Jeńis sherýine qatysqan qaharman

Iá, sol kúnnen beri 77 jyl ótipti. Surapyl qandy soǵysta otyz mıllıonǵa jýyq halqymyz qyrylyp, máńgi kelmeske ketti. Al sol qyrǵynnan aman shyqqandardyń ózderi de búgingi kúnderi tym seldirep, respýblıka boıynsha 400-ge jýyq soǵys ardageri qalypty. Sol Máskeýdegi Jeńis paradyna Ońtústik Qazaqstan oblysynan qatysqan qaharman jaýynger Talqa Áýeluly tiri bolsa, bul kúni 100 jastaǵy qadirmendi qarııa bolar edi. «Men aldynda jeńis paradyna qatysasyń degenge tolyq senbedim, sebebi bizdiń áskerı sherýge qatysatyn daıyndyǵymyz bolǵan joq, birden aldyńǵy shepke, maıdanǵa kirip kettik qoı. Bizdi Máskeýge jınap, bir aı boıy sherýge daıyndady. Bárimiz úshin jańa áskerı forma tiktirildi. Kún demeı, tún demeı, ábden terlep sharshaǵanǵa deıin áskerı jattyǵýlar júrgizdik», dep edi Talqa Áýeluly bir áńgimesinde, Jeńis sherýine qalaı qatysqanyn eske alyp.

T.Áımenov 1922 jyly Ońtústik Qazaq­stan oblysyndaǵy Sháýildir aýda­­nynyń (qazirgi Otyrar aýdany) Shá­ýildir aýylynda dúnıege keldi. Aǵa­myzdyń balalyq shaǵy jylylyq pen meıirimge toly qarapaıym qazaq aýylyn­da ótti. Qarapaıym otbasynda tár­bıe­lenip, eńbeksúıgishtik bala jastan qa­lyptasty. Ol soǵys bastalatyn 1941 jyly Shymkent aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyn bitirip, týǵan aýdanynda gıdrotehnık bolyp ómir jolyn bastady. Sol jyly tamyzda Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylyp, Máskeý mańynda arnaıy mınashylar daıarlaıtyn batalonda áskerı jattyǵýda júrip, Máskeýdi qorǵaýǵa qatysty. 1942 jyly Harkov baǵytyndaǵy urysqa túsip, Stalıngradty qorǵaýǵa, Kýrsk ıinindegi surapyl shaıqasqa, Varshavany azat etýge, Berlındi alýǵa qatysty. 1945 jyly Potsdam qalasynda bolǵan odaqtas memleket basshylarynyń kezdesýi qarsańynda qalany mınadan tazartý jumystaryna atsalysty. Qan maıdandaǵy erlikteri úshin eki márte «Qyzyl Juldyz», eki márte «Otan soǵysy» ordenderimen, «Erligi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin», «Varshavany azat etkeni úshin», «Marshal Jýkov» jáne basqa medaldarmen marapattaldy.

Talqa Áýeluly 1946 jyly elge oralyp, Sháýildir aýdandyq sý sharýa­shy­lyǵynda eńbekke qaıta aralas­ty. Ol aýdandyq sý sharýashylyǵy bóli­mi­niń bastyǵy, ujymshar tóraǵasy, jyljymaly mehanıkalyq kolonnanyń, aýdannyń basshysy, «Iýjvodstroı» tresiniń bastyǵy qyzmetterin atqaryp júrip, sýarmaly egistik kólemin ulǵaı­tý­ǵa barynsha kúsh saldy. Sháýildir kanalyn, Bógen sý qoımasyn salýǵa, Shilik alqabyn sýlandyrýǵa qatysty. Arys, Sháýildir, Kókmardan kanaldarynyń boıyn sýlandyrýǵa, qasıetti Arystan bab áýlıeniń kesenesin jerasty sýy­nan saqtap qalýǵa basshylyq etti. Tal­qa Áýeluly 1970-1984 jyldary KSRO Sý sharýashylyǵy mınıstrligi «Glav­rıs­sovhozstroı» odaqtyq bas bas­­qar­masynyń jetekshisi, ondaǵan keń­shar­lar men 5 úlken qurylys tresin birik­tirgen Ońtústik Qazaqstan oblystyq óndi­ristik-qurylys birlestiginiń tóra­ǵasy bolyp qyzmet istep, derbes zeınet­ke shyqty. Ol elimizdegi sý sharýa­shy­­lyǵy men aýyl sharýashylyǵyn iri uıym­das­ty­rýshylardyń biri boldy. Burynǵy maıdanger basqarǵan odaqtyq basqarma respýblıkamyzdyń onshaqty oblysynda sý qoımalary men kanaldar salyp, jańa sýarmaly jerler ıgerip, maqta, kúrish, kókónis ósiretin jańa keńsharlar ashyp, aýyl sharýashylyǵynyń «altyn qory» bolyp esepteletin sýarmaly eginshilikti damytýǵa zor úles qosty.

Talqa Áýelulynyń tikeleı basshy­ly­ǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysynda Arys – Túrkistan, Qyzylqum, Gazalkent kanaldary, Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynda Ertis – Qaraǵandy kanaly, Almaty oblysynda Dinmuhamed Qonaev atyndaǵy Úlken Almaty kanaly salyndy. Al Almaty oblysynda kúrish ósiretin Aqdala alqabyn, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Keles alqabyn, Qyzylqum óńir­lerin ıgerýde Talqa Áımenov aǵamyz gıdromelıorasııa salasyn jetik biletin tereń bilimdi, isker, úlken uıym­das­ty­rýshy ekenin kórsetti. Ol basqarǵan odaqtyq «Glavrıssovhozstroı» bas basqarmasy Qyzylorda, Jambyl, Al­maty, Taldyqorǵan, Qaraǵandy, Pav­lodar, Qostanaı oblystarynda otyzdan astam gıdromelıorasııa júıelerin, ondaǵan sovhozdardyń qurylysyn júr­gizdi. Sonyń arqasynda respýblıkada gıdromelıorasııa qarqyndy damyp, 200 myńnan astam gektar sýarmaly jerler ıgerildi. Kúni keshegi qulazyp jatqan jýsandy jerler tegistelip, jol, kanaldar salyndy, elektr energııasy aparyldy. Sovhoz ortalyqtary, úıler, mektepter, aýrýhanalar, medpýnktter birinen keıin biri paıdalanýǵa berilip jatty. Poshta úıi, mádenıet saraıy, klýb, ashana, áıteýir halyqqa kerek nárseniń barlyǵy memlekettiń esebinen júzege asyryldy. Árbir úıge aýyz sý aparyldy, asfalt joldar aýyldyń sánin keltire tústi. Bir sózben aıtqanda, ár sovhoz ortalyǵy kishigirim qalashyqqa aınaldy. Qazir bul óńirlerde myńdaǵan tonna kúrish, maqta, kókónis, jemis-jıdek, baqsha daqyldary, et, sút ónimderi ón­dirilip, halqymyzdy azyq-túlikpen qam­tamasyz etýde, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń qarqyndy damýyna úlken úlesin qosýda.

 Shymkent oblystyq qurylys óndi­ris­tik birlestiginiń bastyǵy bola jú­rip Talqa Áýeluly Shymkent qala­syndaǵy mádenı qurylystar: dendro-saıabaq, ıppodrom, zoosaıabaq, balalar temir joly, taǵy da basqa qurylystardyń boı kóterýine óz úlesin qosty. Talqa Áýeluly melıorasııa men sý sharýashylyǵyn uıymdastyrýshylardyń tutastaı bir býynyn tárbıelep ósirdi. Tákeńniń tárbıesin alyp, eńbekte shyńdalǵan kadr­­­­­lar elimizdiń túkpir-túkpirinde gıdromelıorasııa salasyn damytýǵa óz úlesterin qosyp, aldy úlken abyroımen zeınetke shyqty.

T.Áımenov qushaǵy keń, kisiligi men kishiligi teń, júregi darhan, kóńilinen shýaq shashyp turatyn tekti azamat bolatyn. Sóılese tereńnen qozǵap, aǵynan jarylyp, aqyl aıtsa shyn peıilimen, jeteńe jetkizip aıtatyn, úlkenge kishipeıil, inige meıirimdi jan edi. Ol aqkóńil, adamǵa sengish, ósek-aıańmen isi joq, eshkimniń kóńilin qaldyrmaıtyn, bireýdiń aldyn kesip ótpeıtin, asyp-tasymaıtyn adam bolatyn. Ol kiside namysqa tıip, ashý shaqyrý, adamdardy alalaý degen joq edi. Dáleldi sózge toqtap, dálelsiz sózge moınyn da burmaıtyn. Tabıǵatynan sezimtal, jańalyqqa jany qumar, izdengish, daryndy, adamgershilik qasıeti joǵary, kez kelgen nársege balasha qýanatyn kisi edi. Qalyń oıdyń qushaǵynda júretin aǵamyz tereńnen sóz qozǵaıtyn, baıyppen, baısaldylyqpen eldiń, jerdiń jaǵdaıy, arǵy-bergi tarıhy týraly qyzyqty áńgimelerdiń maıyn tamyzyp aıtatyn áńgimeshil qasıeti de bar bolatyn.

Uly Otan soǵysynyń ardageri, Jeńis paradyna qatysýshy Talqa Áýeluly Áımenovtiń Úkimet pen halyqtyń aldyn­da­ǵy sińirgen eńbegi joǵary baǵalanyp, eki ret Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen, aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy jetistikteri úshin beriletin altyn jáne kúmis medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qurmet gramotalarymen marapattaldy. Oǵan «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen gıdrotehnıgi» ataǵy berildi. Talqa Áýeluly uzaq jyldar boıy oblystyq keńestiń depýtaty boldy. Aıta ketetin bir jaıt, maıdanger aǵamyzǵa 1945 jylǵy Jeńis paradynan keıin de, ıaǵnı 1995 jáne 2005 jyldary 9 mamyrda Máskeýdegi Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 50 jáne 55 jyldyqtaryna arnalǵan Jeńis sherýine qatysýǵa eki ret shaqyrtý qaǵazy kelgen. Biraq ol ekeýine de densaýlyǵy bolmaı bara almaı qaldy.

Talqa Áýeluly – úlken otbasynyń bas­shysy, tárbıeshisi boldy. Ol alty ul-qyz ósirip, 14 nemere, jıyrmadan astam shóbere súıdi. Uldarynyń barlyǵy da joǵary bilimdi, ǵylym jolyn qýǵan, elge belgili azamattar bolyp ósti. Úlken uly Ánýarbek ınjener-gıdro­­­­­tehnık, ǵylym doktory, akademık, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń professory, ekinshi uly Jambyl – ınjener-qurylysshy, ǵylym doktory, akademık, professor, M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory, Temirhan ǵylym kandıdaty, dosent Jambyl oblysy kásipkerler palatasy zań ofısiniń bastyǵy, Ýálıhan ınjener-qurylysshy, Ámirhan ınjener- qurylysshy, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, Ulttyq geodezııa kartografııalyq qorynyń bas dırektory.

 Elimizdiń órkendeýine úlken úles qosqan asyl azamat, belgili memleket qaıratkeri Talqa Áımenovtiń atqarǵan ju­mystary elimizdiń qaı oblysyna barsańyz da aldyńyzdan shyǵady. Ol kisiniń basshylyǵymen salynǵan sý qoımalary men toraptary, aýyl sharýashylyǵynyń «altyn qory» bolyp esepteletin myńdaǵan gektar sýarmaly jerler áli kóptegen jyldar boıy halyq ıgiligi úshin jumys isteı beredi.

 Qýanysh AITAHANOV,

 qoǵam qaıratkeri