Alapat asharshylyqtyń zardaby talqylandy

Jıynǵa qatysqan Miras res­pýb­lıkalyq keńesiniń múshe­le­ri, Parlament depýtattary, belgili tarıhshylar, zııaly qaýym ókil­de­ri, Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri saıası qýǵyn-súr­gin jáne asharshylyq qur­ban­daryn bir mınýt únsizdikpen eske aldy.

Keńes tóraǵasy, Májilis depýtaty Amanjol Áltaı asharshy­lyq­tyń sebepteri, aýqymy men zardaptary 100 jyl ótse de tıisti baǵasyn al­ma­ǵanyn aıtty. Alapat zulmattyń aqıqaty ja­zyl­ǵan qujattar áli kúnge deıin arhıvterde «asa qupııa» tańbasymen saqtalyp keledi. 1920-jyl­dardyń basynda ash­tyq­tan qaza tap­qan­dar­dyń naqty sany osy kúnge deıin belgisiz.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bári­nen qymbat» maqalasynda ashar­shy­lyq taqyrybyna arnaıy toq­ta­lyp, tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin muqııat zertteý kerek ekenin aıtqan bolatyn. Iá, ashar­shylyq taqyrybyn kóterý – egemendiktiń qadirin tereń túsi­ný úshin, táýelsizdigimizdi nyǵaı­tý úshin qajet», dedi Keńes tóra­ǵasy.

Qazaqstan tarıhynda ashar­shy­lyqtyń 3 keze­ńi boldy. Birinshi asharshylyq – 1916-1918 jyldardy qamtydy. Osy jut saldary­nan keminde 1,5-2 mln adam kóz jumǵan, 1 mln adam bo­syp ketken. Bul derekterdi tarıh ǵylym­darynyń doktory, pro­fessor Marat Ábsemetov kel­tirdi.

«Ekinshi asharshylyq 1921-1922 jyldary Azamattyq soǵys saldarynan qazaq dalasyndaǵy sharýashylyqtardyń kúızeliske ushyraýy, jut pen qurǵaqshylyq jáne juq­paly aýrýdyń taraýynan boldy. Úshin­shi asharshylyq – 1929-1933 jyldary Qazaqstanda júrgizilgen stalındik-golo­she­kın­dik reforma, tárkileý jáne kúshpen otyryqshylandyrý naý­qanynyń zardabynan boldy», dedi professor.

Parlament Senatynyń depýtaty Nurtóre Júsip qýǵyn-súrgin men asharshylyq jyldaryndaǵy derekterdiń statıstıkasyn naq­ty­laý kerek dep esepteıdi.

«Bizde derekter áli naq­ty­lan­ǵan joq. Keıbir ǵalym­da­rymyz 2,5 mıllıon adam qurban boldy dese, Maqash Tátimov kezinde ony 4 mıllıonnyń ús­t­i­nde degen  bolatyn. Talas Omarbekov 3,5 mıllıonǵa jýyq qazaq qyryldy degendi aıta­tyn. Derekter ártúrli. Osy de­rek­terdiń naqtylyǵy, shy­na­ıy­­lyǵy degen máselelerge bizdiń zertteýshilerimiz barynsha nazar aýdaryp, bir ortaq sıfrǵa kelý kerek. О́ıtkeni Prezıdent Qazaqstannyń jańa tarıh oqý­ly­ǵyn jazý týraly tapsyrma berdi. Osy oqýlyqtarǵa jańa anyqtalǵan derekterdi qamtý kerek», dedi senator.

«Egemen Qazaqstan» respýb­lı­kalyq gazetiniń Bas­qarma tóra­ǵa­sy Darhan Qydyráli:

«ALJIR» osy jerden birshama alys. Kóptegen elde mundaı mýzeıler ortalyqta ornalasqan. Mysaly, Býdapeshtte keńestik bılik qasiretine qatysty mazmuny baı mýzeı bar. Sol sııaqty elordada bolmasa da, Almaty qalasynda asharshylyq, repressııa, keńestik kezeńniń bet-júzin ashyp kórsetetin, urpaqtyń sanasyna sińiretin arnaıy mýzeı kerek dep oılaımyn. Qyrǵyzdyń ózinde Ata-Beıit bar. Barlyq is-sharalary sol Ata-Beıitke baryp, taǵzym etýden bastalady. Ázerbaıjanda repressııa kezinde qurban bolǵan azamattar Sheıitter alleıasynda jatyr. Bizde mundaı arnaıy alleıa joq. Menińshe, Boraldaıdaǵy Qandysaı qorǵaýǵa alyný kerek», dedi óz sózinde.

Al Májilis depýtaty Berik Ábdiǵalıuly qazaq dalasynda oryn alǵan asharshylyq týraly kóp aıtylmaıtynyn alǵa tartyp, onyń ulttyq sana-sezimimizge tıgizgen zardabyn da zertteý kerek degendi aıtty.

«Qazir óńirlerde komıssııalar zulmat jyldar týraly este­likterdi jınap jatyr. Biraq bul baǵyttaǵy jumystar, qujat­­tar bir izge túskeni jón. Ashar­shylyqtyń ulttyq sana-se­zimimizge qanshalyqty qatty soqqy bolǵanyn biz áli túsine almaı júrmiz. Muny psı­ho­lo­gııalyq jaǵynan da zert­teý kerek. Tarıhı sana-sezimdi qa­lyp­tastyrý jumysy kemshin túsip tur. Ási­rese bul baǵyt­ta jastardyń arasynda at­qa­ry­latyn jumysta kemshilikter bar», dedi B.Ábdiǵalıuly. 

Sondaı-aq jıynda belgili qoǵam qaıratkerleri Aldan Smaıyl men Orazkúl Asanǵazy óz oılaryn ortaǵa saldy. Keńes tóraǵasy qatysýshylardyń qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý, bolǵan qasiretti umytpaý, alapat asharshylyqqa qatysty keshendi tarıhı zertteý júrgizýge qatysty usynys-tilekterin taǵy bir ret zerdelep, otyrysty qorytyndylady.