KIELI ATYRAP

Búgin Astanadaǵy Ulttyq kitaphanada “Otyrar” kitabynyń tusaýkeser rásimi ótedi. Keshegi keńestik ımperııalyq ıdeologııanyń qasań qaǵıdatyna súıensek, “jaratylǵaly attyń jaly, túıeniń qomynda júrip, eki-aq paıyzy saýatty bolǵan buratana” halyqtyń arasynan álemdi moıyndatqan uly oıshyldar shyǵýy, orta ǵasyrda-aq órkenıet ordasyna aınalǵan kórikti qalalar salýy múmkin emes edi. Qyzyl ıdeologtar mundaı dúmbilez joramaldy pat­sha zamanynan muraǵa alǵandaı. Reseı asta­nasynda basylǵan “Jıvopısnaıa Rossııa” kóp­tom­dyǵynyń 1885 jyly jaryq kórgen Orys Orta­lyq Azııasynyń Kaspıı mańy, Túrkistan jáne Qyrǵyz dalasyna arnalǵan 10-tomynyń 138-betinde “Munda bir kezderi óz kezeńi úshin úlken, gúl­dengen qalalar bolǵan – olardyń qulan­dylary sol dáýirdiń kýási. Bul ǵımarattardy qandaı ha­lyq turǵyzǵanyn anyqtaý qıyn, degenmen, bul osynda ótken ǵasyrda ómir súrgen qaraqal­paq­tardyń isi emes ekeni belgili. Osyndaı qulandy-qaldyqtarǵa Arys ózeniniń quıylysyndaǵy Otyrar qalasyn (Temir osynda qaıtys bolǵan) jatqyzýǵa bolady”. Taıaýda Astanadaǵy “Folıant” baspasy “Meniń Otanym – Qazaqstan” serııasy boıyn­sha jaryqqa shyǵarǵan “Otyrar” kitaby bir aýdan, bir aımaqtyń ǵana emes, órkenıetimizdiń shejiresi. Kitap avtory – belgili qalamger, Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezıdenti syılyǵynyń ıegeri Erkin Qydyr kitaphana, meshit, monsha, kommýnıkasııasy bar orta ǵasyrdaǵy gúldengen qala kelbetin, álemniń ekinshi ustazy Ál-Fara­bı men onyń izbasarlarynyń otanyn, Shyń­ǵyshan shapqynshylyǵyna qarsy janqııarlyqpen kúresken qaharmandyq úlgisin, babtardyń baby, Qoja Ahmettiń ustazy Arystanbab damyl tapqan, álemdi ýysynda ustamaq bolǵan Ámir Temirdiń aqyrǵy demi úzilgen shahar shyraıyn búgingi kún bıiginen baǵamdaıdy. “Folıant” baspasy atalmysh serııa boıynsha buǵan deıin “Ulytaý”, “Oıyl”, “Ereımentaý”, “Qazyǵurt” kitap-albomdaryn oqyrman talqysyna usynǵan edi. Otyrar – júregimnen oryn alǵan kıeli uǵym. Osy ólkede dúnıege kelip, osy jerde ósip, osy ortada taǵylym-tárbıe alǵanymdy maqtan tutamyn. Arǵy tarıhyna ázirge tereńdemeı-aq, jaryq dúnıeniń qadirin, ózim ómir sherýin bastaǵan bergi kezeńniń jadymdy jańǵyrtar sátteriniń ózi nege turady?! Ákem Aıtmuhamed marqum (Aıtbaı) óz kezeńiniń dinı ilimin tereń meńgergen, arǵy-bergi tarıh­tan habary mol ári molda, ári aqyn bolatyn. О́z ortasyna únemi ıman­dylyq pen izgilik shapaǵatyn sha­shyp, ıslam iliminiń nurly qaǵıda­laryn ómirmen baılanystyra nasıhattap otyratyn. Tóńireginde osy ilimniń qaǵıdat, qasıetin boılaryna darytqan nebir kemel qarııalar júretin. Qasıetti Quran­nyń áralýan súreleri men aıatta­ryn taldap, tarata túsindirip oty­ra­tyn qarııalardyń keskin-kel­betteri ózgeshe bolatyn. Olardyń jan aıalar sózderi men ózgeshe ún­deri áli kúnge kóz aldymda. Keıde túsime kirip, jelep-jebep júrgen­deı bolady. Bala kezimdegi sezimimdi arbap alatyn Otyrartóbeniń susy bólek edi. Ol janyńdy túrshiktirer neshe alýan ańyz-hıkaıat arqalap tura­tyn. Onyń qoınaý-qatparlary ǵajaıyp hıkaıalar shertetin. Oıyn balasy abaılamaı keshki qarakó­leń­kege iligip qalǵanyn baıqaı sala tula boıy túrshigip, úreılene túsip, úıdi-úıimizge jóńkiletinbiz. О́ıt­keni kúni boıy únsizdik qushaǵynda jatqan kóne Otyrar birden oıanyp, sóıleı bastaǵandaı áser etetin. Tipti tóbeni jaılaǵan tastar men kesekter qozǵalaqtap, tósinde kóktegen tal-terekteri men neshe alýan ósimdik álemi sherli tarıhty sherte bastaıtyndaı sypsyńdap, sýsyldaı jóneletin. Biz syry jumbaq ertegideı osy ólkede óstik. Otyrar tarıhy mek­tepte oqytylmaǵanymen, ustazda­rymyzdan jáne ertegideı shejire aǵalarymyzdan alǵan taǵylymy­myz ben tárbıemiz bólek edi. Olardyń ózderin kórip, sózderin kókeıimizge túıip erjettik. Otyrar tarıhynyń tereńine boılaı almaǵanmen, qandaı qasıetti, kıeli jerdiń túlegi ekenimizdi oılaı alatyn dárejede eseıdik. Ol kezde, ıaǵnı biz mektepte oqyp júrgen tusta Otyrar tarıhy oqytylmaıtyn, tipti tuńǵıyq bolatyn. Al Otyrar topyraǵy – tunǵan tarıh. Otyrar ólkesinde 132 tóbeshik bar. Aqyldy ata-babala­rymyzdyń sol zamandaǵy qala salý júıesi búgingi urpaqqa úlgi bolar­lyq eken. Qurylys júıesi qatań saqtalǵan. Mysaly, Otyrar mańyndaǵy Pyshaqshytóbede qarý-jaraq jasaıtyn sheberler turǵan. Quıryqtóbede mal soıatyn oryn bolǵan. Osy jerden mal etin qala bazaryna jóneltip otyrǵan. Al­tyn­­tóbege zergerler ornalasyp, saýda-sattyqpen, qolóner sheber­ligimen aınalysqan. Qysqasy, ár tóbeniń ózine tán tarıhy, ózindik syr-sıpaty bolǵanyn tarıhshy­larymyz endi-endi anyqtaı bastady. Otyrardyń dańqyn álemge pash etken tulǵalar, ǵulamalar, handar, batyrlar, ónerpazdar qanshama?! Solardyń qaısybirin ǵana maq­tanyshpen atap ótkim keledi. Otyrardyń dańqyn álemge áıgilegen – Ábý Nasyr Ál-Farabı – Arıstotelden keıingi dúnıe júzi bilimi men mádenıetiniń Ekin­shi ustazy atanǵan danyshpan, ensıklopedıst ǵalym. Onyń izin alyp qanshama ǵulamalar túlep ushty, Aleksandrııadan keıingi baı kitaphana bolǵan osy óńirde. Shyńǵyshan, Qaıyrhan, Arys­tanbab, Ámir Temir, kúsh atasy Qajymuqan, Turǵanbaı datqa – osy óńirge taǵdyryn teligen qan­shama tulǵalar bar taǵy da! Qasıet­ti mekende kindik qany tamǵan ult maqtanyshy – О́zbekáli Jáni­bekov, Shámshi Qaldaıaqov tálim­derin keler urpaq áli talaı úlgi etpek. Otyrar óńirinen talaı ar­qaly aqyn-jyraýlar qanat qaqty. Maılyqoja, Júsipbek qoja, Er­góbek Quttybaıuly, Aıtbaı Belgi­baıuly, Qyzyl jyraý, keshegi Táýshen, búgingi Muhtar, Amanhan, Áselhan... Áli qanshama daryndar ashady dúnıe esigin?!. Erkin Qydyr eńbeginiń bir ereksheligi, ol Otyrar topyraǵynda dúnıege kelgen órender týraly ǵana tolǵap qoımaı, osy kıeli atyrap, shejireli ólkeniń qatpar-qatpar tereń tarıhyn qalyń shańnan ar­shyp, jarqyraı kórsetken tulǵa­larǵa keńinen toqtalady. Jarty ǵumyryn Otyrartóbede ótkizgen arheolog Kemel Aqyshev, Ábý Nasyr Ál-Farabıdi týǵan jerimen qaıta qaýyshtyrǵan ǵulama Aqjan Ma­shanı, Farabı eńbekteriniń Más­keýde ǵana emes, halyqaralyq deń­geıde tanylyp, talqylanýy jo­lynda aıanbaı ter tókken fılosof Aǵyn Qasymjanov, Farabtan shyqqan Ábý Nasyrdan ózge de ǵulamalar murasyn muraǵattardan arshyp alyp, ǵylymı aınalymǵa qosqan arabıst ǵalym Ábsattar Derbisáli, bozbala shaǵynan-aq Farabı men Otyrar taqyrybyn shyǵarmashylyǵynyń ózegine aınaldyrǵan Dúkenbaı Dosjan, bar ǵumyryn Otyrar jádigerlerin jınaýǵa baǵyshtaǵan mýzeı-adam Asantaı Álimov týraly kitap av­tory ǵana emes, barsha otyrar­lyqtar únemi jyly lebiz, ystyq yqylas-peıilin tanytyp júrse quba-qup. Otyrar albom-kitabyn­da osy bir qasıetti ólkege júre­ginen jyr arnaǵan aqyndar da umyt qalmapty. Oljas pen Muh­tar­dan, Sabyrhannan bólek, Nar­mahan Begalıev, Satybaldy Dýlatı sııaqty jyr álemine máshhúr esimdermen qatar, buryn kózge túse bermegen tyń esimder de qanshama... Qysqasy, Otyrar – qazaq tarıhynda alar orny ózgeshe ólke. Onyń tabıǵaty men tarıhy – syry taýsylmaıtyn shejire. Ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa ulasyp jatqan sherli tarıhtan alar taǵylym mol. Tek ony oqı bilý kerek. Biz sonyń keıbir tustaryn ǵana sóz ettik. Oqyrmanǵa jol tartqan, Otyrar perzentiniń qalamynan týǵan myna kitap ta osyndaı izgi maqsatty kózdeıdi. О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń prezıdenti, QR UǴA akademıgi.