QYRǴYZSTAN: JAǴDAI ÁLI DE KÚRDELI

Oqıǵaǵa oraılas oı Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Jánibek KÁRIBJANOV EQYU Is basyndaǵy tóraǵasynyń ókiletti ókili retinde Qyrǵyzstanǵa baryp, ondaǵy ahýalmen tanysyp jáne Uıym tarapynan jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan usynystar jasap qaıtqan bolatyn. Jánibek Sálimuly sapar qorytyndysy týraly bizdiń tilshimizge aıtyp bergen edi: –Qazirgi ýaqytta kórshi­le­rimizdiń jaǵdaıy týraly qandaı da bir anyq, naqty boljam aıtý qıyn. Syrttan qaraǵanda, jaǵdaı ty­nyshtalǵan sekildi. Biraq keshe ǵana bolǵan oqıǵalar jaǵdaıdyń áli de kúrdeli ekendigin kórsetedi. Biz jáne basqa da álemdik uıymdar birinshi barǵan joly-aq ultaralyq, qaýym­ara­lyq qaqtyǵystarǵa jol berilmeýi qa­jettigi jóninde aıtqan bo­la­tyn­byz. О́kinishke qaraı, aıtylǵan áńgimeler jelge aıtylǵanmen birdeı bolyp tur. Bizdiń delegasııamyzdyń qura­mynda EQYU Bas hatshysy M.P. de Brıshambo da boldy. Men Is basyndaǵy tóraǵanyń ókiletti ókili retinde bardym. Aldymen eldegi jaǵdaımen tanysqan soń, osy joly negizinen eki úlken máseleni talqyladyq. Sonyń ishindegi birinshi másele konstıtýsııanyń jobasy týra­ly boldy. Jańa kons­tıt­ý­sııa­nyń jobasynda eldegi bılik par­lamenttik respýblıka formasynda atqarylatyndyǵy kórsetilgen eken. Árıne, ózderiniń konstıtýsııasyna qandaı norma kirgizýdi árbir el ózderi sheshedi. Bul – eldiń óz quzyretindegi sharýa. Degenmen, biz óz tarapymyzdan syrt kóz retinde pikirimizdi bildirdik. Sonyń ishinde kon­­s­tı­týsııada eldegi jaǵdaımen sana­sylýy qajet ekenin, halyqtyń mentalıteti eskerilýi kerektigin aıttyq.  EQYU Bas hatshysy M.P. de Brı­sham­bo aımaqtaǵy mem­le­ket­terdiń múddeleri men olardyń bas­shy­la­rynyń da pikirleri es­ke­rilýi qa­jettigin atap kórsetti. Dúnıe jú­zindegi basqa mem­leketterdiń tájirıbesinde de on­daı­lardyń es­keriletindigi aıtyldy. Par­la­menttik basqarý tıimdi bolý úshin ábden qa­lyp­tasyp, turaqty arnaǵa túsken saıa­sı júıe bolýy qajettigi eskertildi. Bizdiń halyqtarymyzdyń men­talıtetinde lıderdiń róli aıryqsha ekendigi málim. Barlyq tarı­hy­myz­daǵy qıyn kezeńderde kósh­bas­shylar sheshýshi ról atqaryp, tar asýlardan jeke basynyń qasıeti men qabiletiniń arqasynda alyp shyqqany málim. Osy máselelerdi jáne bılik tar­maq­ta­rynyń sáıkes bolýyn, kúshteriniń teńgerimdi bolýy qajettigin, olardyń ara­syndaǵy qarama-qaıshy­lyq­tardy retteý júıesiniń bolýy ker­e­k­tigin de aıttyq. Qazir konstıtýsııalyq re­forma jasaý jónindegi arnaıy top óz jumysyn aıaqtapty, joba kons­tı­tý­sııalyq keńesten ótip, endi ýaqytsha úkimettiń qaraýyna berilgen eken. Bizdiń usynys-pikirlerimiz eskerilse, ol endi osy jerde kórinedi. Sodan keıin kons­tıtýsııanyń jobasy búkil­halyqtyq referendýmǵa shyǵarylyp, qabyldanbaqshy. Bizdiń qarastyrǵan ekinshi má­selemiz, shekara jaıy boldy. Es­te­rińizge sala keteıik, sáýir aıynyń basynda bolǵan oqı­ǵa­la­r­dan keıin bizdiń elimiz Qyr­ǵyz­standaǵy tu­raq­tylyq, zańdylyq pen quqyq tártibin qamtamasyz etýdegi eleýli problemalar bizdiń ishimizdegi qaýipsizdik pen qyl­mys­tyq ahýalǵa teris yqpal etetindigin eskerip, Qazaqstan-Qyrǵyzstan memlekettik shekarasyna ýaqytsha shekteýler engizýge májbúr bolǵan edi. О́kinishke qaraı, Qyrǵyz Res­pýb­lıkasyndaǵy ahýal tolyqtaı rettelý men turaqtylyqtan áli de alshaq bolyp tur. Onyń ústine uıymdasqan qylmys bas kótergen, sáýir aıynda bolǵan oqıǵalar kezinde qolǵa túsken qarý-jaraq halyqtyń qo­lynda júr. Esirtki saýdasy da óristep turǵany jasyryn emes. Sonymen qatar, Qyrǵyzstan ja­ǵy­nyń shekaralyq kúshteri rejimdi zonaǵa laıyqty tártipti qamtamasyz etýge álsizdeý. Olardyń qajetti, zamanaýı qural-jabd­yq­tar­men qamtamasyz etilýi de jetkilikti deńgeıde emes. Qazir Qyrǵyzstanda Qazaqstan-Qyrǵyzstan shekarasyn ózderiniń rejimdi qamtamasyz ete alma­ǵandyǵy sebepti jabyldy dep emes, Qazaqstandy ekonomıkalyq bl­o­kada jasap jatyr dep shýlaıtyn kúshter de bar bolyp shyqty. Olar BAQ-tar arqyly eldegi áleýmettik-ekono­mıkalyq ahýaldyń nasharlap bara jat­qandyǵyn osymen de túsin­dirgileri keledi. Biraq bul shyn­dyqqa saı emes ekeni belgili. Tipti, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi shekaranyń jabylýynda eshqandaı saıası astar joq ekenin ashyq aıtty. Biz óz tara­pymyzdan Qazaq­stannyń she­karany jabýǵa múddeli emes ekenin, tipti sonyń kesirinen biz de ekonomıkalyq turǵydan utylyp otyrǵanymyzdy túsindirdik. Osy jaǵdaılardy eskerip jáne baýyrlas qyrǵyz halqynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵ­da­ıy­nyń kúrdelenip bara jatqanyna baı­lanysty dostas el azamat­tarynyń kóptegen ótinishterin nazarǵa ala otyryp, búginnen bastap Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazar­baev­tyń she­shi­mimen Qazaqstan- Qyr­ǵyzstan sheka­ra­syndaǵy “Qor­daı”, Sypataı batyr”, “Aısha Bıbi” ótkizý be­ket­ter­i ashyldy. Osy sheshimge baı­lanysty, qyrǵyz­stan­dyq she­ka­ra­shylarǵa halyqaralyq uıymdar da qajetti kómek beredi dep kútilýde. Al qyrǵyz-ózbek shekara beketteri áli de sol shekteýli kúıinde qalýda. Degenmen, bizdiń shekarany ash­qanymyz qyrǵyz halqynyń kúrdeli áleýmettik jaǵdaıyn retteýdegi óte durys sheshim boldy dep sanaımyz. Sonymen birge, bizdiń Úkimetimiz Qyrǵyzstannyń ýaqytsha úkimetin jaǵdaıdy tez­detip turaqtandyrýǵa, zań ús­tem­digin qalpyna keltirýge sha­qyrdy. Bizdińshe, bul usy­nys­tarǵ­a qyrǵyz jaǵy qulaq asar degen úmittemiz. Jazyp alǵan Jaqsybaı SAMRAT.