Qazaq halqynda «Erdiń erligi – eline mura» degen danalyq sóz bar. Ultynyń atyn shyǵarǵan batyrlardyń erligi keıingilerge ónege, óskeleń urpaqtyń otanshyldyq rýhyn shyńdap, patrıottyq mereıin asqaqtatý turǵysynan da mańyzdy. Sondyqtan da batyr babalarymyzdyń erlik qasıetterin qasterlep, olardyń árbir isin umytpaı ulyqtaý barshanyń paryzy ekeni sózsiz. Alaıda totalıtarlyq zamannyń qasań saıasatynyń saldarynan qazaqtyń nebir marqasqa jampozdary men batyr ulandarynyń qaıtalanbas eren erlikteri elenbeı qalǵany ókinishti bolyp otyr.
Quralaıdy kózge atatyn qazaq mergenderi yqylym zamannan belgili. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynyń otty jyldarynda jaýdyń kózin joıǵan mergender jaıly nebir ańyzdar bolǵan eken. Qazaqtyń qaısar uldary men qyzdary Amansha Meńdiǵalıev, Qasym Ahmetov, Baltabek Jetpisbaev, Isataı Súıeýbaev, Álııa Moldaǵulova, Ybyraıym Súleımenov, Tóleýǵalı Ábdibekov jáne t.b. Olar jaıly búgingi urpaq kóp jaǵdaıǵa baılanysty bile bermeıdi. Alaıda sol ór mergenderdiń ishinde qazirgi tańda umyt bolǵan shyǵysqazaqstandyq Tóleýǵalı Ábdibekov te bar ekenin bireý biler, bireý bilmes. Aty atalǵan mergenderdiń ishindegi sońǵy ekeýi qazaqtyń qos mergeni – Tóleýǵalı Ábdibekov pen Ybyraıym Súleımenov jaqynda 6 mamyr kúni Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Jarlyǵymen «Halyq qaharmany» ataǵyna ıe boldy. Araǵa 78 jyl salyp ádildik ornap, qazaq batyrlarynyń qaharman erligi laıyqty baǵalanǵany tarıhshy retinde meni de erekshe tolǵantyp otyr.
Búkil Kalının maıdanyna aty máshhúr bolǵan, nemisterdiń ózi «qara ólim» dep atap ketken qaısar uldardyń biregeıi – Tóleýǵalı Ábdibekov. Ol 1916 jyly qazirgi Abaı oblysynyń, burynǵy Semeı oblysy Jarma aýdanynda dúnıege kelgen. 1920-1930 jyldardaǵy azamat soǵysynyń, Keńes úkimetiniń ákimshil-ámirshil saıasatynyń saldarynan qazaq dalasyn indet pen ashtyq sharpyǵany málim. Osyndaı zardaptarǵa ushyraǵan otbasyn asyraý maqsatynda ákesi Nasyrhan Ábdibekuly ańshylyqpen aınalysyp, óz uly Tóleýǵalıdy da osy kásipke baýlyǵan. Az ýaqyt ishinde Tóleýǵalı da mergen atanyp, otbasyn ǵana emes, búkil aýyldastaryn da ashtyqtan qutqarýǵa qolushyn bergen.
Týystarynyń shaqyrýymen 1932 jyly ákesi Nasyrhan Ońtústik Qazaqstannyń Maqtaral óńirine qonys aýdarady. Onda da eginshilikpen aınalysyp, maqta ósiredi. Osy jerden ol ásker qataryna shaqyrylyp, alystaǵy Reseıdiń Qıyr Shyǵysyndaǵy Habarovsk aımaǵyna jiberiledi. Ásker qatarynda júrgende ol naǵyz mergen dep tanylyp, aımaqtyq saıystarǵa qatysyp, sheberligin shyńdaıdy. Ásker qatarynda otandyq boryshyn atqaryp elge oralǵanda sovhozda maqta ósiretin brıgadany basqarady. Ásker qataryna shaqyrylyp, 1942 jyly general-maıor Panfılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń quramyna qosylady. Ol kezde dıvızııa Kalının maıdanynda qorǵanys urystaryn júrgizip jatqan. Tóleýǵalıdiń ańshy ekenin bilgen 1077-shi polktyń qolbasshylyǵy ony mergender qataryna qosady. Tóleýǵalı alǵashqy kúnderden bastap urystarǵa qatysyp, mergendik óneri shyńdala túsedi. Mańyzdy bıiktik úshin bir aptadaı urys kezinde mergen jigit jaýdyń 19 adamyn joıady. Bıiktikti bizdiń áskerler basyp alsa da, biraq jaý shabýylǵa shyǵady. Tóleýǵalı jasyrynǵan okopqa 25 nemis soldaty men ofıseri shabýyl jasaıdy. Urys nátıjesinde jaýdyń 23 adamy qaza bolyp, ekeýi ǵana qashyp úlgeredi. Tóleýǵalı joldastaryna kómekke kelip, taǵy da 12 adamdy mert qylady. Batyrdyń bul erligi týraly maıdandyq gazetke maqala shyǵyp, onyń esimi búkil Kalının maıdanyna jaıylady.
Holm qalasy úshin bolǵan shaıqastyń alǵashqy kúninde Tóleýǵalı 17 jaýdyń kózin joıady. Al ekinshi kúni isten shyqqan tankige jasyrynyp, 58 jaýdy mert qylady. Úshinshi kúni nemis áskerleri shabýylǵa shyqqanda mergenniń esebine taǵy da qaza bolǵan jaýdyń 29 soldaty qosylady. Osy oqıǵaǵa baılanysty 3-shi ekpindi armııanyń Áskerı keńesi batyrǵa quttyqtaý hatyn jiberedi. 1942 jyldyń 18 qyrkúıeginde shyqqan 8-shi gvardııalyq dıvızııasynyń «Za Rodıný» dep atalatyn jaýyngerlik gazetinde batyrdyń erligi týraly jazylyp, onyń bergen mynadaı anty keltirildi: «Poka vıdıat moı glaza ı rýkı krepko derjat vıntovký, ne býdet jıtıa fashıstam» Tóleýǵalı Lenın, Qyzyl Tý, Qyzyl Juldyz ordenderimen marapattalǵan.
Tóleýǵalı mergen 1942 jyldyń 12 mamyry men 1944 jyldyń 22 aqpanynyń aralyǵynda jaýdyń 395 soldaty men ofıseriniń jáne 20-dan astam mergeniniń kózin joıdy. Qaramaǵyndaǵy ondaǵan mergenderdi daıyndap úlgeredi. Kóp uzamaı batyr Reseıdiń Pskov oblysynyń Novosokolnıchev aýdanynyń Nasva stansasyndaǵy urysta qaza taýyp, osy mańda jerlenedi. Keıin sol aýdannyń Monakovo derevnıasynyń qasyndaǵy áskerı beıitke qaıta jerlengen. Batyrdy jerleý sátinde onyń 2916 nómirli mergendik vıntovkasy ózi daıyndaǵan mergen jerlesi gvardııalyq qatardaǵy jaýynger Áshiráli Osmanalıevke tapsyrylady. Osy vıntovkamen Áshiráli jaýdyń 128 soldatynyń kózin joıǵan.
Áıtse de, egemen el retinde kezindegi solaqaı saıasat umyttyrǵan batyrlar esimin jańǵyrtýǵa eń aldymen búgingi urpaq, ózimiz umtylýymyz kerek! Mine, osyndaı óreli máseleni kópten beri Parlament Májilisiniń depýtaty Baqytbek Smaǵul kóterip keldi. «Jaý oǵynan yqpaı, qasqaıyp keýdesin tosqan batyrlardy pir tutý, kóterý kóneden kele jatqan dala dástúri. Halqymyz óziniń erjúrek uldaryn qaırat-rýhymyzdyń qaınar kózi, ulttyq dilimizdiń dińgegi dep bilgen. Aty ańyzǵa aınalǵan batyrlarymyz Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bıgeldınov, Rahymjan Qoshqarbaev, Qasym Qaısenov, Baqtyoraz Beısekbaev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Málik Ǵabdýllın, Tólegen Toqtarovtardyń eren erlikteri men arman tilekteri, elim dep soqqan perzenttik júrekteri osy kúnge alyp keldi. Búgingi tańda, táýelsizdikpen birge batyrlar dańqyn asqaqtatyp, «Máńgilik El» bolý úshin, eldik pen erlikti biriktirip, ójet babalarymyz ben ákelerimizdi úlgi tutar, táýelsiz urpaq-batyr atalaryn maqtan tutyp, eńsesin tik ustap, kók týymyzdy tóbeden tómen túsirmeýge tıis. Rýhanı dúnıemiz kedeılenip, rýhymyz jalańashtanyp ketpes úshin, óz elimizde batyr tulǵalardyń tarıhyn túgendep, tarıhı ádildikti qalpyna keltirýge aldymen ózimiz múddelik tanytqanymyz abzal», – deıdi Baqytbek Smaǵul.
Bul rette depýtat B.Smaǵul Uly Otan soǵysynda elge tanylǵan dańqty mergen Tóleýǵalı Ábdibekovtiń esimi búginde eleýsiz qalyp bara jatqanyna qynjylys bildiredi. Shyndyǵynda, búgingi urpaq dańqty mergenniń esimin bile bermeıdi? О́ıtkeni batyr babamyzdyń soǵys jyldaryndaǵy kózsiz mergendigi Keńes Odaǵyn bylaı qoıǵanda álemdi tańǵaldyrǵan. Bir ǵana mysal keltireıik, keńinen dáriptelip júrgen Keńes Odaǵynyń Batyrlary, ataqty mergender F.Smolıachkov – 125, V.Zaısev – 255 jaýdyń kózin joıǵan eken. Al, dańqty mergen Tóleýǵalı Ábdibekov bir ózi – 395 jaýdyń ıaǵnı bir batalonǵa jýyq jaýdyń kózin qurtqan. Maqtap júrgen eki orystyń mergeni birigip, Tóleýǵalıdyń mejesine jete almaǵan. Sondyqtan bul teńdessiz erlik. Solaı bola tura Tóleýǵalı Ábdibekov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ala almaǵan. Al babamyzdyń qaıtalanbas erligin, muraǵattaǵy derektik qujattar da tolyqtaı rastaıdy. Endi muraǵat derekterin sóıletip kóreıik:
«2007 jyly qazan aıynda Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq áskerı muraǵatyna suraý salynyp, 2008 jyldyń 18 naýryzynda odan jaýap kelgen. Soǵan sáıkes, Podolsk áskerı arhıvinde eki muraǵattyq anyqtama saqtalypty. Ol boıynsha gvardııa aǵa serjanty, mergen T.Ábdibekovtiń soǵys derekterinde eren erlikteri tolyq rastalady», – deıdi Baqytbek Smaǵul.
Onyń sózine qaraǵanda, hatta arhıv derekteri qolmen kóshirilip, marapattardyń qandaı erligi úshin alǵany jóninde tizimi berilgen. Atap aıtqanda, arhıvtik qujattar negizinde Tóleýǵalı Ábdibekovtiń «dańqty ári, teńdesi joq mergen ekendigi jáne jaýdyń 395-niń kózin joıǵandyǵy, sonymen qatar 32 mergendi tárbıelep shyǵarǵandyǵy» taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. Eń bastysy qujattardyń barlyǵy zańdy, olarǵa qol qoıylyp, mór basylǵan, bári zańdy túrde rásimdelgen.
«Dańqty jerlesimizdiń soǵystaǵy asqan erligin dáleldeıtin budan artyq qandaı qujat kerek? Jaýyngerlik erlikteri úshin ol Qyzyl Juldyz, Qyzyl Tý ordenderimen, Otan soǵysynyń I-shi dárejeli ordenimen, Lenın ordenimen marapattalǵan. Otan soǵysynda bizdiń qandasymyzdan asqan, basqa birde-bir mergen jaıynda derek esh jerde kezdespeıdi. Al mergen babamyz nelikten Keńes Odaǵy Batyry ataǵyn almady degenge kelsek, komandovanıe ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ómirbaıandyq saýalnamada óziniń nemere aǵasy Kemelbaı Nasyrhanovtyń repressııalanǵanyn jasyrmaı jazǵany úshin ǵana usynbaǵan eken», – dep túıindeıdi sózin depýtat B.Smaǵul.
Osy oraıda, Tóleýǵalı Ábdibekovteı batyr tulǵanyń erlik ónegesi, talaı júrekterdi jaýlap, túlekterdi baýlyp qanattandyra bereri sózsiz. Kezinde, N.Nazarbaevtyń aralasýynyń arqasynda Baýyrjan Momyshuly, Rahymjan Qoshqarbaev, Qasym Qaısenov, Baqtyoraz Beısekbaev, Hıýaz Dospanova syndy uly batyrlarymyzdyń janqııarlyq erligi kesh te bolsa elenip, Táýelsizdikpen birge olardyń da ataǵy asqaqtady», – deı kele, depýtat el Úkimetiniń aldyna birqatar máselelerdi tartqan bolatyn. Olar atap aıtqanda, Májilis depýtattary Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshterindegi mergender daıarlaıtyn qurylymdardyń birine T.Ábdibekovtiń atyn berýdi, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda dańqty mergen Tóleýǵalı Ábdibekovti «Halyq qaharmany» ataǵyna usyný kerektigin kótergen.
«Májilis depýtattarynyń kótergen bastamalary sol ýaqyttaǵy «Nur Otan» partııasynyń qoldaýymenJeńistiń 70 jyldyǵyna oraı Batyrlarymyzdyń tarıhy men aty túgendelip, ala almaǵan laıyqty baǵalaryn berý máselesi boıynsha aqparat quraldaryna keńinen kóterilip, ıgi is bastalǵan edi. Biraq, biz Jeńistiń 70 jáne 75 jyldyǵyn keńinen atap toılaǵanymyzben, aıaýly batyr aǵamyzdyń esimi taǵy da eskerýsiz qalǵan edi. Endi osy qolǵa alǵan jumysty laıyqty qorytyndysyna deıin jetkizsek, ári 2016 jyly Tóleýǵalı aǵamyzǵa mereıli 100 jyl tolǵan bolatyn. Biraq taǵy da esil erdiń mereıtoıy eskerýsiz qaldy. Sondyqtan da el bolashaǵy – jas urpaqty, otansúıgishtik jáne qaharmandyq ónegesimen tárbıelesek, ıgi isti atqarǵan bolar edik.
Endi búgingi kúni elimizdiń eń iri mýzeıiniń biri Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik Ortalyq mýzeıi ekspozısııasyna qoıylǵan Tóleýǵalı Ábdibekovtiń mergendik vıntovkasyna (KP 4580) toqtalýdy jón kórip otyrmyn (sýrette). Sebebi, men 2005-2013 jyldary mýzeıdiń qarý-jaraq jáne at ábzelderi qorynda joǵary dárejeli maman qyzmetinde jumys atqarǵan edim. Mergendik vıntovka Reseıdiń Týla qarý-jaraq zaýytynda 1891 jylǵy úlgi negizinde, 1939 jyly jasalǵan. Oqpany tórt ıir qyrly, oqpan qorabynan, bekitpeden, qundaqtan jáne magazındi qoraptan turady. Oqpan eki metall qursaýmen bekitilgen. Kózdegish tetigi sektorly tıpke jatady. Qundaǵy qaıyń aǵashynan jasalǵan. Optıkalyq kózdegish tetigi bar. Jalpy uz. 115 sm, oqpan. uz. 80 sm, kalıbri 7,9 mm. Dúminiń oń jaǵyndaǵy metall plastınkada qyrnap oıýlanǵan jazý bar: «Mergendik vıntovkasy №TV 2916 optıkalyq kózdegish tetigimen, Uly Otan soǵysyna qatysqan Ábdibekov Tileýǵalıdyń ustanǵan qarýy jáne osy vıntovkadan 395 nemis-fashıstik basqynshylar qaza tapqan. 1942 jyly 14 mamyrda tabystalǵan». I.Panfılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń mergeni Ábdibekov Tileýǵalıdyń jeke atys qarýy. Mýzeıge 1944 jyly 27 – tamyzda tapsyrylǵan. Qarap otyrsańyzdar bul jerde vıntovkanyń qundaǵyna (prıklad) mergenniń esimi Tileýǵalı dep, onyń jaýdyń 395 soldatynyń kózin joıǵany jaıynda taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan.
1944 jyly 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń úsh jyldyǵy atap ótilgende, mergenniń qarýy raportpen birge Qazaqstanǵa jetkizilgen. Búgingi kúni bul vıntovka QR Memlekettik Ortalyq mýzeıiniń qorynda saqtaýly. Gvardııa aǵa serjanty Tóleýǵalı Ábdibekov Otan soǵysynyń I dárejeli ordenimen ǵana marapattaldy. Ádiletsizdikti osydan kóremiz. Sebebi, Tóleýǵalı Otan soǵysyna qatysqan mergenderdiń qatarynda 19-shy orynda tur.
Ras, KSRO tarıhy – bizdiń de umytylmas tarıhymyzdyń bir parasy. Sol áskerdiń qatarynda Baýyrjan, Rahymjan, Qasym Tóleýǵalı aǵalarymyz, keshegi kúni fánı dúnıeden ótken baqılyqqa ozǵan Hıýaz sııaqty ushqysh apalarymyz erlik kórsetip, attary ańyzǵa aınaldy. Sol sebepten bizdiń maqsatymyz – osy tulǵalardyń erlikterin keńinen nasıhattap, ósip kele jatqan jas urpaqty Otansúıgishtikke tárbıeleý jáne dál 23-shi aqpan kúni qazaǵa ushyraǵan Ábdibekov Tóleýǵalı sııaqty jerlesterimizdi qurmetpen eske alý. Dál osy kúni orys halqy V.G.Zaısevti qurmettegendeı Astana nemese Almaty, Shymkent qalalarynda T.Ábdibekovtyń qurmetine salıýt berilse, batyrdyń arýaǵy bir kóterilip qalǵan bolar edi.
Syrym HASENOV,
Ulttyq mýzeıdiń «Qazaqstan tarıhy» bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri,
Mádenıet salasynyń úzdigi