaýdyń bolýyna ákelip soqtyrady. Muny D.Kemeron da, Gordon Braýn da, Nık Klegg te óte jaqsy túsinedi. Demek, D.Kemeronǵa basqa partııalardyń jetekshilerimen tezirek kelissóz júrgizip, portfel bólisýden, ıaǵnı óz partııasyna qolaısyzdaý bolsa da, eriksiz kompromıske barýdan basqa amal joq. Qazir ondaı kelissózder bastalyp ta ketti. Bolashaq úkimettiń portfelderin Konservatıvtik partııa kimdermen bólisetinin bizder jýyq arada biletin bolamyz.
Biraq qazir bir shyndyqtyń basy ashyq. Ol – bılikke qandaı úkimet kelse de, álgi úkimet el ishinde qordalanyp qalǵan saıası, ekonomıkalyq, fıskaldyq jáne áleýmettik máselelerdi tez sheshpese, onda kontınentaldyq Eýropadaǵy Grekııa, Ispanııa jáne Portýgalııa memleketteriniń basyna tónip turǵan qaýiptiń Brıtanııanyń Birikken Koroldiginde de qaıtalanýy ábden múmkin.
Álemdegi eń bedeldi gazetterdiń biri – “Financial Times” jasaǵan saraptamaǵa qulaq túrsek, dál qazirgideı óte qaýipti ekonomıkalyq jáne qarjylyq daǵdarysqa Brıtanııa memleketi 1979 jyly tap bolǵan eken. Biraq ol kezde bılik tizgini Konservatıvtik saıası partııanyń eń ataqty da aıbarly ókili jáne óziniń saıası ǵumyrynda esh qıyndyqtan taısalyp kórmegen batyr da batyl, ári tarıhta “tetcherızm” degen aıshyqty iz qaldyrǵan, al bul kúnde Brıtanııanyń Ulttyq Parlamentiniń Joǵarǵy palatasyndaǵy Koroleva Elızaveta II-niń ómirlik merzimge taǵaıyndaǵan lordtar men perlerdiń ortasynda otyrǵan Margaret Tetcher hanymnyń qolynda bolatyn. “Temir hanym” jasaǵan tarıhı da aıbyndy erlikti qazirgi bılik tizginin ustaıyn dep otyrǵan Devıd Kemeron qaıtalaı ala ma, joq pa, muny aldaǵy jyldar kórsetetin bolady.
Ádil AHMETOV, Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń hatshysy.