FRANSÝZDARDAN ÚIRENÝGE BOLADY

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń daǵdarysqa qarsy jáne turaqtandyrý sharalar paketin iske asyrý salasyndaǵy strategııalyq bastamalary arqasynda Qazaqstan ekonomıkalyq ósý men bank sektorynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, ekonomıkany belsendi ártaraptandyrý men ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa kiristi. Bul turǵyda Fransııanyń álemdik ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysy saldarlaryn eńserý jónindegi tájirıbesi úlken qyzyǵýshylyq týdyratyny anyq. Osyǵan oraı dúnıe júzindegi damyǵan elderdiń qatarynan sanalatyn kári qurlyqtyń tarlan eliniń ekonomıkasy, elimiz úshin odan úırenýge bolatyn ónegeler, eki eldiń ekonomıkalyq baılanystary týraly sóz etýdi jón kórgen edik. Jahandyq daǵdarys álemdik eko­nomıkanyń kóptegen álsiz jaqtaryn ashyp, erkin rynokpen birge týyndaı­tyn birshama problemalar men sáı­kessizdikterdi aıqyndap berdi. Sony­men birge daǵdarys dástúr boıynsha eko­nomıkalyq ornyqty dep sanala­tyn Eski álemdegi damyǵan elderdiń myzǵymastyǵyna synaq jasap, olar­daǵy memlekettik basqarýdyń róli men tıimdiligi jaıynda oı sabaqtaýǵa sebep boldy. Eýroodaq sheńberinde kelisilgen talaptar men krıterıılerge qaramas­tan, onyń jetekshi elderi birqatar sebepter boıynsha túrli dárejede daǵdarystan shyǵyn shekkendiginiń ózi kóp nárseni kórsetip berdi. Sóıte tura daǵdarys sabaǵy fran­sýz ekonomıkalyq júıesiniń keıbir basymdyqtaryn aıqyn dáleldedi. Fransııanyń EO sheńberinde daǵdarys­tan eń az shyǵyn shekkeni belgili. Oǵan turǵyndardyń tutynýshylyq qabiletin memleket tarapynan bekitip bergen ishki rynokqa baǵyshtalǵan ónerkásip baǵdary boıynsha bank salasyndaǵy jetkilikti joǵary retteý jáne daǵda­rysqa qarsy sharalar paketin jedel iske asyrý qolǵa alynǵandyǵy sep bolǵan edi. Shyn máninde, fransýz úki­metiniń daǵdarysqa qarsy bastama­lary kóp jaǵynan Prezıdent N.Á.Na­zarbaevtyń álemdik jáne otandyq qarjy sáýletin reformalaý, daǵdarys­tan keıingi rynokty qalypqa keltirý, banktik tártipti qatańdatý jáne bız­nes-kapıtaldyń moraldyq jaýap­ker­shiligin ornatý jónindegi kóregen, alys­ty boljaǵan, sondaı-aq jańashyl ıdeıa­larymen úndes ekenin atap ótken jón. Joǵary áleýmettik baǵytty rynoktyq ekonomıka tetigin saqtaı otyryp, strategııalyq mańyzdy sala­larda memlekettik qatysýdyń eleýli mólsherde bolýyn fransýz ekonomıka­synyń sıpatty ereksheligi dep atap ótýge bolady. General de Goll ýaqy­tynan beri Fransııada memlekettik dırıjızm mádenıeti sanaǵa sińdirilip keldi. Iаǵnı, eń mańyzdy salalarda ındıkatıvtik josparlaý jáne olarda­ǵy memlekettik menshiktiń belgili bir úlesin saqtaý qaǵıdattaryna negizdel­gen ekonomıkany basqarýǵa belsendi memlekettik aralasý saıasaty iske asyp otyrdy. Memlekettik aralasý, bir jaǵynan, rynoktyń ashyqtyǵy jaǵdaıynda bıznestiń básekelestik sebeptemesin tómendetetini bárimizge belgili. Ekinshi jaǵynan, “qolmen” jedel basqarý “jumystaǵy irkiliske”, “rynoktyń aqaýyna” ýaqtyly aralasýǵa, sondaı-aq paıdany ádeıilep barynsha joǵa­ry­latýǵa umtylýshy jeke bıznestiń jıileý qoldanatyn, aqtaýǵa turmaıtyn táýekelderin boldyrmaýǵa múmkindik beredi. Memlekettiń aralasýy bıznes­tiń áleýmettik jaýapkershiligin umytpaýǵa kepildik týǵyzady. Munyń ózi uzaq jyldar boıǵy qoǵamnyń “áleýmettik qundylyqtaryn” qorǵap kelgen myqty sosıalıstik oppozısııa­nyń fransýzdyq bolmysy úshin óte mańyzdy. Alaıda Fransııanyń búgingi basshylyǵy sosıalıstik muradan aqyryndap alystap, onyń bıýdjetke salmaǵyn azaıtý maqsatynda kúsh-jiger jumsap kelgenimen, ekonomıka­daǵy memlekettik aralasý deńgeıi tómendemeı otyr. Sóıte tura jahandaný jaǵdaıyn­daǵy álemniń kúshti syrtqy faktorla­ry rynoktyń “tabıǵı” damýy, tipti ortaq eýropalyq ekono­mı­kalyq ke­ńis­tiktiń myqty proteksııalyq qol­sha­ty­ry astynda da, ekono­mı­kalyq qaýip­sizdikke belgili bir qaterdi ózimen birge ala júretinin fransýzdar aıqyn túsinedi. Fransýz úkimeti ener­getıka, te­lekommýnıkasııa, avtomobıl jasaý, qo­ǵamdyq kólik sııaqty joǵary teh­no­­lo­gııalyq, ǵylymdy kóp qajet etetin jáne resýrstyq syıymdy ón­diris salalarynda baqylaýdy saqtap otyr. Sonymen qatar memlekettiń áleýmettik turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin ekonomıkanyń úshinshi sektory – qyzmet kórsetý salasynda orta jáne shaǵyn bıznesti damytýǵa kóp kúsh jumsalýda. Salalyq mamandandyrý qaǵıdaty boıynsha birikken Kásiporyndar qaýym­dastyǵynyń kásibı ınstıtýty Fran­sııada memleket pen jeke bız­nestiń ózara árekettesýiniń mańyzdy tetigi bolyp sanalady. Shyn máninde olar Fransııanyń ishinde bolsyn, Eýropalyq komıssııada bolsyn memlekettik deńgeıde óz músheleriniń múddelerin qorǵaıdy. Kásibı qaýym­dastyqtar qyzmeti Eńbek kodeksimen rettelip, naqty salada kompanııanyń jalpy múddesin alǵa bastyrýǵa jol ashady. Onyń ózinde kompanııalar arasynda erkin básekelestik qaǵıdaty buljymaı saqtalady. Búginde fransýz bıznesi ortaq eýropalyq rynok sheńberinde jumys isteıtindikten, Brıýssel onyń negizgi kúıtteý arenasyna aınalyp otyr. Bul úderis qatań quqyqtyq óriste órbıdi: qaýymdastyqtar salanyń problemalyq máselelerin talqylaý maqsatynda semınarlar jáne konferensııalar uıymdastyrady, pikirler tyńdaly­nyp, problemanyń sheshimin tabýdyń aldyn ala jospary – “aq qaǵaz” ázir­le­nedi. Bul qujat Eýrokomıssııaǵa jáne EO múshe elderiniń О́kilderine kelisýge jiberiledi. Sońynan jospar jobasy birtindep naqty zań jobasyna nemese jarlyqqa aınalady. Eýroko­mıssııanyń ony aqyrǵy ret bekitýi ádette kásibı qaýymdastyqtyń basty maqsatyna aınalady. Osy turǵyda bizdiń Elbasynyń bastamasymen ázirlengen, búginde óz kúshindegi “Jeke kásipkerlik týraly” Zańnyń mańyz­dylyǵyn atap ótken jón. Fransııada qyzmeti eldiń Konstı­týsııasymen bekitilgen Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńes te mańyzdy ról atqarady. Keńes barlyq ekonomıka­lyq zań jobalaryn qaraýǵa jáne ol jónindegi ózderiniń qorytyndysyn Fransııa Parlamentine usynýǵa mindetti. Keńes bes jyldyq mandaty bar 231 keńesshiden turady. Olardyń 163-in, kásipodaqtardy, ónerkásip qyzmetkerleri, aýylsharýashylyq jáne basqa da salalar birlestikterin qosa alǵanda, kásibı qaýymdastyqtar  tarapynan taǵaıyndalady. Bul sekildi fransýz tájirıbesi bizdiń el úshin belgili bir qyzyǵýshylyq týdyra alady. Ozyq tehnologııalardy damytý jáne olardy óndiriske endirý jónin­degi Fransııanyń tájirıbesi kóp jaǵy­nan paıdaly. Bul rette bastysy básekege qabilettilik polıýsterin qurý jónindegi saıasat bolyp tabylady. Polıýster belgili bir aýmaqtarda ınnovasııalyq jobalar boıynsha birlese jumys isteıtin kásiporyn­dardy, daıyndyq ortalyqtary men zerthanalardy biriktiredi. Innova­sııalyq jobalardy iske asyratyn mekemeler úsh jyl boıy korporatıv­tik salyqtan, tipti keıbir jaǵdaılarda belgilengen jyldyq salyq salýdan bosatylatyndyǵynyń mańyzy zor. Daǵdarystan keıingi kezeńde Fransýz úkimeti tehnologııalyq ba­sym­­dylyqty kúsheıtýge nıet ta­nytýda. Ol úshin 35 mıllıard eýro mól­sherinde memlekettik zaem uı­ym­dastyrý kózdelýde. Bul qarajat jo­ǵary bilim berýdi, ǵylymı-zertteý baǵdarlama­laryn, joǵary teh­no­lo­gııa­lyq shaǵyn jáne orta kásip­or­yn­dardy, telekom­mýnıkasııa men bıo­teh­nologııalardy, ornyqty damý baǵ­darlamalaryn jańǵyrtýǵa jumsalady. Fransýz ekonomıkasynda ekologııa­lyq maqsattaǵy ekonomıkany damytý taǵy bir mańyzdy úrdis bolyp sana­lady. О́ıtkeni, qatań ekologııalyq standarttar uzaq merzimdi perspek­tıvada eýropalyq rynokta sheshýshi básekelestik faktor bolyp qana qoımaıdy, sonymen qatar jalpy halyqaralyq ekonomıkalyq saıasattyń ózekti baǵyty bolmaq. Bizdiń el úshin osy saladaǵy fran­sýz tájirıbesi erekshe mańyzdy. Ási­rese ol energııany saqtaıtyn tehnolo­gııalar men óndiristerdi damytý tur­ǵy­synda qundy-aq. Energııany paı­da­la­ný­dy baqylaý jáne Fransııada qaı­ta­rymdy energııa kózderin ázirleý arty balamaly qýat kózderiniń ener­gııany turmystyq paıdalanýdyń 12%-yna deıin jabýǵa múmkindik berdi.  Energııany saqtaǵysh qondyrǵylarǵa jumsalatyn kapıtaldyń jarty ótemin qaıtaratyn fransýz kompanııalaryna salyqtyq nesıe beriledi. Munyń ózi elektr qýatynyń shyǵyny ónimniń ózin­dik qunynda ájeptáýir seziletin salalardyń birqataryndaǵy ónerkásip óndiristeri úshin aıryqsha ózekti. Eldiń qaıtarymdy energııa kózderin paı­dalanatyn barlyq derlik óńirlerinde klasterler bar. Fransııanyń iri elektrenergetıkalyq operatorlary sońǵy jyldary kún energııasy óndirisine ınvestısııa salýda. Osy oraıda Qazaqstanda kún batareıasy óndirisin damytý jónindegi birikken jobany atap ótýge bolady. Ony qazaq-fransýz tehnologııalar transferti ortalyǵy iske asyrýda. Fransııanyń Kún energııasy ınstı­týty búginde qazaqstandyq kremnııdiń qasıetterin zertteý ústinde. Osylaısha kún batareıasy úshin fotovoltalyq shyny óndirisin jolǵa qoıý kózdelýde. EO-daǵy basym jaǵdaıymen kózge túsip, dúnıejúzilik rynokta ónimdiligi men aınalymdylyǵy jaǵynan tek AQSh-qa ǵana jol beretin Fransııa­nyń aýyl sharýashylyǵy erekshe kóńil aýdarýǵa turarlyq sala bolyp sa­nalady. Salany eýropalyq sýbsıdııa­landyrý edáýir mánge ıe bolǵanymen, agrarlyq baza Fransııada maqsatty memlekettik retteýdiń arqasynda tıimdi bolyp keldi jáne bola beredi. Rynoktyń ornyqtylyǵy jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kepildik berý basty maqsat sanalady. Mysaly, jas fermerler 12 jyl merzimge 4-5% mólsherinde jeńildik nesıesin ala alady. Munyń nátıje­sinde fermerler sany turaqty túrde kóbeıip keledi. Arnaıy qurylǵan memlekettik ınstıtýttar fermerlik sharýashylyqtarǵa tólemsiz negizde ózderiniń ınjener konsýltanttaryn jiberip otyrady. Olar fermerlerge eýropalyq sýbsıdııalar úshin qujat­tardy durys rásimdeýge, ónimdilikti arttyrýǵa kómektesedi. Sektorǵa qarjylaı kómek jergi­likti bıýdjet, memlekettik bıýdjet jáne EO bıýdjeti esebinen bólinedi. Sonymen birge Fransııanyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy tabys ta, eginniń túsimdiligine baılanysty, sýbsıdııa úlesi 5%-dan 15%-ǵa deıindi quraıdy. Negizinen ol tabıǵı jaǵdaıy qolaısyz aımaqtardaǵy fermerlerge ótem retinde beriledi. Sondaı-aq egistik jerlerdi aýylsharýashylyq óndirisinen shyǵarýǵa, óndiris tıimdiligin arttyryp, fermerler turmysyn jaqsartýǵa, shaǵyn sýlandyrý júıelerdi salý arqyly qorshaǵan ortany qorǵaýǵa sýbsıdııa retinde jumsalady. Jahandyq qarjy daǵdarysy fran­sýz fermerlerine kóp qolaı­syzdyq týǵyzdy. Alaıda osy jaǵdaı­dyń ózinde fransýz úkimeti 2,5 mıl­lıard eýro somasynda qomaqty kómek josparyn bekitti. Aýylsharýashylyq óndirisshiler ulttyq kásipodaq federasııasy arqyly sýbsıdııa, munaı ónimderine salyqty qaıtarý jónindegi grant, 2-3% jeńildik stavka boıynsha kommersııalyq bank arqyly nesıe bólindi. Sonymen qatar Qazaqstan úshin osy eldiń qyzmet kórsetý salasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti, eń aldymen týrıstik bıznesti qoldaý jónindegi fransýz tájirıbesine nazar aýdarý paıdaly bolar edi. Eldiń eńbekke jaramdy jastaǵy adamdarynyń  8%-ǵa jýyǵyn qamtıtyn týrızm el IJО́-siniń 7%-yna deıin beredi. Mundaı nátıjelerge fransýzdar tek qana aıryqsha klımattyq jaǵdaı men tamashalaıtyn kórnekti oryndarynyń arqasynda ǵana emes, eń bastysy saýatty memlekettik saıasattyń, adamı jáne ınvestısııalyq resýrstardy tıimdi bólý, uzaq merzimdi basqarýǵa kóngish rynok qurý arqasynda qol jetkizip otyr. Áńgime damyǵan kólik ınfraqurylym, qonaqúı jáne res­torandyq bıznes, kýrorttyq aımaq­tardy damytýǵa, tarıhı eskertkishterdi qaıta jańǵyrtýǵa turaqty túrde ınvestısııa salý týraly bolyp otyr. Bul sektordyń damýy 60-shy jyldarda ishki týrızm úshin fransýz óńirlerinde qýaty mol kýrorttyq ınfraqu­rylymdy qurýdan bastalǵanyn kópshilik bile de bermeıdi. Bul óz kezeginde sheteldik týrısterdi tartýdyń qolaıly bazasyna aınalyp úlgerdi. Jahandyq jáne óńirlik qaýipsiz­dikti nyǵaıtý jónindegi ózekti min­detterdi sheshýde Fransııanyń halyq­aralyq arenada atqaratyn erekshe róli men orasan zor áleýetin eskere kelgende, joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵy ekijaqty Qazaqstan-Fransııa qarym-qatynasynyń strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterilýiniń aıryqsha mańyzdylyǵyn qýattaıdy. Munyń negizinde eki eldiń múddeleri, Qazaqstannyń álemdik saıasattaǵy róliniń ósip kele jatqany jáne eki memleket basshylary N.Nazarbaev pen N.Sarkozıdiń arasynda qalyptasqan joǵary deńgeıdegi senimniń jatqan­dyǵy sózsiz. Saıası turǵyda Fransııa Qazaqstandy Eýrazııalyq óńirdegi óziniń eń basym áriptesiniń biri dep esepteıdi jáne EQYU men basqa da halyqaralyq uıymdardaǵy bizdiń bastamalarymyzdan bastap álemdik arenada bizdiń elimizge tolyq qoldaý kórsetip keledi. Búginde ekijaqty qarym-qatynas aıtarlyqtaı qarqyndy damýda. Tıimdi ınstıtýttyq baza jolǵa qoıylǵan – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa,  vedomstvoaralyq birqatar ko­mıs­sııa­lar, Qazaqstan-Fransııa iskerlik keńesi jumys isteýde. Odan basqa “Nazarbaev-Sarkozı” komıs­sııasy qurylýda. Ekonomıkalyq salada taýar aına­lymynyń qarqyndy ósýi, qazaqstan­dyq rynokqa fransýz tikeleı ınves­tısııasy men fransýz kásiporyndary kelýiniń óse túsýi baıqalady. Fransııa 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń saýda áriptesi retinde álemdik sheteldikter arasynda 4-shi oryndy jáne eýropalyq elder arasynda 2-shi oryndy ıelenedi. 2009 jyl boıynsha taýar aınalymynyń kólemi 3,8 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Iаǵnı, ol QR syrtqy saýda­synda 5.4 paıyzdy quraıdy. Saýda maksımýmy 2008 jyly 6,2 mıllıard AQSh dollaryna jetken edi. Bizdiń ekonomıkadaǵy fransýz ınvestı­sııasynyń jalpy kólemi 5.5 mıllıard dollardy qurasa, onyń 3.9 mıllıard dollary tikeleı ınvestısııanyń úlesine tıedi. Qazaqstanda fransýz kapıtalynyń qatysýymen júzge tarta kásiporyn isteıdi. Biz úshin álemdik rynokta jetekshi orynǵa shyǵyp otyrǵan Fransııanyń birqatar, ıaǵnı atom ónerkásibi, ǵarysh­kerlik, metallýrgııa, telekom­mýnı­kasııa jáne tehnıkalyq bilim berý salalary boıynsha ózara birlesken jobalardyń bolýy erekshe mańyzdy sanalady. Bul birlesken óndirister men ıadrolyq otyn, ásker qajetin óteý úshin jabyq baılanys júıesi jáne fransýz avıasııasy úshin tıtannan jasalǵan detaldar. Máselen, Jerdi qashyqtyqtan zondylaýdyń ǵaryshtyq birlesken keshenin jáne ǵaryshtyq apparattardy jınaý men testileýdiń birlesken júıesin qurý jobalary Indýstrııalandyrý kartasyna endi, TMD-da oǵan balama joq. Yntymaqtastyqtyń osy baǵytta­ry “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵ­darlamasynyń mindet-maqsattaryna tolyǵymen sáıkes keledi. Atalǵan jobalar fransýzdyń ozyq tehnolo­gııalaryn tek alý úshin ǵana emes, so­nymen qatar uzaq merzimdik pers­pektıvada bizdiń elimizdiń básekelestik artyqshylyqtaryn qalyptastyrý úshin baza jasaýǵa, jedel ındýstrııalandyrý men ártaraptandyrýdy júrgizýge, Qazaqstannyń turaqty damýǵa degen trendin ornyqtyrýǵa múmkindik beredi. Nurlan DÁNENOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Fransııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.