Siz Patagonııa aralynyń qaıda ekenin bilesiz be? Jalpy, Jer betinde mundaı mekenniń baryn estip pe edińiz? Bálkı, sol qysy jeldi, jazy yzǵarly Patagonııadan tabylǵan mýmııa-qyz týraly ańyzdy oqyǵan bolarsyz. Búginde AQSh-ta turatyn jazýshy Lıra Qonystyń sońǵy shyqqan áńgimesi «Patagonııa arýy» dep atalady. 2000 jyldary «Máńgilik saǵynysh», «Qulpynaı qosylǵan balmuzdaq» atty kitaptarymen jarq ete qalǵan Lıra birshama ýaqyt boıy jazýda iz-tússiz ketti. Al keıingi jyldary kórkem aýdarmalarymen kózge túsip júr. Jazýyn saǵynǵan kóp oqyrman avtordyń shalǵaıdan joldaǵan jańa dúnıesi shyǵa qalsa, ile-shala oqýǵa asyǵady. Biz de sóıttik.
«Bizge beımálim Patagonııada bir arý bar boldy ǵoı». Áńgimeni oqýǵa nıettenip otyrǵanda osylaı oılaýyńyz múmkin. Alaıda oqıǵa keıipkerdiń Nıý-Iorktan jumys izdeýinen bastalady. «Bul shaharǵa baqytsyz elderden, joǵalǵan jurttan, aty joq araldardan baǵyn izdep bas suqqan barshanyń ótkenindeı tyrmysqan aptalardan soń jergilikti mýzeılerdi basqaratyn kompanııanyń antropologııalyq bólimine qyzmetker kerek bola qalǵany». Baqytsyz el kim? Joǵalǵan jurt kim? Aty joq aral qaıda? Árıne, boljasaq, buǵan kóptep mysal keltirýge bolady. Al sóılemniń «barshanyń ótkenindeı tyrmysqan aptalardan soń...», degen tusyn eki-úsh qaıtara oqyp, túsine almadyq. Álqıssa.
Keıipker (birinshi jaqtan baıandalǵandyqtan, keıipkerdiń aty joq) tapqan jumysynyń aılyǵyna kóńili tolmaı, sátsizdikke jorysa da, onyń Amerıkanyń ulttyq mýzeıiniń ekinshi qabatynda ornalasqanyn «ómirdiń jomarttyǵy» dep qýanady. «Ertesi kúni tańda metro beketine túsip kele jatyp, ózime tanys sátsizdikti ushyrattym. Ol buryshta qyzǵanyshtan kúıinip, qoly qaltyrap temeki shegip tur eken». Ol adamnyń kim ekenin sol boıda tappaı, ári-beri adasyp, eseńgirep otyrǵanda metronyń buryshynda «qyzǵanyshtan kúıinip, qoly qaltyrap temeki shegip turǵan» Sátsizdik ekenin uǵyp, Lıra Qonystyń osyndaı eleýsiz hám ózgeshe stıline jymyń qaǵa túsesiń.
Keıipker sálden soń oǵan: «Qarańyzshy, arzandaý bátińke kıse de saý, uzyn aıaqtarym bar, bilegimde qymbat áshekeı jarqyramasa da myqty qolym bar, tańmen talasyp Kýınstegi aıaldamadan poıyzǵa otyramyn da, jolaýshylarmen kúlimsirep esendesemin...», dep óziniń shynymen de baqytty ekenin aıtyp maqtanady.
Eseıgen shaqta bala kezdegi ár sát ystyq kórinetini bar. Sol bir jyldardaǵy jyp-jyly estelikter alystaǵan saıyn júrektegi ańsar ulǵaıa túsedi. Al Lıra Qonystyń keıipkeri mýzeıdiń aldyna baryp: «Azııanyń bir túkpirinde ótken balalyq shaǵymdy esime alamyn, ymyrtta ájem pisirgen kespege toıyp alǵan soń maıshamnyń jaryǵymen kitap oqıtyn júdeý keshterdi oılaımyn, júnnen toqylǵan jamaýly shulyǵymdy, ápkelerimnen qalǵan ebedeısiz uzyn kóılekterimdi jáne boıymmen birdeı aýyr qapshyq arqalap maqtaly alqapta júrgen ózimdi kóremin», dep qýanyshtan jylaǵysy keledi. Kóshedegi beıtanystyń bárin toqtatyp, óziniń áli maqta terip júrmegenin, myna mýzeıde jumys isteıtinin aıtqysy keledi.
Osy tusta Lırany «buzylǵan eken» deýińiz múmkin. Ol nege aýylyn saǵynbaıdy? Toıyp ishken kespesin nege ańsamaıdy? Sol maıshamdy, sol shulyǵyn, sol kóılegin nege tebirenip otyryp eske almaıdy? Maqta tergeninen nege jerinedi? Balalyq shaǵyna nege qýanbaıdy? Neden qashady?
Ol jumysqa kirisken alǵashqy aptalarda «Patagonııa arýyna» nazar aýdarmaıdy. Mundaǵy «Patagonııa arýy» – Latyn Amerıkasynan tabylǵan mýmııa. «Arý dep ardaqtaıtyn nesi bar, arheologterdiń kóp oljasynyń biri. Ary-beri ótkende jaı músinge balaýshy em. Qalaı bolǵanda da qatyp-semgen mýmııany eki júz jyl buryn ómir súrgen ádemi boıjetken edi dep qabyldaý ońaı emes».
Sol mýmııanyń ústinde aq gúlder kestelengen keń etekti qyzyl kóılegi bar. Ony professor Hárıson toı kóılegi deıdi. Al keıipker onyń qalyńdyq kıimi emes, munda eýropalyq vıntaj izi baıqalatynyn aıtady. Al shyndap kelgende, jas qyzdyń eń baqytty – nekelesý kúninde kóz jumǵanyna sengisi kelmeıdi.
Qystyń bir kúninde jumys sońynda jalǵyz qalǵan keıipkerdiń kóńiline úreı uıalaı bastaıdy. Keshqurym áriptesin kútip otyrǵan ol sol túni beımálim bir oqıǵaǵa tap bolady. Mine, osy tusta Lıra Qonystyń jazýynda buryn da bolǵan mıstıkalyq saryndy baıqaısyz.
«Áne, esik ashyldy. Bul men kútken qyzmetker emes. Baıaý basyp jaqyndady. Sosyn ıspan tilinde «Sálem» degen daýysty anyq estidim».
Avtor baıandaýyndaǵy keı sóz qoldanysyna kórkem shyǵarma oqyp otyrǵan oqyrman «shalynyp qulaıdy». Máselen, «Áriptesterim túgel jónin tapqan...» (ıaǵnı úıine qaıtqan). «Ásilinde uıatpen jiti jumys isteıtin jan emespin...». Al jańaǵy esikten kirgen belgisiz «adamnyń» amandasqanyna «О́tinem... meniń janymdaǵy oryndyqqa otyryńyz. Qonaq qabyldaýǵa daıyn emespin, maǵan kórinbegenińiz durys», deıdi. Úreıden úrkip otyrǵanda «qonaq qabyldaýǵa daıyn emespin» degenin qalaı túsinerińdi bilmeı dal bolasyń. Jalpy, jazýshynyń tilinde ózgeris baryn baıqadyq: qıyspaıtyn tirkester, jattandy oı, jasandy dıalog. Bálkı, oǵan avtordyń kúndelikti ómirdegi tili, ortasy, keńistigi áser etip jatqan bolar. Áıtse de bul jazýshyny aqtar sebep emes.
Kelgen «qorqynyshtyń» qyzyl etegin baıqaǵan keıipker onyń kim ekenin ishi sezdi. Alaıda ol oıyna sengisi kelmeı, ishki oılarymen arpalysyp, esi shyqty. Iá, keıipkerdi izdep kelgen eles – sol mýzeıdegi «Patagonııa arýy» bolatyn. Áńgimeshil arý óziniń jurtqa pánı jalǵannyń ótkinshiligin túsindiretin beınebir qural sııaqty ekenin aıtyp, syr shertedi. Bálkı, «Patagonııa arýynyń» bul sózi shyǵarmanyń negizgi kýlti de shyǵar.
Al keıipkerimiz elesten jan ushyryp otyrǵan joq: «...qandaı jolmen bolsyn bireýge paıdań tıgeni jaqsy-aq», dep moral oqyp otyr. Avtor sóıte tura mýmııamen dıalog quryp otyryp, keıipkerdiń ishki oıyn da sóıletip úlgeredi.
«Qujatty qabyldaýy tıis qyzmetker, eń bolmasa keptelistemin dep qońyraý da shalmaıdy...», dep úshinshi jaqtaǵy áriptesin oısha jazǵyryp otyrǵan ol: «... al biz qatar otyryp, kilem toqyǵan qyzdardaı shúıirkelesýge jarap qaldyq», dep mýmııamen osy otyrysyn bir qaǵytyp ótedi. Tipti, onyń esiminiń ádemi ekenin de aıtady.
«Balalyq shaǵym, boıjetken kúnderim qos muhıttyń salasynda, Patagonııa jazyǵynda ótti. Bul bir qysy jeldi, jazy yzǵarly ashýly meken, sóıtse-daǵy máńgilik jap-jasyl, jer jánnaty dersiń...».
Bul mýmııanyń ińkár shaǵy – bala kezi ótken týǵan jeri. Avtor parallel alyp otyrǵan keıipker men «Patagonııa arýynyń» balalyǵyn eske alýy bir-birine múlde qarama-qaıshy. Absýrd. Maqtaly alqap pen jap-jasyl meken. Jeriný men jaqsy kórý. Qashý men ańsaý.
«Kóbelektiń kúndik ǵumyryndaı jalt etken» arýdyń az ómiri Lent, Popaıanda merekesi syndy dýmandy sáttermen ótipti. Onyń bul áńgimesine keıipker de tosyrqap otyrǵan joq: «men tipti onyń áńgimesin áý dep qostaýǵa jarap qaldym», dep qoshtap otyr. Arasynda mýmııanyń «Sen alǵash kórgen adamyńa qalaı baǵa beresiń?», degen saýalyna «Adamnyń kelbetine qarap tujyrý asyǵystyq-aý. Sózine qarap baǵalarmyn...», dep tym jasandy hám jattandy jaýap bere salady. Tipti, patagonııalyq arýdyń bul suraǵy da jalyqtyratyndaı.
«Sol Samanta-Santa merekesi ómirimdegi sońǵy karnaval eken. Sol jyly bizdiń ólkede jaýyn-shashyn az boldy. Ondaı jyldary Tlos qudaıdyń raqymyn alý úshin qurban shalynatyn. Jastardyń kóz jasy jerdi sýlandyrady dep senetin. Meni mereke ústinde dindarlar urlap áketti...».
Bul – áńgimedegi negizgi shyndyq hám tragedııasy da osy. Teris nanymnyń qurbany bolǵan qyrshyn ǵumyr. Odan basqa qanshama jastyń kóz jasy jerdi sýardy eken... Qudaıǵa sengen jurttyń osyndaı qudaılyq isterge baratyny ómirdi ańyzǵa aınaldyrady. Ańyzǵa aınalǵan soń ol jannyń rýhy kókke kóterilip, barsha álemdi aralap ketse kerek. Mine, Lıra Qonystyń mýzeıdegi keıipkerine baryp turǵany sekildi.
Endigi syrlas-muńdas jandarǵa aınalǵan mýzeıdegi ekeý bul aqıqattan soń úndeı almady. Qorqynyshty kúrsinis basyp, ómirdiń ádiletsizdigine nalydy. Keıipker «eshqashan sezinbegen bir qaıǵy» halge tústi.
«Meni eshkim túsinbedi, men de olardy uqpadym. Arqanmen matap, Ampato taýyna qaraı alyp jónelgeni, masaıtatyn sýsyn bergeni esimde. Arǵy jaǵyn bilmeımin, múmkin taýdyń sýyǵyna shydamaı qatyp qalǵan shyǵarmyn? Al Hárıson hanym taýyp alǵan soń esimdi jısam, arada eki júz jyl ótip ketipti».
Budan soń patagonııalyq arý ómirde kóbimiz moıyndaı qoımaıtyn shyndyqty aıtady. «Keıde kúıeý jigitimdi oılaımyn. Men úshin kóp qaıǵyrdy-aý, á? Kóz jasy sýalǵan kúni Patagonııa jazyǵyndaǵy taǵy bir sulýǵa ǵashyq bop, sosyn úılenip, sosyn myna qyzyq ǵalamnan qartaıyp ótken bolar?».
Ajalyń jetip, jerlengen soń bir jeti, on kún, meıli bir jyl qaıǵyrar, joqtar. Ýaqyttyń ádiletsizdigi de sol, kózge kórinbegen adamdy da eriksiz umyttyrady. Qońyr tirshilik senen keıin de qyz-qyz qaınap óte beredi. О́zen de aǵady, tolqyn da tolqıdy.
Alaıda keıipkerdiń shyndyǵyna – «Patagonııalyq arýdyń» esimi Sýana-Kýna, ony karnaval kezinde urlap, jańbyr qudaıyna qurban shalǵanyna eshkim senbeıdi. Ol ótken ýaqyttan oralǵan adamdarǵa, tarıhtyń qaıtalaný qubylystaryna qatysty ǵylym nege únsiz otyrǵanyn, chalkannyń sońǵy shamany qara tabanymen shoq keship, zikir salǵanda kókte bult jóńkilip, naızaǵaı oınaıtynyn, qart eskımos juldyzdardyń ornalasýyna qarap erteńgi jer silkinisin qalaı dál boljaıtynyn aıtsa da eshkim tyńdamady.
«Sýana-Kýna músinshiniń qolynan shyqqan joq, ol adam. Táni semgenmen jany keńistikte qaldy, osy álemmen birge jasaýda. Jannyń da óz aıtary, tirshiliktiń kóshinde bir mezet kórinip qalýǵa quqy bar ma? Bar!».
Bul da áńgimeniń bir shyndyǵy, avtorlyq túıin. Kez kelgen jannyń óz daýsy bar, ár júrektiń óz sózi bar. Bálkı, osy ǵumyr sol daýystardyń estilýi úshin, sol sózderdiń aıtylýy úshin jaralǵan bolar.
Sonymen maqta terip ósken qyz ben nadandyqtyń qurbany bolǵan patagonııalyq arýdy ne baılanystyrady? Lıra Qonys mýzeıdegi mýmııa týraly jazýǵa nege qyzyqty? Tarıhta jańbyr úshin adamdardy qurbandyqqa shalatyn dinı nanym-senimder bolǵanyn bilemiz. Avtor osy oqıǵalardy, ańyz-áńgimelerdi negizge ala otyryp, adamnyń ólgennen keıingi ómirin aıtqysy kelgen bolar. Shynynda, ómirden ótken soń kimniń jumaqqa, kimniń tozaqqa, kimniń hor qyzdaryn kóretini, kimniń kóbelek, ıakı kimniń mýzeıde mýmııa bolyp turary – bul bir belgisiz hám máńgilik jaýaby joq suraqtar. Alaıda tándi topyraq qushqanmen, janyńyz, rýhyńyz birjola erkindik alyp, aspanda, aýada qalyqtap júrýi múmkin. Bul da mıstıka.