Bala kúngi oqyǵan dúnıe adam jadynda únemi saqtalyp turatyny bar. Keıinirek tájirıbe júzinde sol bir danalyq shoǵyry sana túkpirinen mazdap, qylań beredi. Bilim men tájirıbeniń ushtasýy bilgenniń sanaǵa myqtap ornyǵýyna sep bolsa kerek. Al parasat degen ne? Parasat degenimiz bilimniń júrekke enip, adamnyń sol arqyly ómir súrýi eken. Eger adam bir joldyń qaýipti ári paıdasyz ekenin bilip, biraq sol jolmen júrse, onda bilimi parasatqa aınalmaǵany dep tujyrymdaımyz.
Tileýke Qulekeuly óleńderinen parasattyń lebi esip, júrekke nur quıatyny bar. Erte kezden-aq arab-parsyǵa júırik, orys tilinen de quralaqan emes Tileýkeniń bilimdiligi men alǵyrlyǵy jurtqa tanylyp, jas ta bolsa bas atanady. Bizge jetken ańyzdarda birde hannyń ordasyna Quleke men balasy Tileýke bir minis atyn ózderine qaıtaryp almaq bolyp kelgende, han syrǵyta jaýap berip, álgi atty qımasa kerek. Solaı qonyp jatqanda, álgi han tópelegen jaýynda qalyp qoıǵan áljýaz toqtyny kóterip alyp, yqtasynǵa alyp kiredi. Sonda jas Tileýke bala urymtal sátti paıdalanyp bylaı dep óleńdetken eken:
О́leńge toqtamaıdy Shal degeniń,
Qoıǵa pana bolmaıdy tal degeniń.
Jalań aıaq, jalań bas qoı arqalap,
Han ata, qandaı eken mal degeniń?
Syılaıdy hanymyz dep úlken-kishi,
Bireýdiń haqyn jemes jaqsy kisi.
Taqtaǵy han, taptaǵy bıdi eńkeıtken,
Han ata, qandaı eken maldyń kúshi?
Sózdiń tórkinin túsinip, óziniń qateligin moıyndaǵan han Qulekeniń atyn qaıtaryp berip: «О́ziń jap-jas bolsań da, shal kisideı tańdaıyń taqyldaǵan bala ekensiń. Budan bylaı seniń atyń Shal bolsyn!» - dep yqylas bildirgen eken. Osylaısha, Tileýke bala tarıhta «Shal aqyn» atymen qalady.
Orystar Tolstoıdy «dana bala» dese, Tileýke atamyz «shal bala» atanypty. Shal aqyn óleńderinde ózgeshe áýez, jazba poezııanyń qunarly órnekteri kezdesedi. Ár qatar oıǵa, ǵıbratty mánge qurylady. О́leń yrǵaǵy da ózine deıingi ózge qazaq aqyndaryna uqsaı bermeıdi. Aýyz ádebıetin qanyp ishken onyń taqyryby men dúnıeni taný sheńberi keń.
О́limnen qutylmassyń qashsań-daǵy,
Atadan arystan týyp assań-daǵy.
Alladan shynymenen jarlyq kelse,
Juldyz da jerge túser aspandaǵy.
Kári ólse soqqan daýyl tynǵandaı-aq,
Jas ólse báıteregiń synǵandaı-aq.
Jigitter, jas kezińde táýbaǵa kel,
Ajal degen kózdi
ashyp-jumǵandaı-aq.
Osy bir shýmaqtarda jańa yrǵaq, jańa teńeýler, sergek minez bilinedi. Shal aqyn jyraýlar sekildi jaýgershilik ýaqyttaǵy el taǵdyryn nemese zar zaman aqyndary syndy totyqustaı qubylǵan zamannyń túrin kóp jyrlamaıdy. Aqynnyń jańashyldyǵy sol, ol óz ishine, sezim sabaqtaryna, júrek shaqtaryna kóbirek mán beredi.
On bestegi jasym-aı,
Jarǵa oınaǵan laqtaı.
Jıyrmadaǵy jasym-aı,
Kólge bitken quraqtaı.
Otyzdaǵy jasym-aı,
Taýdan aqqan bulaqtaı.
Qyryqtaǵy jasym-aı,
Qyrymdaǵyǵa kóz salǵan,
Baılaýly turǵan qur attaı.
Shal aqynnyń molynan qalam sermeıtin taqyryby – adamnyń jasy. Jastyq shaq pen kárilik shaqtyń sıpatyn jazǵan óleńderi jıi ushyrasady. Kárilikti jyrǵa qosý sol ǵasyrdaǵy aqyndardyń kóbine tán qubylys. Jasyndaı jalt atqan jastyq ómirin saǵynyp, júrek oty mazdap alasurǵan aqyndardyń kóńil tolqynysy jandy qarıdy. Tileýke Qulekeulynyń sonymen birge ımandylyqqa shaqyrǵan óleńderi bar.
Mekke menen Madına joldyń ushy,
Uzaq sapar deıdi ǵoı barǵan kisi.
Ata menen anańdy qurmetteseń,
Mekke bolyp tabylar úıdiń ishi.
XX ǵasyrda qazaq ǵylymynyń kenjelep, artta qalýyna ǵylymsyz, saýaty az moldalardyń ýaǵyzy kóbirek áser etti. Tipti óleń jazyp, án aıtýdyń ózine qarsylyq kórsetken olardyń qarańǵy ıdeologııasyn Abaı, Maǵjan, Sultanmahmuttar synǵa aldy. Halyqty úreı men túnektiń ishinde ustap, oqý-bilimge talpynysyn joıǵan moldalar isine aǵartýshylar toqtaý salyp, dindegi jazbalarǵa ulttyq tanymǵa saı óz tápsirlerin jetkizip otyrdy. Joǵarydaǵy shýmaq Shal aqynnyń elge keńinen taraǵan kóńilge qonymdy oı qorytýlarynyń biri.
Aýmaly-tókpeli kezeńderde ult rýhanııatyn kúzetip, shóldegen rýhqa bal tatyrǵan jigerli jyr, jarqyn jyr ıesiniń birshama murasyn kezinde Muhtar Maǵaýın arnaıy zerttep, halyq arasynan jınap hatqa túsirdi. Sonymen qatar Sábıt Muqanov, Ǵalym Maldybaev, Haırolla Muqanov, Seıten Saýytbekov syndy tulǵalar Shal murasyn búginge jetkizýge úlesin qosty. О́leńderi aýyzdan-aýyzǵa taralyp, keıinge deıin el jadynda saqtalýynyń syry – psıhologııalyq, fılosofııalyq órnekteri men qaı kezeńde de kónermes qyzyqty, máńgilik taqyryptardy qamtı bilýinde edi.