Bul – basqa Baıan!

Sóz basy

Bas qalamyzdyń Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda taǵy premera! Taǵy da klassıka! «Has sulýdyń kóz jasyndaı móldir ónerge» qaltqysyz qyzmet etken sýretker Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» tragedııasy jańasha únde kórermenimen qaýyshty. Mýzykalyq spektakldiń qoıýshy rejısseri – Más­keýden shaqyrylǵan jas teatr mamany, álemdik rejıssýranyń alyby áıgili Rımas Týmınastyń tól shákirti, E.Vahtangov atyndaǵy memlekettik akademııalyq drama teatrynyń jetekshi rejısserleriniń biri Gúlnaz Balpeıisova.

Álqıssa! Jańashyldyq degennen týyp otyr, «Oıbaı, Máskeýdi moıyn­­dat­qan qazaq qyzy Gúlnaz Bal­peıi­sova Qazaqstanǵa kelip spektakl qoıa­dy» dep shýlaǵanymyzǵa biraz bolǵan. Áıtse de irgeles jatqan eki qalanyń – elorda men Qaraǵandy teatr­lary­nyń birinen keıin biri qazaq ulttyq klas­sıkalyq dramatýrgııasynyń qos jaýhary – M.Áýezovtiń «Qaragózi» men Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan Sulýyn» oılanbastan Máskeý mektebiniń túlegine tapsyra salǵanynan-aq kóńildi bir úmit pen myń kúdiktiń jaılaǵanyn jasyrmaımyz. Úmit – jat elde qazaqtyń atyn shyǵaryp júrgen arýdyń sýretkerlik kózqarasynan «jyl kelgendeı jańalyq kútkenimiz» bolsa, kúdigimiz hám qorqynyshymyz – ulttyq dramatýrgııamyzdy óz deńgeıinde sóılete almaı, «jaýharlarymyzǵa qııa­nat qylyp almaımyz ba?» degen qaýip bolatyn.

Úmitimiz de, kúdigimiz de sebepsiz bolmapty. О́ıtkeni rejısser Gúlnaz usynǵan qos qoıylymnyń da kóńilge san saýal qaldyrǵany shyn.

Klassıka qudireti

Ras, bul Baıannyń buǵan deıin biz kórgen Baıandarǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Minez turǵysynan da, mentalıtet jaǵynan da. Kıim kıisi men júris-turysy, sahnadaǵy ómir súrýi týrasyndaǵy áńgime tipti bólek. Tek oqıǵa jelisinen ǵana bul Baıannyń sol Baıan ekenin uǵasyz. Basqasy – jańa zaman kózqarasyndaǵy jastardyń qııal jemisi. Al qııaldyń qudireti sol – birde ushpaqqa shyǵarsa, endi birde orǵa jyǵýy bek múmkin. Sondyqtan da qazaq sahna óneriniń kıesi sanalatyn ulttyq dramatýrgııamyzdy ıgerýge kelgende barynsha abaı bolǵan jón.

Jalpy, tuńǵysh tusaýkeseri ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynan bastalatyn bul shyǵarmadaǵy Mámbetovtiń erek qoltańbasy keıin rejısser Nurqanat Jaqypbaıdyń mıýzıkl tilindegi mahabbat dastanynda, odan ári Qaırat Súgirbekovtiń sýretkerlik kózqarasynda múldem ózgeshe órnekpen ún qatyp, teatr áleminde jyly qabyldanǵan bolatyn. Árıne, bul eki aralyqta da elimizdiń teatrlary oqtyn-oqtyn «Qozy men Baıan» taqyrybyna oralyp turdy. Biraq ishinde jańalyqqa aınalyp, este erekshe jattalǵandary – osylar. Al búgingi «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» she? Jańa qoıylym jańalyqqa aınala aldy ma?

Spektakldiń eń áýelgi jańalyǵy – ataýyn ózgertýi. Iаǵnı Qozysyn artqa ysyryp, Baıannyń alǵa shyǵýy. Osy arqyly rejısser spektaklde áıel janynyń názik ıirimderine barynsha nazar aýdartatynyn ańǵartqandaı. Sonyń nátıjesinde ózi qoıatyn spektakldiń burynǵylardan ózgeshe bolatynyn sezdirgendeı. Hosh delik. О́ıtkeni klassıkada keńistik mol, qalaı sóıletem deseń de múmkindik mol. Tek qııýyn taýyp, qısynyn keltire alsań bolǵa­ny. Al qazaq teatrynyń tórinde ult­tyq klassıkaǵa tájirıbe jasaǵan rejıs­ser­diń joly boldy ma? Tarqatyp kóreıik.

«Baǵym ba, sorym ba, Baıan ekenim de ras...»

Sahnaǵa Baıan shyqty. Boıaýy da, baıany da múldem bólek. Qazaq ádebıeti men dramatýrgııasynda Baıannyń baǵyn baıandy, janyn aıaýly etken – ulttyq minezdi boıyna jıǵan jany, aqqýdaı appaq ary bolsa, búgingi qoıylym sol túsinigimizdiń barlyǵyn joqqa shyǵardy. Sahnada jelpingen de, mahabbat jalynyna sharpylyp alasurǵan da, kóp aldynda ashyqtan ashyq sheshinip, ashyqtan ashyq Qozynyń qushaǵyna qulaǵan, Qodardyń qorlyǵyna shydaǵan baıandy hám baıansyz Baıan... Jáne sonyń barlyǵy esh búrkemesiz sahnada aıqyn kórsetiledi. Dastanda sýretteler qazaq qyzyna tán ar men ıbanyń jurnaǵy da saqtalmaǵandaı. Iá, bul Baıan – basqa Baıan! Rejısserdiń sheshimi jastyqty, jastyq jalyn sharpyǵan qushtar kóńildi, Qarabaı sııaqty sarań, dúnıeqońyzdardyń qurbanyna aınalyp, Jantyq sekildi aramza jylpostardyń shyrǵalańyna túsken jastardyń sharasyz kúıin, sheksiz mahabbatyn jetkizý boldy desek te, minez músindeýdegi «múkister» kóp sheshimdi aqtaýǵa mursha bermeıdi. Zamanaýılandyrýdyń jóni sol eken dep, qazaqtyń aryn aıaqqa taptaı bersek, qazaqtyń tanymy men óneri qashan ońady? Qashan alǵa ozady? Al biz kúni keshe sahna arqyly qaýyshyp, kýá bolǵan sol Qaragóz de, Baıan da qazaqtyń ary emes pe edi?! Tájirıbe qýǵan, qaıshylyq izdegen jaqsy, árıne! Búgingi jastar tilinde spektakl qoıý, zamandy jyrlaý da quptarlyq qadam. Biraq ony kórsetýge álem klassıkasy da, zamanaýı avtorlar da shash etekten jetip artylady. Oǵan bola ulttyq dramatýrgııamyzdy túrlendirýdiń qajettiligi qansha edi? Ishki ıirimi men túpki tamyryn tereń túsine almasań, onsyz da sanaý­ly ulttyq dúnıelerimizdi óńin ózgertip, qııanat qylý qanshalyqty oryndy? Bul jerdegi jaqsy shyǵarmanyń da, talantty rejısserdiń de baǵynyń janbaýynyń basty sebebi – eki álem arasyndaǵy úndestiktiń joqtyǵy, tanymnyń alshaq­tyǵy, bizdińshe. Sondyqtan da «ulttyq jaýharlarymyzdy senip tapsyrarda teatr basshylyǵy men kórkemdik keńesi barynsha abaı bolsa ıgi» degen úlken tilek týdy til ushynda.

Áıtpese, Máskeýdi ǵana emes, álemdi moıyndatyp júrgen, Rımas Týmınastaı korıfeıden tálim alǵan Gúlnazdy osal deı alamyz ba? Árıne, joq! Onysy sahnadaǵy kórkemdik sheshimderinen de, sýretkerlik estetıkasynan da, sahna keńistigin paıdalanýdaǵy sheberliginen de, mýzyka tańdaý men sahnany sóıle­tý­degi suńǵylalylyǵynan da aıqyn ańǵa­ryldy. Sonysymen de kóńilge qurmet ornyqtyrdy. Oqıǵa men mýzykany úndes­tirý, ssenografııa men jaryqty, sahna effektilerin qurýdaǵy kórkem talǵam – munyń barlyǵy tanymy mol ustaz aldyn kórgen talantty rejısserdiń tabysty sheshimderi. Sondaı-aq mańaıyna kórkem oıly sahna mamandary – dırıjer Maraljan Myrzaqulova, kompozıtor Oleg Sınkın, qoıýshy sýretshi Qanat Maqsutov, jaryq qoıý boıynsha sýretshi Narek Týmanıan, horeograf Ilmıra Imangazına, kıim sýretshisi Alma Syrbaeva sekildi talanttar shoǵyryn top­tas­tyra bilgen rejısser jumysy tehnıka­lyq hám kórkemdik jaǵynan minsiz. Oǵan eshkim daý keltire almasa kerek. Biz de sahna keńistigin túrlendirgen ol tamasha talǵamǵa esh talassyz bas ıemiz.

Aıshyqty ansambl

Premeranyń taǵy bir tabysy – tamasha akterlik oıynnyń kýási bol­ǵa­nymyz. Ásirese Qarabaı rólin som­da­ǵan «Daryn»  memlekettik jas­tar syılyǵynyń laýreaty Jasulan Erbolattyń izdenisi, minez músindeýdegi sheberligi shynymen kóńil súısintti. Qarabaıdyń rýhanı múgedektigi, sarańdyqtan týyndaǵan ishki tragedııa­sy sahnada sátti sóıledi. Sol sekildi Kúnikeı – Aınur Jetpisbaeva, Maqpal – Memlekettik syılyqtyń laýreaty Altynaı Nógerbek te ádettegishe óz bıiginde. Jarqyn – Shah-Murat Orda­baev, Qodar – Bekarys Shalqar, Tańsyq – Begimnur Qalıla, Jolbarys – Nursultan Esenniń izdenisterine de erekshe toqtalǵymyz keledi. Qozy men Baıan rólindegi Marǵulan Namenov pen Aqnıet Oryntaıdyń keleshegi mol úmit kúttiredi. Alaıda bir ókinishtisi – Jantyq – Oljas Jaqypbektiń shym-shytyryqqa toly oqıǵa ishinen jarqyrap kórine almaǵany. Áıtpese, qoıylym boıy qaıshylyq týdyryp júrgen – Jantyqtyń jymysqy oıy emes pe edi?! Shekspırdiń Iаgosy qandaı bolsa, Músirepovtiń Jantyǵy ony qýlyǵymen on oraıtyn keıipker. Qoıylymnyń bir áttegen-aıy, akterdiń somdaýynda keıipker boıyndaǵy osy ótkirliktiń kómeski tartyp, solǵyn shyqqany. Onyń ústine Jantyq beınesine áý bas­taǵy rejısserdiń qoıǵan talaby da shashyrańqy bolǵanǵa uqsaıdy, spek­takldegi keıipker joly aıaqsyz qal­ǵan. Iаǵnı qoıylymdaǵy Jantyqtyń túpki­likti maqsaty ashylmaǵan. Fınaly joq.

Oraıy kelgende aıtqymyz kelgen taǵy bir syn – akterlerdiń sahnadaǵy daýsy kómeski, anyq estilmeıdi. Barly­ǵyn jańa ǵımarattyń álsiz akýstıkasyna jabaıyq desek, sahna jaqtan sańqyldaı jetken Maqpaldy somdaǵan aktrısa Altynaı Nógerbektiń maqpal úni ol oıymyzdy ile joqqa shyǵardy. Endeshe, jas akterlerdiń juldyzyn jaǵyp, múmkindigin ashýǵa baǵyt­talyp qoıylǵan spektakldegi ózge ak­­terler osy aktrısanyń til tazalyǵy men ún sulý­lyǵynan úlgi alsa, esh utyl­masy anyq.

Túıin

Álbette, tórt saǵatqa sozylǵan qoıy­lymdy tabyssyz deı almaımyz. Úlken jumys atqarylǵan jerde kemshilikterdiń de júrýi, synnyń da aıtylýy zańdylyq. Áıtse de, ulttyq dúnıelerimizdi sahnada sóıletýge kelgende barynsha abaı bolý, jańalyq jasaımyz dep júrip qundylyqtarymyzǵa qııanat jasap almaý jaǵyn oılaǵanymyz quba-qup. Áıtpese, jastar tanymyna Baıandy búgin osylaı sińirsek, erteńgi urpaqtyń Jibek pen Eńlikke, Qaragóz ben Aqjúniske degen qurmeti qandaı bolmaq? Mundaıda «Kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn» dep aqıyq Muqaǵalı qalaı dóp taýyp aıtqan deısiń eriksiz. Qara óleń qaǵıdasy ulttyq drama­týrgııadan da alshaq bolmasa ıgi. Áıtpese, erteńgi urpaqtyń sahnadaǵy Baıannyń búgingi áreketin kórip kúpi-qundylyqtyń shekpen-shyńy sheshiný eken dep qabyldamasyna kim kepil?! Sahnadaǵy Baıandardyń ıbasynan ómirdegi Baıandar úlgi alyp boıjetse, urpaq utylmaıdy. Eń bastysy, osyny umytpasaq eken!