«Perishtelerdiń ólimi» ádebıetimizge betburys ákeldi me?

Qazir buqaralyq kommýnıkasııanyń zamany. Siz ben bizdiń qolymyzdaǵy kitap ta sol buqaralyq kommýnıkasııaǵa jatady. Sebebi, qansha kórkem dúnıe jazdym deseńiz de, oqyrman ony aqparat retinde qabyldaıdy. Siz de zaman, ýaqyt, qoǵam, adamdar týraly tolǵanysyńyzdy usynyp otyrsyz. Endeshe ol jazǵan dúnıeńizdiń bolyp jatqan oqıǵalardyń bárinen beıtarap turýy múmkin be? Múmkin bolǵannyń ózinde, ondaı qansha kitap makýlatýraǵa ketkenin bilesiz be? Sebebi, onyń báriniń bizdiń ulttyq múd­demizge de, kúndelikti tirshiligimizge de qatysy shamaly.

Jazǵan kitabyńyzdaǵy oqıǵa ómirde bolǵan ba, álde oıdan shyǵarylǵan ba? Bul suraqqa Maksım Gorkııden bastap, talaı jazýshy jerine jetkizip jaýap bergen. Buqaralyq kommýnıkasııanyń dáýreni júre bastaǵaly beri osy suraq qaıta tirildi. Oqyrman búginde deregi shamaly lırıkany emes, qany sorǵalap turǵan ashy-tushy taqyryptardy jazýdy kóbirek talap etýde. Biraq ony qalaı jazasyń, qanyn sorǵalatyp jazasyń ba, másele sonda. Osyndaı taqyryptardy jazýdy talap etken oqyrmannyń ózi de, qansha aýyr taqyryp bolsa da kórkem shyǵarma oqyǵandaı lázzat alýy kerek emes pe?!

Aldymen keıipkerlerge keleıikshi. Qazir ádebıetimizde qaharman kóp. Biraq baqsy men dıýana joq. Baqsy men dıýan­a buryn mıstıkalyq keıipker bolǵan shyǵar. Al búgin olar maskaradtyq, karnavaldyq keıipkerge aınalýǵa tıis edi. Shyndyǵynda ol oıyn-saýyqtan buryn, tragıkomedııaǵa tán nárse.

Tragıkomedııalyq, maskaradtyq, karnavaldyq keıipkerler bir-birimen ózektes, rýhtas, tamyrlas. Baqsylyq tánnen buryn, jannyń dertin emdeıtin tylsym kúsh. Dıýanalyq shyndyqty bireý aıtý kerek degen nıetten týǵan qasiretti obraz.

Al endi búgin sol tragıkomedııa, mas­karad, karnavaldyqtyń bári áleýmettik jelide júrip jatyr. Qazirgi feısbýk, tvıtter, messendjer, telegram, ınstagram degenińiz jatqan bir sherý. Oǵan óz salasynda kez kelgen aqparatqa qo­ly jetetin ınsaıderlikti qossańyz, olarǵa degen qurmetińiz arta túsedi. Tragıkomedııalyq dep otyrǵanymyz, elden jasyratyn eshteńe qalmady degen sóz. Maskaradtyq degen sol, maskasyn sypyrsańyz, masqarasy shyǵady. Karnavaldyq deıtin sebebimiz, onda shyndyqty aıdaı álemge jalańashtap kórsetip, artyn shoýǵa aınaldyryp jiberý basym.

Qazir bizde onsyz da qasiretti kúnderdi qap-qara túnek etip tóndirip jazý etek alǵan. Asqar Súleımenovtiń «Besatary» sııaqty qylyshtaı sýyryp jazatyn dúnıeler sırek. Qas sheberlerdiń zamany ótti me, bilmeımin, biraq keıingi ýaqytta ótimdi, ótkir taqyryptar jylaýyq dúnıelerge aınaldy. Al jazýshy qaıtkende de sol taqyrypty jazýǵa tıis, jazbasa ishin kernep barady. Bolsa da, bolmasa da lırıkaǵa oryn joq, endeshe onyń ornyn nemen toltyrady? Mine, osy kezde oqyrmannyń kóńilin aýlaıtyndaı sıqyrlap jazý, magııalyq ádis-tásilderdi qoldaný, kez kelgen taqyrypty shoý men sherýge aınaldyrý máselesi alǵa shyǵady.

Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Pe­rish­telerdiń ólimi» atty romany osy qalypqa salyp taldaýǵa birden-bir laıyq shyǵarma. Bir kezde jazýshynyń ózi de beldi ókili bolyp sanalǵan dástúrli ádebıettiń shebin buzǵan tosyn da tabysty týyndy. Bul roman jóninde biz avtordyń ózimen ashý shaqyratyndaı qatty pikirtalasqa bardyq. Sondyqtan ol ózgeshe minezdi qalamger retinde tómendegi pikirlerimizben de kelispeı jatsa, esh tańǵalmaımyz. Ádette, jazýshy shyǵarmasyn basqasha oımen jazyp, synshy basqasha qyrynan tanyp jatsa, onda turǵan da eshteńe joq. Másele biz zamanǵa saı kitap izdegende, qaharmandar týraly qalyń shyǵarmalardyń arasynan osy romandy tapqanymyzda bolyp otyr.

Aldymen romandy ustap turǵan úsh ustynnyń basyn ashyp aıtqandy jón sanadyq. Ol – maskaradtyq keıipker, tragıkomedııalyq sıýjet, karnavaldyq kompozısııa. Maskaradtyq keıipker degendi oıyn-saýyqtyq qana obraz desek, qatty qatelesemiz. Álemdegi maskaradtyq shoýlarǵa baıyppen qarasańyz, onyń ar jaǵynan úreı men qaıǵyny kóresiz. Al karnavalda basty keıipker – oryssha aıtqanda shýt, qazaqsha aıtqanda masqarampaz. Masqarampaz osynaý qyzyldy-jasyldy, asta-tók toı-dýman­nyń ishinde túrli áshkereleýshi áreketter jasaýymen kózge túsedi. Osynyń bári­niń astarynda qandaı tragıkomedııa jatqanyn táptishtep aıta bergen de artyq shyǵar.

 Roman tragedııalyq sıýjetke qurylsa da, qııal-ǵajaıyp ertegi sııaqty bastalady. Qalaǵa jumys izdep ketken Eraly degen jigitten bala-shaǵasyna mol aqsha úzbeı kelip turady. Aqsha da keledi, hat ta keledi, biraq ózi joq. Eldiń bári ol mol aqshaǵa kirgen bolar dep oılaıdy. Álgi aýylda kózderin tyrnap ashqannan, qashan uıqyǵa ketkenshe isher as pen kıer kıimniń ýaıymyn jeıtin aǵaıyndy eki jigit bar. Sol ekeýdiń kishisi Shertaı aǵasy Baıshubarǵa: «Aǵa, sol jaqqa biz de baraıyqshy... Eralyny taýyp alaıyqshy... Bálkim, biz de ornalasyp, jolymyz bolyp keter...», dep qyńqyldap qoımaıdy.

Adamnyń armanyn osylaı jazý, ıaǵnı oqyrmannyń kóńilinde oınaýdyń sıqyry qandaı ekenin ózińiz de bile berińiz. Romanda ár sát qupııaǵa, ár áreket jumbaq syrǵa, ár qadam kútpegen tosyn syıǵa toly. Eń bastysy jalǵan sezim, jasandy dıalog, óbektegen ótirik moral joq. Áleýmettik jelidegi adamdardyń shynaıylyǵy kitapqa úlken sheberlikpen kóshkendeı áser beredi. Keıipkerler shynaıy beınesimen kórinse, munyń nesi maskarad, munyń nesi karnaval dersiz? Asyqpańyz...

Jumys izdep jolǵa shyqqandar, arman qýyp alysqa attanǵan adamdar sekildi sýretteledi. О́zderi sońynan izdep bara jatqan Eralynyń naq mekenjaıyn bilmeıdi. Qoldaryndaǵy konverttiń syrtynda hat jiberilip turǵan poshta jáshiginiń nómiri ǵana bar. Sol poshta jáshigi turǵan stansaǵa aryp-ashyp jetip, bir kún kúzetedi, eki kún kúzetedi. Aýyldan alyp shyqqan qorlary taýsyla bergende, álgi jerge qymbat kólikpen syrǵytyp bir sylqym kelinshek keledi. Poshta jáshigine kim hat salmaıdy, biraq onyń hat salǵany erekshe kórinedi.

Odan keıingi oqıǵalar da kútpegen jaıttarmen, bulardyń ishtegi armandarymen úılese órbıdi. Sálden soń ekeýi álgi sulý kelinshektiń qymbat kóliginiń ishinde ketip bara jatady. Jazýshy osy baıǵustarǵa jaqsy ómir syılaıynshy degendeı, sıqyrly qalamyn odan da ári yntyqtyryp jortaqtata túsedi. Kelinshek olardy keremet záýlim úıge ákelip, úsh ýaqyt tamaǵy bar tap-taza jaıǵa jaıǵastyryp, Qudaıdan tilep ala almaıtyn jumysqa ornalastyrady. Qojaıyn bulardyń qasyna kelmeıdi, alystan ǵana kólbeń etip kórinip qoıyp júredi.

Sylqym kelinshek anda-sanda aǵaıyn­dy ekeýdiń hattaryn poshtaǵa sa­lyp keledi. Aýyldaryna kádimgideı qo­maqty aqsha jiberip turady. Ol azdaı aǵaıyndy ekeýdiń úlkeni Baıshubar men álgi kelinshektiń arasynda ıntımdik qarym-qatynas ornaıdy. Biraq qudiretti qojaıyn oǵan da nazar aýdarmaıdy. Bul neǵylǵan «Myń bir tún» dep júrgende, keıipkerlermen birge oqyrmandy da arbaı túsken qupııa syrdyń da sheti shyǵa bastaıdy. Sóıtse, qudiretti qojaıyn jylannyń ýynan dári jasaıtyn adam bolyp shyǵady.

Munyń bári qurdan-qur tizbektelip jazyla salǵan oqıǵalar emes. Árbir epızodtyń astarynda búgingi ómirdiń ashy shyndyqtary bar. Keshe ǵana joq-jitikpen júrgen adamdar sıqyrly taıaq­shamen toqshylyq ómirge top ete qalǵandaı elesteıdi. Sóıtip júrgende qojaıynnyń maskasy sypyrylyp, adamdar men haıýanattar aralasqan úl­ken oıyn sahnasy aldymyzdan jarq ete qalady.

Bul kitapty jan dúnıesi názik, psı­hologııalyq aýytqýy bar adamdar oqýǵa bolmaıtyn sııaqty. Ý dári alýǵa kelgender úıge kirip, qojaıynmen uzaq suhbat qurady. Ýdy bireýge berý úshin emes, ózderi ishý úshin alady. Olardyń aralarynda bıik laýazym ıeleri de, keremet talanttar da, ataqty baılar da bar. Solardyń bári bulardyń kóz aldarynda ólim bıin bılep júrgendeı aýyzdaryn ashtyryp, kózderin jumdyrady. О́mirmen qoshtasýdyń sonshalyqty qymbat turatynyn aǵaıyndy ekeý qaıdan bilsin. Aqshasy joq bir áıel: «Senderde qaıyr-sadaqa degen bolmaı ma? Bir jutym ýdy bere salmaısyńdar ma?», dep jalynady. Oǵan qojaıynnyń áıeli Lıza: «O ne degeniń? Ýdyń ár tamshysy bir túıir altyn!», dep jaýap beredi.

Al bular bolsa, munda ózderiniń qorlyq ómirleri úshin júr. Eralynyń da osy jolda bir pálege ushyraǵanyn sezse de úndemeıdi. Tipti ózderiniń de Eraly sııaqty joq bolyp ketýi múmkin ekenin bilse de dymdary shyqpaıdy. Qojaıyn Ahmet pen onyń sylqym kelinshegi Lıza da olardy osy jolǵa barynsha qapysyz da­ıyndap júr. Olar aqyrynda qojaıyn bas­tap, ózderi baptaǵan attarǵa minip jolǵa shyǵady. Aǵaıyndy eki jigit Baıshubar men Shertaı, qojaıyn Ahmetpen úsheý. Kún­diz uıyqtap, túnde jorytyp, jolda kezdesken eldi mekenderdi aınalyp ótip keledi. Alda adamǵa baýyryn bas­tyrmaǵan, ań-qustar men jándikterdiń mekeni bolǵan Qyzylqum.

Buǵan deıin ár epızodty qyzyqtap qana oqysań, endi eriksiz demińdi ishińe tartasyń. Romannyń uzyn yrǵasyn túsinikti bolsyn dep jazyp otyrǵan biz de, qaǵaz jetse qalǵan bóligin tutas kóshirip berýge daıyn edik. Kitaptyń elý jetinshi betinen, júz jetinshi betine deıin synyq sóılemdi alyp tastaýǵa bolmaıtyndaı tyǵyz jazylǵan. Onda árbir áreket, qımyl, is, oı, sóz, kórinis, sýret, bári eskerilgen. Barlyǵy qoǵam shyndyǵymen astasa sýrettelgen. Ol jerdegi sıýjet qum arasynda bir-birimen shyrmatyla qozǵalyp, shıratyla kóshken ordaly jylandardaı shym-shytyryq. Oqyp otyryp ishiń muzdap, deneń túrshigip, tabanyńnyń astyn qarap, esiń shyǵady.

Ne kerek, aǵaıyndy ekeýdiń biri beline arqan baılap, túbinde ordaly jylandar jatqan qudyqqa túsedi. Ekinshisi arqannyń bir ushyn saýmaldap ustap, tómen jiberip turady. Kenet qudyqtyń ishinen shyńǵyrǵan daýys estiledi. Biraq aǵasy inisin tartyp ala almaıdy. Sebebi olarǵa sony istetken qojaıyn myltyǵyn kezenip tur. «Qaıta tart!», dep buıyrǵanda, áreń shydap turǵan ol da arqandy shirene tartady. Sol kezde qudyqtan inisiniń ornyna kúp bop isingen bir qubyjyq shyǵady.

Budan qorqynyshty ne bolýy kerek dep oılaıtyn shyǵarsyz. Odan keıingi oqıǵa budan da qorqynyshty. Jazýshy ony táptishtep jazǵanda net­ken qanypezer adam dep oılap qalýyńyz múmkin. Biraq ol osy oqıǵanyń bárin syrttaı baqylap, qaǵazǵa túsirýshi sýretker ǵana. Tipti sizben birge qynjylyp, qorqyp, egilip, ezilip, «ah» urmaıdy da. Bar bolǵany salqyn qan, sýyq qalammen oqıǵany bir-birimen qıystyryp, asqan sheberlikpen qısynyn keltirip jazyp otyr. Onyń árbir quraǵan sóılemderi qumda sýsyǵan jylandardaı elestep ketetini de bar. Oılary da ordaly jylandardaı túpsiz qudyqqa quıylyp jatyr. Odan áne-mine kúp bop isingen bir qubyjyqtyń obrazy shyǵa keletindeı ózińnen-óziń qaraptan-qarap otyryp shoshynasyń.

Jazýshy ózin de, oqyrmandy da aıamaıdy. О́ıtkeni qoǵamnyń shyndyǵy da sondaı aıaýsyz. Aǵasyna inisiniń ordaly jylan jabylyp shaqqan denesin qazanǵa saldyryp, qaınatqyzatyny sodan. Odan taıaqpen bulǵap-bulǵap ý dári jasaıtyny da shyndyq hám sumdyq.

Kórkem shyǵarma munymen aıaqtalsa, qaradúrsin dúnıe bolyp shyǵar edi. Sondyqtan jazýshy inisinen aıyrylǵan Baıshubardy ekiesti adam sııaqty sen­delektetip qoıady. Onyń basyn alasapyran oılarǵa toltyryp, ózimen-ózin ishki arpalysqa túsiredi. Oǵan qojaıyndy tý syrtynan kelip, qaınap turǵan qazanǵa qulatyp óltirý ońaıǵa soqpaıdy. Qansha degenmen jumys berip jarylqap, qolyna kúrek ustatqan adam. Jumys úshin bireýge baǵynyshty bolýdyń qasiretin budan artyq qalaı beınelersiń. Bul jumysy barlar emes, turaqty jumysy joq qarapaıym jandar bastan keship jatqan úırenshikti hal. «Oıbaı, aıtpa, jasyra tur», deıin deseń, áleýmettik jelide báribir aıtylyp jatyr.

Romannyń basy tátti ómirdiń dámin tatqyzyp alatyn shyǵys támsili sekildi bastalsa, aıaǵy qazir álemdi jaýlaǵan gollıvýdtyq ssenarıımen aıaqtalady. Qatty sherge batqan Baıshubar inisin jerlegen soń, qojaıynnyń da júzin jasyrady. Sóıtip qudyq basynda qum sýyrǵan eki tómpeshik paıda bolady. Odan keıingi qazaqy ssenarıı sol, elsiz qum ishine polısııa kelmeıdi. Borandatyp tikushaq kelip qonbaıdy. Eshkim de daýys ulǵaıtqyshpen «Qolyńdy kóter!», dep aıqaıdy salmaıdy. Sylqym kelinshek te kólikten yrshyp túsip, qushaǵyn ashyp júgirip kele jatpaıdy. Baıshubar da budan ári ómir súrýdiń máni joǵyn tereń uǵynyp, ózin ózi oqqa baılaıdy.

Sonymen qumdaǵy drama oınalyp bitti. Dúnıe bir sát esinen tanyp qal­ǵandaı boldy. Biraq adam ba­la­syn osyn­shalyqty úmitsizdikke uryn­dy­rý jazýshynyń paryzy emes. Ol kenet sı­qyrly qalamyn siltep qalyp, dala teatrynyń sahnasyn qaıta ashty. Orda­ly jylandar ystyq qumnan shyǵyp, sal­qyn qudyqqa túsip jatyr. Endigi jerde alańsyz kún kesherin bilgendeı sholaq kesirtkeler de inderinen zytyp shyǵyp, zytyp kiredi. Basqa ań-qustar da, qurt-qumyrsqa jándikter de tynysh ómirlerine qaıtyp oralǵan. Shyǵarma: «Ánsheıinde osyndaı alapat aptap kezinde ólimsirep, salbyrap qalatyn sekseýil japyraqtaryna da oqys jan bitip, álsiz qımyldap, jańaryp, jaltyldaı qalypty», dep aıaqtalady.

Osy sońǵy sóılemdi oqyǵanda qoǵam da jańarar ma eken, biz de ózgerer me ekenbiz degen bir úmit sizdiń de sanańyzda jylt etip oıanady. Sodan soń ózińizge qatty áser etkendikten, búkil sıýjetti qaıta oı eleginen ótkizip, aspanǵa qarap birqaýym jatasyz. Sonda álgi jumyssyz adamdardy jylanǵa shaqtyryp, ý dári jasaıtyn Ahmet esińizge túsedi. Onyń jumbaqtaý júris-turysyn ózińizge etene jaqyn bireýge uqsatqandaı bolasyz. Bir áıeldiń jeti balasymen sonyń jasaǵan ýyn iship óletini de oıyńyzǵa orala ketedi. «Apyr-aı, Almatyda úsh balasymen kópqabatty úıden sekirip ólgen ana bir kelinshektiń taǵdyryna uqsaıdy eken», deısiz. Jazýshy ony «solaı bolýy múmkin, saqtansańdarshy», dep aldyn ala eskertkendeı bolypty-aý», dep taǵy qaıran qalasyz. «Biz jazýshyny nege tyńdamadyq eken?», degendeı de dúbára bir kúı keshesiz.

Mine, jazýshynyń qoǵamdaǵy orny osylaı bolýy kerek ekenin aıtpasaq ta túsingen bolarsyz. Kitaptyń atynyń «Perishtelerdiń ólimi», dep qoıylýy da sońǵy jyldary áleýmettik jelini dúmpitken nesheme qaıǵyly oqıǵalardy eske salady. Jurt aıta salyp, umyta qalatyn nebir qasiretterdiń izi osy romanda jatyr. Bul roman qoǵam shyndyǵyn betine qaraı almaıtyndaı qap-qara qylmaı, túrli-tústi etip jazýǵa da bolatynyn kórsetken. Bizdiń maskaradtyq, karnavaldyq, qala berdi tragıkomedııalyq týyndy dep otyrǵanymyz da sol. Bir kún oqyp, úsh kún oılansańyz, odan keıingi kúnderde de jadyńyzdan shyqpaı júrse, odan artyq ne kerek.

Shyǵarmashylyqtaǵy protestik ba­ǵyttyń bási qashan da bıik ekenin tú­sinbeıtin el emespiz. Sondyqtan mun­daı shyǵarmalarǵa oqyrmannyń da yqylasy bólek ekenin ishimiz sezedi. Tek soǵan laıyqty týyndylar jazylmaı jatqandyqtan da qalyń oqyrman kitap oqýdan shettep qalǵan bolýy múmkin. Keshegideı qandy qańtar oqıǵasynyń kezinde «Zııaly qaýym – zııandy qaýym», degen sózdiń abaısyz aıtylyp ketkeni de sodan shyǵar. «Zııaly qaýym» dep jazýshylardy ǵana aıtpaıdy» deýshiler de qoǵamda kimniń ornyn tómendetip jatqanyn ózderi de bilmeıtin sııaqty.

Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Pe­rish­telerdiń ólimi», atty kitabyn sórege qoıyp jatyp, basqa kitaptarǵa da kózim tústi. Olaı qarasam da, bulaı qarasam da kóbiniń attary tartpaıdy. Shetinen bet monshaǵy úzilip qalǵan ataýlar qoıylǵan. Qudaı biledi, bulardyń ishi de sondaı shyǵar degen kóńilsiz oılarǵa berilmeske lajyń da joq. Bálkim olar bastan-aıaq lırıkadan turatyn, jazǵandary sezimge tıetin jap-jaqsy-aq kitaptar shyǵar. Biraq búgingideı bar dúnıe báske túsken zamanda protestik shyǵarmalar joǵary baǵalanýy tıis qoı. Buǵan Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Perishtelerdiń ólimi» kitaby elimizdegi eń úlken syılyqty qoǵamdyq pikirdiń eskerilýimen alǵany aıqyn dálel. О́z basym sonda ádebıettiń damýyna kedergi keltiretin bógetter tas-talqan bolyp buzylǵan shyǵar dep oıladym. Eger shynymen solaı bolǵan bolsa, onda tól ádebıetimizdegi jańa betburysty Tynymbaı Nurmaǵanbetov bastady dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Al ázirge bul suraqtyń basy ashyq desek, oǵan sebep te joq emes.