Bıyl qazaqtyń ádebıeti men tarıhyna teńdessiz kórkem týyndy syılaǵan Muhtar Áýezovtiń týǵanyna 125 jyl, al jazýshynyń esimin álemge áıgili etip, ulylyqqa bólegen «Abaı joly» epopeıasynyń jazylǵanyna 80 jyl tolyp otyr. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Italııanyń Djýzeppe Verdı atyndaǵy syılyǵynyń ıegeri, professor Shahımardan Ábilov ult rýhanııatyndaǵy aıtýly oqıǵany dáripteıtin dástúrinen jańylmaı, Abaı atyndaǵy ulttyq Opera jáne balet teatrynyń zalynda «Oı tolǵaý» atty úsh bólimnen turatyn monooperanyń alǵashqy bólimin usyndy.
Bul keshtiń basty keıipkeri Abaı tanymynyń tylsymyna 1981 jyldan beri úńilip, aqynnyń ár óleń fılosofııasynyń sarqytyn sarqyp iship, onyń ómirsheń ánderin repertýarynyń negizgi ózegi etip kórermenimen syrlasyp kele jatqan Shahımardan Ábilovtiń ózi boldy. Belgili opera ártisi Abaı bolyp sóılep, Abaısha tolǵandy. Kóp qyrly Abaıdyń aqyndyq óneri týraly tom-tom tolǵanystar týǵanymen, ánmen tyǵyz baılanysty ómir keshken onyń mýzykalyq murasy jaıly jarysa jazyp, jańalyq taýyp aıtatyndar az. Abaı án týraly tujyrymdamasyn alty óleńmen bildirgen. «Bilimdiden shyqqan sóz», «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin», «О́zgege kóńilim toıarsyń», «Qulaqtan kirip boıdy alar» óleńin dombyraǵa qosyp otyryp shyrqaǵany zertteýshiler eńbeginen aıan. Osy óleńderdi oqyp otyryp Abaıdyń ánge, mýzykaǵa degen kózqarasyn tanýǵa bolady. Abaı jańa úlgidegi án men jańa tyńdaý mádenıetin ósirdi. Esti ánniń syry men mánin erekshe baǵalady.
Shahımardan Ábilovtiń ánderin fortepııano partııasyn óz dara qoltańbasymen shyǵarǵan ári sýyrypsalma dástúrdi jańǵyrtqan daryn ıesi «Sheksiz mýzyka» atty Lıtvada ótken halyqaralyq baıqaýdyń júldegeri, úzdik konsertmeıster ataǵyna ıe doktorant Álııar О́tetileý súıemeldedi. Tas qarańǵy zalda jalǵyz shyraq janyp tur. Qapsyrma jaǵaly qysqa shapan kıip, kitap aqtarǵan keıipker beınesi Abaı keskinin kóz aldyǵa ákeledi. Kenet barıton daýys opera ánshisiniń qýaty mol barqyt úni keń zaldyń ishin kúmbirletip, kerneı jóneldi. «Symbatty óner bolmaǵan elde maǵynaly tirshilik joq. Qandaı qaýymdy alsaq ta, qandaı tapty alsaq ta, qan men jannyń sýretin óner aınasyna túsirmeı otyra almaıdy. О́nerden qýat almasa tirshiliktiń shyraǵy sónedi» degen Muhtar Áýezovtiń sózimen bastaǵan jeztańdaı ánshi odan arǵy oıdy Abaı óleńimen sabaqtastyra jalǵady.
Jalpy, ulttyq opera ónerimizdegi bergi tolqyndy aıtpaǵanda, keshegi qatary sıregen alyptar tuıaǵynyń izin basqan aǵa jastaǵy býyn arasynda ana tiliniń ýyz dámin sezinip, sóli men nárin boıyna sińirgeni az, óte az. Klassıkalyq ónerdiń osy kemshiligin Shahımardan Ábilov sekildi Abaı bastaýynan qanyp ishken biren-saran biregeı talanttar búrkemelep keledi. Igerilmegen ǵarysh syndy tereńine boılaǵan saıyn tańǵaldyratyn taǵy bir qyry jańadan ashylyp turatyn Abaıdy opera ónerinde ǵana emes, jalpy ónerdiń qaı salasynda da búge-shigesine deıin oqyp, óleńin jatqa aıtyp, sáýlesin shashqan jyrynyń qýatyn dál Shahımardan ánshi sekildi sezip, bıik deńgeıde tanyǵan abaıtanýshyny kezdestire qoıýymyz ekitalaı. Mýzykanyń jazba mádenıeti qalyptaspaǵan kezdiń ózinde óleńderin ánmen órip jetkizgen Abaı kompozıtorlyǵynyń tereń tolǵanystan týyp, kúrdeli joldy bastan keshkenin Shahımardan ánshiniń shabytpen shyrqaǵan dara oryndaýshylyǵy kórsetti. «Abaıdyń joly – álemniń joly. Qasıetti Táńir joly. Alla joly. Muny uly Muhań aıta almaı «Abaı joly» atady. Bizge osy jolmen júrý kerek, basqa jol joq. Dúnıede ne bar, sonyń bári Jaratýshynyń týyndylary. Al onyń jaratylysy óner ǵoı. Adamnyń óneri – aqyl-oıy, al aqyl-oı – óner». Shahımardan aǵamyz «al aqyl-oıdan, keremet áýen, mánniń yrǵaǵy shyǵady. Áýen-mánniń yrǵaǵynda úsh qasıet bar – ún, nur, aýa. Osy úsheýi shyraq otyn jaǵady, qýat bóledi», dep qazaq ultyn jańa sapaǵa kótergen Abaıdyń «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» deıtin adamzattyq tujyrymdamasyn ózinshe tápsirleıdi.
Abaı óleńderiniń tereńine súńgigen saıyn kókirek kózdiń ashylyp, rýhtyń rahattana túsetinin anyq túsindik. Sh.Ábilovtiń «Kózimniń qarasy», «Segiz aıaq» syndy Abaıdyń ánderin bıik deńgeıde oryndap júrgeni burynnan belgili, bul syrlasý keshinde ol aqyn óleńin oqýdyń naǵyz úlgisin kórsetti. Monoopera «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» ánimen bastaldy. Ánniń avtory Gete XVII ǵasyrda, aýdarǵan Lermontov XVIII ǵasyrda, qazaqsha óń bergen Abaı XIX ǵasyrda ómir súrdi, biraq úsh júz jyldyń shegindegi úsh aqyn – álemniń tutas úılesimi. Rýhanı úılesim bolǵan jerde bıik órleýdiń bolatynyn opera ánshisi osylaı jetkizdi. Sondaı-aq opera keıipkeri «Qarashada ómir tur» ánin shyrqaıdy da, izin ala múlgip, muń jeteginde qalǵan tyńdaýshysyn «Adamnyń keıbir kezderi», «Qýatty ottaı burqyrap» degen aqyn óleńimen oılandyra túsedi. Eki óleń de ánniń yrǵaǵymen, mazmunymen úılesim taýyp tur. Al burynnan keń taraǵan «Segiz aıaq» pen «Jelsiz túnde jaryq aı», Mádıdiń «Qarakesek» ánderi, «Abaı» operasynyń keıbir áýen jelisi pıanıstiń oryndaýynda bir án men ekinshi ánniń arasyn jalǵaıtyn negizgi leıtmotıv retinde alynǵan. Monoopera degenniń máni de osynda.
Abaıdyń poezııasy men ánderiniń ǵıbratyn, ónerdegi dara jolyn tanyp, rýhanııat úlgilerin tıimdi maqsattarǵa baǵyttaý, Abaıdyń án fılosofııasynyń shyǵý tegin tekserip, túgendep otyrý qajet-aq. Abaı óleńderi ómirsheńdiginiń qupııasy – onyń maqsatynda. Sal-seriler salǵan ónerdegi saýyqshyl, toı tomalaqtyń jyryn emes, «maqsutym til ustartyp, óner shashpaq, nadannyń kóńilin qoıyp, kózin ashpaq», mine, Sh.Ábilovtiń osy keshtiń mazmunyn baılaǵan altyn qazyǵy.
Kitap oqýdan alystaǵan, oqyǵysy da kelmeıtin adamǵa mynaý monoopera janry taptyrmas jaqsy amal boldy. Kórermen án men óleń kezek órilgen monoopera ústinde ǵulama aqynnyń ǵıbratty jyrlaryn qaıyra bir kitaptan oqyp shyqqandaı kúı keshti. Bir jarym saǵat ýaqyt bir ǵana adamnyń toqtaýsyz, úzilissiz Abaı óleńderin jatqa oqyp, ánderin shyrqaýy tek onyń qudiretine bas ıgen adamnyń ǵana qolynan keledi. Shahımardan Ábilov – Abaı shyǵarmashylyǵyn zertteıtin jalǵyz ánshi. Repertýarynda 300-den astam aryndy arııa, boıaýy qalyń romanstar bola tura, elý shaqty memlekette gastroldik saparda bolyp, jatjurttyń sahnasyndaǵy ónerin Abaı ánin shyrqaýdan bastaıtyn Shahımardan elý jyldan beri bul daǵdysyna esh nuqsan keltirgen emes. Onyń kóp jylǵy Abaı tulǵasyna qyzyǵýshylyǵy, aqyn óleńderin talmaı oqyp, shyǵarmashylyǵynyń altyn arqaýy etken izdenisi Qazaqstan opera óneriniń tarıhynda tuńǵysh ret sahnalanǵan monolog-operanyń shymyldyǵyn túrip otyr. «Yzaly júrek, doly qol, ýly sııa, ashy til, ne jazyp ketse, jaıy sol, jek kórseńder, óziń bil» degen Abaıdyń sheri Shahımardan Ábilovtiń azamattyq ustanymymen tyǵyz baılanysyp, daladaı keń darqan daýysty ánshiniń ultjandy tulǵa ekenin anyq tanytty. О́mir shyndyǵynan alystap, yzaǵa býlyqqan halqynyń arman-ańsaryn Abaı arnasynan taýyp, shıyrshyq atqan únin, azamattyq paryzyn ánmen jetkizgen Shahımardan ánshiniń «Jańa Qazaqstanǵa – Abaı jolymen baramyz!» degen sahnalyq joldaýy – án ónerindegi bıik beles, dara soqpaq.
ALMATY