Munaıshy ardagerlerdi mereılendirgen qor

Násipqalı Marabaev atyndaǵy «Munaıshy» qoǵamdyq qory osy aǵymdaǵy jyly onjyldyq mereı jasqa tolyp otyr. Eń bastysy, mundaı keń aýqymdy qaıyrymdylyq qory elimizde munaı salasynan basqa birde-bir óndiris salasynda kúni búginge deıin qurylǵan joq. Sonymen, bul qor qalaı quryldy, qandaı jaǵdaılar túrtki bolyp quryldy, endi osy máselege toqtala keteıik. Elimiz egemendik alýymen qatar kelgen naryqtyq zaman zeınettegi munaıshylar ómirin, olardyń áleýmettik turmystyq jaǵdaılaryn aıtarlyqtaı tyǵyryqqa tiregeni barshamyzǵa belgili jaıt. Ásirese, zeınetaqydan basqa tabysy joq, qarasatyn adamy joq jalǵyzbasty zeınetkerlerimizdiń ómir súrýi asa qıyndyqta qalǵan zaman edi. Aqshanyń qunsyzdanýyna baılanysty ómir boıy jınaǵan qarajattary kók tıynǵa tatymaı kúıip ketti. Otandyq munaı-gaz salasyn damytýdaǵy olar­dyń qosqan úlesteri men sińirgen eńbekterine belgilengen zeınetaqy mólsheri de mardymsyz bolǵany sondaı, bul páteraqyny tóleýge, dári-dármek alý­ǵa, tipti tamaqtanýǵa jetpeı, kún­kóristi qıyndata tústi. Eńbek ardagerleriniń kólikte júrýge, kommýnaldyq qyzmetke, sanatorıı-kýrortqa barýǵa beriletin jeńildikteri múldem alynyp tas­taldy, jappaı jekeshelendirý kezinde olardyń múddeleri esepke alynbady. Sóıtip, ardagerler eńbek ujymdarynan qol úzýine baılanysty qoǵamdyq ómirden shet qala bastady. Jańa menshik ıeleri kúlli ıgilikti osy aǵa urpaqtardyń jasaǵanyn umytyp ketti, ótpeli kezeńde bolmaı qoımaıtyn osyndaı keleńsizdikter ardagerlerdi moraldyq jaǵynan kemsitýge ushyratty. Búgingi tańda memleketimizde eki júzge tarta munaı-gaz ken oryndary bar. Qazirgi táýelsizdik ekono­mıkasynyń lokomotıvi sanalyp otyrǵan munaı-gaz salasyn bıik tu­ǵyrǵa shyǵarǵan sol 200-deı ken oryndaryn ótken ǵasyrdyń 60-80 jyldarynda ashyp, ıgerýin uıymdastyrǵan zeınettegi munaıshy-ardagerlerdiń syn kótermeıtin turmys jaǵdaılary elimizdiń úsh azamatynyń, respýb­lıka kóleminde zor bedeli bar Asqar Qulybaev, belgili ardager – munaıshylar Násipqalı Marabaev, Oral Aqsholaqovtardyń jarǵaq qulaǵyn jastyqqa tıgizbeı, osy qordy qurýǵa ıtermelegen edi. Mine, osyndaı jaǵdaıda munaıshy-ardagerlerdiń áleýmettik problemalaryn ishinara bolsa da sheshýdi qolǵa alǵan osy qor 2004 jyldyń 26 qańtarynda dúnıege kelgen edi. Quryltaıshylar qordyń negiz­gi jarǵylyq maqsattaryn qalyp­tastyrdy, olar: - muqtaj munaıshy-ardagerlerge jáne olardyń otbasylaryna qaıy­rym­dylyq kómek kórsetý; - jumysqa qabiletti munaıshy-ardagerlerdiń materıaldyq jaǵdaı­laryn jaqsartýǵa múmkindik týǵyzý; - ardagerlerdi mereıtoılarymen quttyqtaý sharalaryn uıymdastyrý jáne ardager nemese onyń jaqyn týy­sy qaıtys bolǵan jaǵdaıda kómek kórsetý; - respýblıkamyzdyń munaı-gaz tarıhyn qalpyna keltirý; - munaı-gaz salasynyń damýyna eleýli úles qosqan ardaqty azamat­tardyń esimderin aıqyndaý jáne máńgi este saqtaý sharalaryn júrgizý. Mine, bul qor osyndaı óte aýqym­dy maqsattardy ótken 10 jylda iske asyryp, qordyń dál ýaqytynda qurylǵandyǵyn jáne asa qajettigin dáleldedi. On jylda qandaı sharýalar bitti, qandaı keleli ister atqaryldy soǵan qysqasha toqtalatyn bolsaq, olar mynalar. Alǵashqy jyldary qordyń basqarý organdary qu­ryldy, jumys baǵdarlamalary anyqtaldy, sonyń ishinde, zeınettegi munaıshy ardagerlerdiń jalpy sanyn anyqtap, olardyń ishinen kómekke muqtajdardyń esebi shyǵaryldy. Qorymyzdyń kontıngenti – munaı-gaz ónerkásibi salalarynda kem degende er adamdar 20 jyl, al áıelder 15 jyl qyzmet istegen munaıshy ardagerler. Mezgilinde munaı kásipshiliginde kem degende 5 jyl qyzmet etip partııa-keńes-kásipodaq organdaryna saılanǵan munaıshylar da tizimdelip esepke alynǵan; jalpy, zeınetkerler ishinen «Muqtaj ardager-munaıshy» kategorııasyna kimder jatatynyn anyqtaý. Mine, osylar negizgi jumystar boldy. Bul atalǵandar zeınetkerlerge materıaldyq kómek kórsetý bolsa, munymen qatar ardagerlerge rýhanı kómek jasaý da qatar júrdi. 1999 jyly  qazaq munaıynyń júz jyldyǵyna oraı jaryq kórgen birinshi shyǵarylymnan qalyp qoı­ǵan jańa derekter, má­limetter, ardager munaıshylar esimderimen tolyqtyrylyp, Qazaqstan munaı ensıklopedııasynyń 2 tomy úsh tilde qaıta shyǵaryldy. 2005 jyly Uly Otan soǵysynyń 60 jyldyǵyna oraı, soǵysqa ketken er azamattardyń ornyn basqan arýlar eńbegin dáripteý maqsatynda «Munaıshy arýlar eńbegi – erlik eskertkishi» atty kitap jaryq kórdi. «Qazaq Munaıynyń Ardaqtylary» serııasymen salanyń ósip-órkendep damýyna súbeli úles qosqan ardagerler jaıynda ómir­baıandyq kitaptar jazylyp, sol arqyly munaı ónerkásibiniń tarıhyn zerdelep retteıtin eńbekter shyǵa bastady. 2006 jyldyń kezekti munaıshylar kúnine oraı bul serııanyń birinshi on kitaby jaryq kórdi, olar keńes dáýiriniń eń joǵary marapaty bolyp sanalatyn Lenın syılyǵynyń ıegerleri Naren Imashev, Joldasqalı Dosmuhambetov, Valentın Toka­rev, Halel О́zbekqalıev jáne sol keńes dáýirindegi munaı salasynyń maıtalmandary Safı О́tebaev, Qýanysh Qudabaev, Bólekbaı Saǵynǵalıev, Rahmet О́tesinov, Mahash Balǵymbaev, Salamat Muqashev. Osy on kitaptyń tusaýkeser rásimi Atyraý, Aqtóbe jáne Almaty qalalarynda ótkizilip, jal­py, munaıshy mamandyǵynyń jankúıerleriniń rızashylyǵyna bólendi. 2007 jyly Násipqalı Marabaev kenetten baqılyq bolyp, sol jyly qazan aıynda quryltaıshylary men serikteri qaıyrymdylyq uıymyn alǵash qurýshy ári tuńǵysh atqarýshy dırektory retinde qordyń tolyqqandy jumys jasap aıaǵynan tik turyp ketýine sińirgen ólsheýsiz eńbegin máńgileý maqsatynda «Munaıshy» qoryna N.Á.Marabaevtyń atyn berý jóninde biraýyzdan sheshim shyǵardy. Osy joǵaryda atalǵan qyz­mettermen qatar qor negizinen me­reı­toılyq sharalardyń joǵary deńgeıde atalyp ótýine turaqty túrde basshylyq jasap, mezgilinde atalyp ótýin qadaǵalap otyrdy. Qazaq munaıynyń 110 jyldyǵy, Qazaqstanda birinshi óndiristik munaı alynǵan Dossor ken ornynyń 100 jyldyǵy, Mańǵystaý munaıynyń ashylýynyń 50 jyldyǵy, Qumkól ken ornynyń 25 jyldyǵy keń kólemde atalyp ótti. Sondaı-aq, kózi tirisinde Qazaqstan munaı ónerkásibiniń patrıarhy ata­ǵyn ıelengen Safı О́tebaevtyń 100 jyldyǵy, ótken 20-ǵasyrdyń ańyz-ardager munaıshylary Rahmet О́tesinov, Bólekbaı Saǵynǵalıev, Násipqalı Marabaevtyń 75, 80, 85 jasqa tolǵan mereıtoılary munaıly óńirlerde atalyp ótti. Jeńistiń 65 jyldyǵyna baılanys­ty arnaıy baǵdarlama jasaqtaldy. Bul aıtýly mereke respýblıkanyń barlyq óńirlerinde keńinen atalyp ótti. Uly Otan soǵysyna qatys­qandarǵa munaı kompanııalary arnaıy qarjylaı kómek berdi. Qordyń osy sharaǵa baılanysty arnaıy júrgizgen jumysynyń nátıjesinde munaıly oblystar men respýblıkanyń ońtústik óńirlerinen barlyǵy 559 soǵysqa qatysqan munaıshy ardagerler, tyl eńbekkerleri, qaza bolǵan soǵys ardagerleriniń jesirleri anyqtaldy. Olardyń tizimi qor muraǵatynda saqtaýly. 2010 jyly elimizdiń eki munaıly óńirlerinde, Oral jáne Jańaózen qalalarynda munaıshylarǵa arnalǵan Dańq alleıalary ashyldy. Oralda alleıany qordyń Qamqorshylar keńesiniń tóraǵasy A.Qulybaev pen oblys ákimi B.Izmuhambetov ekeýi lentasyn qıyp, saltanatty túrde ashylýyn jınalǵan halyq rızashylyqpen qarsy aldy. Ásirese, Alleıanyń ashylýyna qatysqan Qazaqstannyń ulttyq akademııasynyń akademıgi, ǵylym doktory, álemge áıgili Qarashyǵanaq ken ornyn alǵash ashýshy geolog Sýhan Kamalovtyń óz barelefiniń qasynda kópshilikti qarsy alýy ashylý saltanatyna qatysqandarǵa óte úlken áser etti. Mańǵystaý munaıynyń ortalyǵy ispettes Jańaózen qalasynda ardagerlerge arnalǵan Dańq alleıasynyń saltanatty ashylýyna Premer-Mı­nıstr K.Másimov, oblys ákimi Q.Kósherbaev, «QazMunaıGaz» О́B» AQ basshylary, mınıstrlik, komıtet ókilderi, myńdaǵan qala jurtshylyǵy qatysty. Alleıanyń ashylý saltanatynda qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, 90 jastaǵy batystaǵy búkil munaıly óńirlerge belgili aqsaqal О́tejan Alshymbaev qala turǵyndary atynan rızashylyq sózin aıtty. Alleıa eki gektardaı alańdaǵy alyp kompleks, dál ortasynda 17 metrlik bıik munara tur, onyń ushar basynda memlekettiń asqaqtyǵyn bildiretin qyran qos qanatyn jaıyp tur. Alleıa alańy granıt qabyrǵalarmen qorshalǵan, taqtalarynda ken oryndaryn alǵash ashýshylar, ataqty munaıshylar, belgili munaı-gaz mekemeleriniń attary qashalyp jazylǵan. Sondaı-aq, osy ólkeniń áıgili shaıyrlarynyń, jazýshy jáne tarıhı tulǵalarynyń esimderi bederlengen. Jan-jaqty qoǵamdyq-áleýmettik baǵdarlamalary kópshiliktiń nazaryn aýdaryp, N.Á.Marabaev atyndaǵy «Munaıshy» qory 2006 jáne 2011 jyl­dary elimizdegi «Eń úzdik qor» retinde tanyldy. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyna oraı 2011 jyldyń qorytyndysymen qor «Qyran aı­maqtyq tutynýshylar lıgasy» qo­ǵamdyq birlestiginiń «Altyn Qyran» sapa belgisimen marapattaldy. On jylda zeınetaqyǵa qosymsha tek aqshalaı kómek kólemi 214 mıllıon teńgeden astam boldy, buǵan jyl saıyn eki júzden asa ardagerler gazet-jýrnaldarǵa jazyldy, Munaı ensıklopedııasy men QMA kitaptary tegin taratyldy. Alǵashqy sátten bastap, 2014 jylǵy 1 qańtarǵa deıin QMA serııasymen 71 kitap jaryq kórip, 109 keıipkerdi qamtypty. Qordyń óziniń is-áreketterimen búgingi dárejege qol jetkizýine, ardager munaıshylarǵa tııanaqty túrde materıaldyq jáne rýhanı-moraldyq kómekter kórsetýi, birinshi kúnnen bas­tap búginge deıin «QazMunaıGaz» AQ-tyń jáne onyń enshiles mekemeleriniń demeýshilik kómeginiń arqasy ekendigin basa aıtýǵa mindettimiz. Sol mekemeler basshylarynyń keshegi munaı aqsa­qaldaryna degen iltıpaty, olar­dyń munaı salasynyń osyndaı bıik dárejege jetýine úles qos­qan azamattardyń áleýmettik jaǵ­daılaryna túsinistikpen qaraýy arqasynda iske asýda. Jyldan jylǵa demeýshiler qatary ósýde. 2010 jyldan Alık Aıdarbaev bas dırektor bolyp taǵaıyndalǵannan bastap «MańǵystaýMunaıGaz» kompanııasy da turaqty túrde demeýshilik jasaý­da. Sońǵy jyldary Mańǵystaýdan «QarajanbasMunaı», Batys Qazaq­stannan «JaıyqMunaı», Qyzyl­ordadan «QazGerMunaı» qosylyp, demeýshiler jaǵrapııasyn keńitkenin rızashylyqpen aıtýdamyz. Elimizdegi, tek elimiz emes búkil álemdegi eń iri gıgant ken oryndary qataryndaǵy Teńiz jáne Qarashyǵanaqtardyń ıeleri «TengızShevroıl» men KPıO kompanııalary da aldaǵy ýaqytta demeýshiler qataryna qosylyp zeınettegi ardager munaıshylardyń oń batasyn alar degen úmittemiz. On jyl degen, bir qaraǵanda, asa kóp ýaqyt emes. О́ziniń alǵashqy qadamyn azǵantaı qaıyrymdylyq kómekterden bastaǵan qor birte-birte qyzmetin óristete otyryp, túrli na­ryqtyq kedergiler men taýsylmaıtyn reformalardy da eńsere júrip, munaıshy-ardagerlerdiń muń-muqtajyn basty nazarda ustap, búginde otandyq munaı kompanııalarynyń, sonyń ishinde «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasy men onyń enshilesteriniń áleýmettik seriktesine aınaldy. Munaıshy ardagerlerdiń áleýmettik máselelerin sheshýde qor atalmysh kompanııa basshylarymen eki arada eleýli ról atqaryp otyrǵany aqıqat. Sondaı-aq, bul qor tek qana ardagerlerdiń áleýmettik máselelerin sheship qana qoımaı, olarǵa moraldyq-rýhanı dem berip, jasampaz isterin tarıhta qal­­dy­rýǵa da barynsha qol ushyn berip keledi. Saılaý JYLQAIDAROV, Qazaqstan Respýblıkasy jer qoınaýynyń qurmetti barlaýshysy, qordyń atqarýshy dırektory.