Bizdiń elde bilim de satylady. Bul eshqandaı asyra silteý emes, alyp-qosary da joq, naqty fakt. Ýnıversıtetke barmaı, úıinde jatyp oqý bitirgenderdiń álegi áli tolastamaı tur. Aqyldy aqshaǵa aıyrbastaǵan joǵary oqý oryndaryna reforma jasamaı bul istiń bulyńǵyr tarta beretini anyq. Senbeseńiz, Jetisý oblysynda 53 maman jalǵan dıplommen jumysqa turyp, jalǵandy jalpaǵynan basyp júrgen. Iá, aýyl balasyna árip úıretip, qala balasyna qalam ustatqan jasandy mamandar bizdiń bolashaǵymyzǵa sabaq berýde.
Jetisý oblysy jańadan qurylǵandyqtan, áli de Almaty oblysynyń prokýratýrasy bergen málimetke súıenýimizge týra keledi. Jalpy, eki aımaqty qosqanda 120-dan astam muǵalim osy ýaqytqa deıin jalǵan dıplommen qyzmet atqaryp kelgen. Sonyń ishinde 53-i – jetisýlyqtar. Túıtkildi tarqatar bolsaq, Sarqan aýdanynda – 43 maman, Kóksý aýdanynda – 2 maman, Tekeli qalasynda – 4 maman, Eskeldi aýdanynda 4 maman qundy qujatty qoldan jasaǵan. Tipti bilim shańyraqtarynda jumys istep júrgenderine biraz ýaqyt bolǵan eken.
Oblystyq prokýratýra organdary qos aımaqtaǵy qala, aýdandardaǵy bilim berý mekemelerinde qyzmet atqarý men sapaly bilim usynýlaryna qatysty taldaý jumystaryn júrgizgen. Nátıjesinde, Sarqan, Qarasaı, Kóksý, Eskeldi aýdandary men Tekeli qalasynyń orta mektepterinde 122 muǵalim joǵary oqý oryndarynyń jalǵan dıplomyn paıdalaný arqyly jumys atqarǵandaryn anyqtaǵan. Eń qıyny, jalǵan qujattar Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń atyn paıdalaný arqyly jasalǵan eken. Qazaqtyń asyl tulǵasynyń esimin arqalaǵan aıaýly qarashańyraqtyń osyndaı uıatqa qalǵany elimizde bilim salasynda biraz bylyqtyń buǵyp jatqanyn aıǵaqtaıtyndaı.
«Kórineý jalǵan qujatty paıdalaný derekteri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksiniń 385-baby 3-bóligimen sotqa deıingi tergep-tekserý amaldary júrgizilýde. Qazirgi ýaqytta, qylmystyq qýdalaý organymen 41 mamanǵa qatysty qylmystyq ister kinálaryn moıyndaýlaryna baılanysty jáne «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń otyz jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» zańyna oraı aqtalmaıtyn negizder boıynsha óndiristen toqtatyldy jáne olar qyzmetten bosatyldy. 81 mamanǵa qatysty qylmystyq ister tergelý ústinde», deıdi oblys prokýrorynyń aǵa kómekshisi Qanat Nuhaev.
Aımaqta áshkere bolǵan bul jaǵymsyz jaıtta naqty qaı pánniń muǵalimderi jalǵan dıplommen sabaq bergenin jaýaptylar jarııalamady. Bul ishki qupııa bolyp qalmaq.
Iá, ustaz degen uly esimge kúıe jaǵyp, zańdy belshesinen basqan muǵalimderdi oblystyq bilim basqarmasy joǵary oqý oryndarynan suraý salý monıtorıngisi nátıjesinde anyqtaǵan. Osylaısha, biregeı bilim ordalarynyń jalǵan qujattaryn bas paıdasyna jaratyp, sonyń nátıjesinde jalaqy alyp otyrǵandarǵa tusaý salynypty.
«Maýsym aıynda bilim basqarmasynyń bastamasymen oblystyq prokýratýraǵa barlyq mektepke deıingi jáne orta bilim berý mekemeleriniń pedagog qyzmetkerleriniń arnaýly orta jáne joǵary bilim týraly dıplomdarynyń túpnusqalyǵynyń sáıkestigin tekserý boıynsha tizim men hat joldanǵan. Tekseris barysynda kóptegen zań buzýshylyq anyqtaldy. Ustaz bilim berýshi ǵana emes, ol – adamdyqtyń, mádenıettiliktiń, adaldyqtyń úlgisi, bolashaq aldynda úlken jaýapkershilikti talap etedi. Sondyqtan jalǵan mamandar ultqa durys tálim bere almaıdy. О́z-ózimizdi aldaýdyń qajeti joq», deıdi oblystyq bilim basqarmasynyń mektepke deıingi tárbıe men oqytý, kadrmen jumys, qujattamamen qamtamasyz etý bóliminiń basshysy Gúljan Elýbaeva.
Onyń aıtýynsha, búginde aýdan, qala prokýratýralary sotqa deıingi tergeý amaldaryn júrgizýde. Bul baǵyttaǵy jumystar osy jyldyń 1 qyrkúıegine deıin eki oblysqa tıesili barlyq óńirde jalǵasatyn bolady.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, elimizdiń Qylmystyq kodeksiniń 385-babyna sáıkes jalǵan qujattardy jasaǵandarǵa 2 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salynady ne sol mólsherde túzeý jumystaryna nemese 600 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartylady. Sonymen qatar 2 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵy shektelip, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy da múmkin. Al jalǵan qujatty paıdalanǵandarǵa 160 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salynady ne sol mólsherde túzeý jumystaryna nemese 160 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartylady.
Jalpy, bilim salasynda biz biletin hám bilmeıtin daý-damaı qanshama?! Sonyń biri – osy jalǵan dıplomnyń jaıy. Mınıstrlik bul basbuzarlyqpen alysyp kele jatqanyna kóp bola qoıǵan joq, tipti ataǵy dardaı iri ýnıversıtetterdiń de qyzmetin shektedi, jyldar boıy jınalǵan shetin másele ońaılyqpen ornyna kelmesi anyq. Amal qaısy, Oqý-aǵartý mınıstri Ashat Aımaǵambetov ýnıversıtetterge taldaý júrgizgende oqýǵa 100 adam túsip, 800 adam bitirip shyǵatynyn aıtqan bolatyn. Iаǵnı 700-deı adam jalǵan qujatpen júr degen sóz. Osy máseleni birjaqty etý úshin, mınıstr qazaqstandyq JOO túlekterine dıplom qaǵaz túrinde emes, elektrondy túrde beriletinin de jetkizgen. Biraq jalǵan dıplom máselesi áli de ábigerge salýda.
Byltyr Ulttyq qaýipsizdik komıteti jalǵan dıplomdar satylatyn jasyryn baza bar ekenin baıandap bergen-di.
«Qazir jalǵan dıplom satyp alý týraly áleýmettik jelidegi jarnamalar eshkimdi tańǵaldyrmaıtyn bolǵan. Jalǵan dıplomǵa qoljetimdilik, baǵasynyń arzan bolýymen qatar, dıplom satatyndar jasandy qujatty eshkim túpnusqadan ajyrata almaıdy dep sendiredi», degen mınıstrlik.
О́kinishke qaraı, qyzyǵýshylyq tanytqan adamdy sendirýdegi basty qural – barlyq qujattyń resmı blankilerde basylyp, naqty túpnusqamen sáıkes keletindigi. Tipti dıplomdaryn tekserý kezinde túpnusqadan esh aıyrmasy bolmaıdy.
«Satyp alǵan dıplom jumys isteý barysynda jaramsyz ekenin eskersek, kásibılik turǵysyna kelgen kezde ondaı adamdar óz isiniń mamany bola almaıdy. Mine, nátıjesinde quqyq qorǵaý organdary anyqtaıtyn jalǵan dıplomdar sany jyl saıyn artyp keledi», deıdi Qanat Nuqaev.
Esterińizde bolar, Ilııas Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetinde «Jalǵan dıplom – jemqorlyqqa jol ashady» atty májilis ótip, elimizdiń bilim salasynda eńbek etip júrgen biliksiz mamandardyń dıplom alý kezindegi qıturqy áreketteri synǵa alynǵan. Monıtorıng kezinde jalǵan dıplommen jumys istep júrgen mamandar anyqtalyp, ár salanyń jumysyna keltirgen zalal belgili bolǵan edi. Quny 265 myń teńge turatyn jalǵan dıplom daıyndaý merzimi bar-joǵy 1-2 kúnge ǵana sozylady eken. Demek qaltańyz qalyń bolsa, kez kelgen mamandyqty shyr aınaldyryp áketesiz, árıne, zańnan qoryqpasańyz. Olarǵa qatysty málimetter ishki ister organdaryna berilgen.
Atap aıtqanda, Taldyqorǵandaǵy I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetinde, Almatydaǵy Sport jáne eńbek akademııasynda, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde, Qyzylorda qalasyndaǵy «Bolashaq» ýnıversıtetinde, Almaty tehnologııa jáne bıznes ınstıtýtynda oqydyq dep jalǵan dıplommen jumys istegen bes maman anyqtalǵan. Olardy zań tártipke salǵan edi.
Muǵalimderdiń jalaqysy kóbeıgennen beri osy salada jalǵan qujat jasaıtyndar artty. Aqshaǵa qyzyqqan halyq nebir áreketke barady. Shama bar, aımaqta qatań tekserýlerdiń nátıjesinde bilim salasynda jalǵan dıplommen jumys istep júrgen muǵalimder jumystan bosatylyp jatyr. Áıtse de bul máseleniń bergi beti ǵana. Osy oraıda dıplomdy satqan oqý ornyna da, satyp alǵan adamǵa da jazany qatańdatatyn kez jetken syńaıly. Bálkim sonda ǵana bilim salasyna enip ketken, jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq aýyzdyqtalar. Áıtpese, balasyn muǵalimge senip tapsyratyn ata-anaǵa mundaı sybaılastyqqa barǵandar rýhanı qastandyq jasaǵandaı bolmaı ma?!
Jetisý oblysy