Jaqynda alýan-alýan aqparattar sapyrylysyp jatatyn áleýmettik jelidegi jylt etken «Súıinshi habar» jurttyń nazaryn selt etkizdi. Zapastaǵy polısııa general-maıory Mırlan Qyzylov «Áleýmettik kómek kórsetiletin azamattarǵa áleýmettik kómektiń mólsherin, kózderin, túrlerin jáne ony berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 12 naýryzdaǵy №320 qaýlysyna ózgerister engizý týraly Úkimettiń 2022 jylǵy 31 naýryzdaǵy №182 qaýlysy shyqqanyn qýana habarlapty. Jeli paıdalanýshylar da qýana qoldap jatty.
Jetimdiktiń bala ǵana emes, er jigit úshin de bir kem dúnıe ekenin Ishki ister mınıstrligine qarasty joǵary oqý oryndarynyń kýrsanttary qatty sezinedi. Sonyń biri qostanaılyq Tatıana Vodolazkınanyń taǵdyry da jeńil emes. Ol bala kezden tuldyr jetim qalyp, balalar úıinde ósti. Polıseı mamandyǵyn armandaǵan qyz Sh.Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasyna úzdik baǵamen túsken soń, ony Reseıdiń IIM Krasnodar ýnıversıtetine oqýǵa jiberdi. Qazir besinshi kýrsta oqyp júr. Ol Qazaqstan jaǵynan da, Reseı jaǵynan da jetimdigine baılanysty áleýmettik kómek ala alǵan joq. Al elimizdegi áleýetti qurylymdar oqý oryndarynda bilim alyp júrgen jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz ósken kýrsanttar jetip artylady. Olar da Tatıana sekildi memlekettiń bul qamqorlyǵynan tys qalǵan. Al Tatıana Vodolazkınanyń Nur-Sultan qalasyndaǵy azamattyq joǵary oqý ornynyń birinde oqıtyn týǵan sińilisi ata-anasy joq balalardan shyqqan stýdentterge arnalǵan memlekettik áleýmettik kómekti esh kedergisiz alady. Sonda azamattyq bilim ordasyndaǵy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz ósken stýdent pen áleýetti qurylymdar oqý oryndaryndaǵy osy taǵdyrlas kýrsanttyń aıyrmashylyǵy nede? Nege áleýmettik kómek birine tólenedi, ekinshisi munan qalys qalady?
2017 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdary qyzmetkerlerine aqshalaı rızyqty, járdemaqylardy jáne ózge de tólemaqylardy tóleý qaǵıdalaryn bekitý týraly» IIM 2014 jyldyń 14 qarashasyndaǵy №808 buıryǵyna ózgeris engizýdi usynyp, bul isti qoǵamdyq pikirdiń ózegine aınaldyrǵan zapastaǵy polısııa general-maıory Mırlan Qyzylov bolatyn. О́ıtkeni ózi Sh.Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasyna basshylyq etken jyldary osy bilim ordasynda jasynan ata-anasyz jetim ósken 14 kýrsant bilim aldy. Áleýmettik teńsizdikti qalpyna keltirý maqsatymen ol tıisti oryndarǵa bes-alty hat jazdy. Qysqa qaıyrar bolsaq, hattardyń bir-ekeýi kelgen jaýaptyń ózi qoǵamdaǵy ádiletsizdikke jany aýyratyn sheneýnikterdiń qarasy kórinbeıtinin dáleldegendeı edi. Ishki ister mınıstrligi Kadrlarmen jumys departamentinen kelgen jaýapta Úkimettiń 2012 jylǵy 12 naýryzdaǵy «Áleýmettik kómek kórsetiletin azamattarǵa áleýmettik kómektiń mólsherin, kózderin, túrlerin jáne ony berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» №320 qaýlysy bekitken normaǵa sáıkes jetim ósken kýrsanttardy tamaqpen, kıimmen, aıaqkıimmen jáne jumsaq múkámmalmen qamtamasyz etý mınıstrliktiń bıýdjetinde qaralmaǵandyǵy aıtyldy. Elimizdiń burynǵy Bas prokýrory Ǵ.Nurdáýletov M.Qyzylovtyń ózine jazǵan hatyn Bilim jáne ǵylym mınıstrligine baǵyttapty. Qolyna túsken hatqa sol kezdegi vıse-mınıstr B.Asylova: «IIM oqý oryndaryndaǵy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz ósken kýrsanttarǵa kórsetiletin áleýmettik kómek azamattyq joǵary oqý oryndarynyń osy taǵdyrlas stýdentterine beriletin osyndaı kómekpen birdeı. Osyǵan baılanysty mınıstrlik qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi orynsyz dep sanaıdy» dep jaýap berdi. Bul endi «men ne deımin, dombyram ne deıdiniń?» keri bolǵan-tuǵyn. Qudaı-aý, hatta álgi áleýmettik kómektiń túr-mólsheri jóninde emes, elimizdiń zańy men Úkimet qaýlysy belgilegen sol kómekten kýrsanttardyń qurqol qalyp qoıǵany týraly aıtylyp edi ǵoı?
Al generaldyń hatyna Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aıtmaǵambetov 2020 jyldyń 10 shildesinde bergen jaýabynda Ishki ister mınıstrligi óz aýlasyndaǵy isti sharbaqtan shyǵarmaı, ózi sheshsin degen pıǵylyn bildirgen eken. 17 jasynda kýrsant atanatyn jastar taǵdyryna qatysty máselelerdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine esh qatysy joq pa? Osy mınıstrlik janyndaǵy Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti muny ortaq is dep qarasa bolmas pa edi? IIM oqý ornyndaǵy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz ósken kýrsanttarǵa berilýge tıisti áleýmettik kómek týraly qoǵam kótergen máseleni mınıstrlikter osylaı qaqpaqylǵa saldy. Ortaq másele, eldiń qamy ǵoı dep bilek sybanǵan, isti alǵa jyljytyp jibergen eshqaısysy joq.
Mırlan Qyzylov 2021 jyly 11 naýryzda elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» gazetine «Jetim kýrsanttyń jazyǵy ne?» atty maqala jazdy. Mine, shyn sóz de qyn túbinde jatpaıtyn kezdik sııaqty tesip shyǵady. Maqalada aıtylǵan másele birden Prezıdent nazaryna ilikti. Qasym-Jomart Kemeluly bul boıynsha byltyrǵy 15 naýryzda «О́zekti másele, júıeli túrde sheshý kerek» dep shekesine nusqaý jazyp, birqatar memlekettik organ basshysyna tapsyrma bergen bolatyn.
Endi joǵaryda zapastaǵy polısııa general-maıory M.Qyzylov súıinshilegendeı, Prezıdent nusqaýy túrtki bolyp, bıylǵy 31 naýryzda «Áleýmettik kómek kórsetiletin azamattarǵa áleýmettik kómektiń mólsherin, kózderin, túrlerin jáne ony berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 12 naýryzdaǵy №320 qaýlysyna ózgerister engizý týraly Úkimettiń №182 qaýlysy shyqty. Osy qaýly bekitken qaǵıdalar oryndalsa, óz quqyn qorǵap, birneshe márte sotqa júgingen Tatıana Vodolazkına da, QR IIM arnaýly oqý oryndarynyń odan basqa jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz ósken taǵy 25 kýrsanty (2021 j. sáýirdegi derek) áleýmettik kómegin alyp, memlekettiń qamqorlyǵyn sezinetin bolady. Aıtpaqshy, zańdar men Úkimet qaýlylaryna jaltaqtyqtan bolýy kerek, Nur-Sultan qalalyq jáne Almaty aýdandyq sottary da T.Vodolazkınanyń talap aryzdaryn qaraǵanda naqty sheshimge kele almaı, solqyldaqtyq tanytypty.
– О́kinishke qaraı, ózim oqyp júrgen Reseı IIM Krasnodar ýnıversıteti basshylary mundaı kómek olardyń ókilettigine kirmeıtinin aıtty, al óz elimde bul másele zańdy qujattarda ketken olqylyq ekenin túsindim. Ustazym, zapastaǵy polısııa general-maıory Mırlan Qyzylovtyń «Egemen Qazaqstan» gazetindegi «Jetim kýrsanttyń jazyǵy ne?» atty maqalasynan keıin seń qozǵaldy. Alǵysym sheksiz, bul bizden keıingi kýrsanttarǵa kerek kómek ǵoı, – deıdi Tatıana. Jańa qaýlynyń shyqqanyna Sh.Qabylbaev atyndaǵy akademııa kýrsanttary A.Jambýlova, E.Týrabekov, R.Tólegenuly, D.Ásetov te qýanyshyn jáne qoǵamdyq pikirge qozǵaý salǵan ustazyna alǵysyn jetkizdi.
– Negizi áleýmettik másele qaıdan shyǵady? Árıne, ádiletsizdikten shyǵady. Al ádilet úshin jany aýyrmaǵandar nege bolsa da salǵyrttyqpen qaraıdy. Qoldanystaǵy quqyqtyq aktilerge memlekettik organdardyń formalızm turǵysynan qaraýynan qoǵamda osyndaı ádiletsizdikter oryn alady. Memlekettik organdar «Quqyqtyq aktiler týraly» zańnyń 50-babyn basshylyqqa ala otyryp, «qabyldanǵan normatıvtik quqyqtyq aktilerdi iske asyrý tıimdiligin boljaý, taldaý, baǵalaý arqyly olardy jetildirý jóninde usynystardy tujyrymdaý maqsatynda» shynaıy monıtorıng jasap otyrsa, bizdegi quqyqtyq aktilerdiń sáıkessizdigi oryn almas edi, – deıdi general Mırlan Qyzylov.
Úkimettiń burynǵy olqylyqtardy toltyrady degen jańa qaýlysy bekitken qaǵıdalar boıynsha jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵyn kórmeı ósken kýrsanttar áleýmettik kómek-qarjylaryn 2017 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap ala ma, álde joq pa, ony IIM basshy-qosshylarynyń yqpal-yqylastary biledi. Qaralyp otyrǵan qaýlynyń 2012 jyly shyqqanyn eskersek, 2017 jyly qoǵamdyq pikir kóterilmegende, jetim ósken kýrsanttardyń konstıtýsııalyq áleýmettik quqyǵy jabýly qazan jabýly kúıinde qala berer me edi kim bilsin?! Qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýda baspasózdiń orny bólek ekenine Úkimettiń jańa qaýly qabyldaýynyń ózi dálel sekildi.
Aıtpaqshy, ózekti máseleniń Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń, Qorǵanys mınıstrliginiń ózderine vedomstvolyq baǵynysty áskerı, arnaýly oqý oryndaryna da qatysty ekenin aıtqymyz keledi. Ondaǵy jetim ósken kýrsanttardyń jaǵdaıy qalaı eken? Jaýabyn quzyrly memlekettik organdarǵa qaldyraıyq.