Kásiptik odaqtar – áleýmettik áriptestik arqaýy

Májilis Tóraǵasy Qabıbolla Jaqypovtyń jetekshiligimen  ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda bıýdjet, kásiptik odaqtar jáne etıl spırti men alkogol ónimderiniń aınalymyna qatysty zańdyq qujattar talqyǵa salyndy. Sondaı-aq, depýtattar Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksti ekinshi oqylymda qarady. Jalpy otyrysta, sondaı-aq, Májilis Tóraǵasy depýtattardyń saılaýshylarmen kezdesý úshin elimizdiń aımaqtaryna attanatynyn aıtty. Kezdesýlerde halyq qalaý­lylary Prezıdent Joldaýynyń basym baǵyttary men palatanyń zań shyǵarý jumystary jóninde aıtyp beretin bolady. Depýtattar áleýmettik qam­syzdandyrý, halyqty eńbek­pen qamtamasyz etý, aýyl sha­rýa­shylyǵy men orta jáne shaǵyn kásipkerlikti órkendetý máselelerine aıryqsha nazar aýdarmaqshy. Májilismender óndiris oryndary men áleýmettik salada, óndiris basynda eńbek ujymdarymen, densaýlyq saqtaý, bilim berý mekemelerinde bolyp, halyqpen júzdesedi. Sondaı-aq, birqatar eldi mekenderde qoǵamdyq qabyldaýlar jasap, azamattar ózderin tolǵandyryp júrgen suraqtaryn depýtattarǵa tikeleı qoıa alady. Depýtattar tek oblys orta­lyqtary men aýdan ortalyq­tarynda ǵana emes, shaǵyn qalalar men alys aımaqtarǵa da baratyn bolady. «Nur Otan», «Aq jol» DP, QKHP jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılanǵan depýtattar kezdesýleri 6 mamyrǵa deıin jalǵasady. Al, palata kún tártibine shyǵa­rylǵan «Kásiptik odaqtar týraly» zań jobasyn ilespe túzetýlerimen birinshi oqylymda maquldady. Zań jobasynyń jańa redaksııasy Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 10 shildedegi «Qazaq­stannyń áleýmettik jańǵyr­tylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda jáne Prezıdenttiń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda ázirlengeni má­lim bolyp otyr. Bul rette, Elba­sy qolda­nys­taǵy «Kásiptik odaq­tar týraly» Zańda áleýmettik árip­testik týraly uǵymnyń, ujymdyq shart­tardy jasasý men oryndaý tetikteriniń joq ekenin, sonyń sal­darynan elimizde kásipodaq ıns­tıtýttary eńbek daýlaryn bolǵyzbaýdyń jáne olardy she­shýdiń tıimdi quraldaryna aınala almaýyn  jáne kásipodaq qoz­ǵalysyn jańǵyrtý jóninde batyl qadamdar qabyldaý qa­jet­tigin atap kórsetken-di. Depý­tat Ra­mazan Sárpekov zań jobasyn shıelenisterdi sheshýdegi mańy­zyna negizdedi. Aıtsa aıtqandaı, qazirgi kez­de kásipodaqtar qyzmetinde bir­qatar problemalardyń bar ekeni anyqtalyp otyr. Onda biryńǵaı saıa­sattyń, respýblıkalyq bir­lestiktiń salalyq, óńirlik jáne jergilikti kásipodaqtarmen júıeli jumysynyń joqtyǵy baıqalǵan. Kásiptik odaqtardyń zańnamalyq deńgeıde naqty belgilengen qu­qyqtary men mindetteriniń bol­maı otyrǵandyǵy óz aldyna bólek áńgime. Osyǵan oraı kásiptik odaqtar týraly zańnamany odan ári jetildirý qajettiligi týyndaǵan. Zań jobasy qyzmetkerlerdiń múddelerin bildirý jáne qorǵaý, áleýmettik-eńbek daýlarynyń aldyn alý kásipodaq uıymdary boıynsha qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Ilespe túzetýlermen Eń­bek kodeksine áleýmettik árip­testiktiń respýblıkalyq, sala­lyq jáne óńirlik deńgeılerinde qyz­met­kerlerdiń múddelerin bil­dirýde kásiptik odaqtar men olardyń birlestikteriniń ókilettik­terine naqtylaý engi­zilmek. Ásirese, áleýmettik-eńbek jan­jaldaryn retteýdiń tıim­di­ligin arttyrý, quqyq buzýshy­lyqtardyń qoǵamdyq qaýipti saldaryn azaıtý jáne áleýmet­tik shıelenis pen eńbek jan­jaldarynyń aldyn alý maq­satynda sottardyń ereýilderdi zańsyz dep taný týraly isterdi qysqa merzimde qaraýy kórinis tapqan. Ujymdyq eńbek daý­laryn qaraý kezinde jáne tatýlas­tyrý komıssııasynda keli­simge qol jetkizilmegen jaǵ­daıda medıasııa rásiminiń min­det­tiligi kózdelgen. Bul óz ke­zeginde qyzmetkerlerdiń eńbek quqyqtaryn buzýshylyqtardyń aldyn alýda memlekettik eńbek ınspektorlary qyzmetiniń tıim­diligin arttyratyn bolady. Palata, sonymen qatar, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksti ilespe túzetý­leri­men qarap, ekinshi oqylymda ma­quldaýdy durys dep tapty. Kodeks jobasy ákimshilik zań­namany jetildirý arqyly ákimshilik-quqyqtyq delıkterdi naqty aıqyndaýǵa, memlekettik organdardyń ákimshilik jazalardy qoldaný jónindegi ókilettikterin naqtylaýǵa baǵyttalǵan. Osy­laısha, ákimshilik zańnamany izgilendirý arqyly sottarǵa júk­temeni azaıtý kózdelgen. Sonymen qatar, aıyppuldyń absolıýttik belgili bir mólsheri kózdelip otyr, bul ákimshilik jaza shyǵarý kezinde sybaılas jemqorlyq faktilerin joıýǵa múmkindik beredi. Qylmystyq kodeks jobasynan otbasy-turmystyq qatynastarda quqyqqa qarsy áreketter jasaǵany, kámeletke tolmaǵan adamdy mas kúıge jetkizgeni, usaq buzaqylyq, ákimshilik qadaǵalaý týraly zańnamany buzǵany, kólik quralyn mas kúıinde basqarǵany úshin ákimshilik qamaýǵa alý túrindegi jaza qoldanýdy kózdeıtin normalar aýystyrylǵan. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıýdjet zańnamasyn jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda qoldaý tapty. Zań jobasy bıýdjet qarajatyn, onyń ishinde bıýdjettik kredıtterdi bólýdiń jáne paıdalanýdyń tıim­diligin, bıýdjetti atqarý kezin­de bıýdjettik baǵdarlamalar ákim­shileriniń derbestigi men jaýap­kershiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan. Sonymen birge, palata «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine etıl spırti men alkogol óniminiń óndirilýin jáne aınalymyn memlekettik retteý máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqy­lymda maquldady. Belgili bolǵandaı, jumys tobyna 150-den astam usynys túsken. Zań jobasyn talqylaý barysynda onyń jekelegen normalaryn jetildirý maqsatynda etıl spırti men alkogol ónimin óndirý kóleminiń tómengi shegin tikeleı zańda bekitý bóliginde túzetýler qabyldanyp otyr. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».