Qyran qazaq

Joǵarydaǵy tórt batyrdyń biri – Talǵat Bıgeldınov 1922 jyly 5 tamyz kúni qazirgi elorda irgesindegi Maı­ba­lyq aýylynda týyp, 1940 jyly Sara­tov áskerı-avıasııa mektebine qa­byl­­danady. Batyr atamyz óziniń este­­ligin­de boıynyń alasalyǵy salda­ry­nan oqýǵa ilikpeı qınalyp turǵan sá­tin­de kezdeısoq ushyrasqan tájirıbeli maman «myna balanyń kózinde ot bar eken, muny synaqsyz qabyldańdar» dep úkim et­keni jaıly aıtady («Egemen Qazaq­stan», 4 mamyr, 2018). Sóıtip, 1942 jyly oqýyn támamdap maıdanǵa attana­dy.

Gvardııa aǵa leıtenanty Talǵat Bıgel­dınovke 1944 jyly 26 qazanda Znamenka jáne Kırovograd qalalaryn azat etý kezinde kórsetken erligi men jaýyn­gerlik sheberligi, áýe shaıqas­ta­rynda jaýdyń 4 ushaǵyn atyp túsirgeni úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi. Al ekinshi ret 1945 jyly 27 maý­symda Krakov, Oppeln (qazirgi Opole) qala­la­ry úshin bolǵan shaıqastarda eskadrılıany sheber basqarǵany jáne erlikteri úshin ekinshi ret Batyr ataǵy tabystalady.

Bıyl týǵanyna ǵasyr tolyp otyrǵan qyran qazaq Talǵat Jaqypbekuly jaıly jazylǵan alǵashqy eńbek jazýshy Savva Morozovtyń «Dvajdy Geroı Sovetskogo Soıýza T.Iа.Bıgeldınov» atty kitaby 1948 jyly Máskeýde jaryq kórse, qazaq qalamgeri Sáýirbek Baqber­ge­novtiń «Talǵat» atty hıkaıaty 1950 jyly Almatyda basylyp shyqqan eken. Sondaı-aq táýelsizdik jyldary batyr atamyz jaıly «Júrekjardy» jáne «Batyr Bıgeldınov» (rej. Almas Ábdik) atty derekti fılmder túsirilse, jaqyn jyldary «Qyran tekti» atty týyndy da kórermenge jol tartty.

Osy oraıda biz joǵaryda aty atal­ǵan shyǵarmalar men kıno týyndy­lar­dy paıdalana otyryp, álem jýrnalıstıkasynda burynnan bar retrospektıvalyq suhbat janryn paıdalanyp, batyr atamyzben áńgime órbittik.

– Talǵat Bıgeldınov Uly Otan soǵy­synda úsh dúrkin Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyn alýǵa laıyq is atqarǵan deıdi. Osy ras pa?

– Uly Otan soǵysy kezinde Bas qol­basshysy Stalın kezinde mynadaı buıryq shyǵarǵan. Eger ıstrebıtelder 15 samoletti atyp túsirse, oǵan Batyr ataǵyn berý kerek. 30 samolet qulatsa, ekinshi márte Batyr ataǵy berilsin. Al bizdiń shtýrmovık 80 dúrkin aspanǵa kóterilip shaıqasqa qatyssa Batyr ataǵy beriledi. Eger 160 ret urys salsa, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy ekinshi ret beriledi. 330 ret urysqa qatysa úshinshi márte... Men shtýrmovıkpen 305 ret ushyp, eki dúrkin Batyr ataǵyn aldym. Bul – úsh dúrkin Batyr atanýǵa laıyq norma.

– Joǵarydaǵy shaıqastar ishinde aıryqsha este qalǵany qaısy?

– Toǵyz samolet qatar samǵap kelemiz. Muny «toǵyzdyq» deıdi. Sol jaǵymda zveno komandıri Shıshkın ushyp keledi. Bir kezde radıo: «Býdte vnımatelny! Na selıý do shestıdestı ıstrebıteleı» dedi. Jaýdyń ushaqtary úsh beldeýmen ushyp keledi eken. Biz de baǵytymyzdy ózgertpeı qarsy ushtyq. Á degenshe atys bastalyp ketti. Birinshi zvenonyń bir ushqyshy dushpannyń samoletimen soǵysty. Qoıý tútin burq etip, qyp-qyzyl jalyn lap etti. Kóz aldymda, qas-qaǵymda jarylyp ketti. Ekinshi zvenonyń qaıda ketkenin tappaı qaldym. Oń jaǵyma qarasam, komandırim bir búıirine qısaıyp barady. Onyń aýdarylyp bara jatqanyn bildim. Jan-jaǵyma qarasam, Shıshkınniń samoleti maǵan qaraı kele jatyr eken, qýanyp kettim. Sóıtkenshe bolǵan joq, ol da ǵaıyp boldy. Zańǵar aspanda jalǵyz ózim qaldym. Qarasam, nemistiń áıgili «Mıster Shmıdt-109» degen ıstrebıteli tónip keledi eken. Maǵan qaraı tópeletip, oq jaýdyra bastady. Meniń jelke tusyma shyǵyp atqylamaqshy. Seze qoıdym da jalt berip qaıyryla tartyp, artyna shyqtym da ony atyp túsirdim.

Sóıtsem, men atqan samolettiń ıesi ne­mistiń ataqty ushqyshy bolyp shyqty. Samolet órtengenimen, ózi tiri qalypty. Nemis «Meni atyp túsirgen kim?» dep surapty. Keńes Odaǵynyń tuńǵysh Batyry Nıkolaı Kamanın meniń dıvızııa komandırim edi. «Mine, seniń samoletińdi atyp túsirgen myna qazaq» dep meni kórsetti.

– Alǵashqy Batyr ataǵy qalaı berildi?

– 1944 jyly Dnepr jaǵasyndaǵy Kırovgradta shabýylǵa shyqtyq. Eki jaq ta osy araǵa bar kúshin salyp jatqan kez. Shabýyl degende, maıdannyń ón boıynda emes, eń mańyzdy nysandy kózdep, soǵan tus-tustan atqylap, bar-joǵy úsh shaqyrym «týlaqtaı» jerdi artıllerııa da, avıasııa da tópelep, tankiler de shepti sol tustan buzbaqshy. Sóıte-sóıte, buzylǵan sheptiń arnasyn keńeıtedi. Sol jer buzylsa alý ońaı.

Meniń mindetim – Dneprdiń jaǵasyn­daǵy jaýdyń jasyryp qoıǵan tankilerin joıý. Bizdi qorǵaı ushatyn ıstrebıtelder bólindi. Komandıri – Sergeı Lýganskıı. Ushyp bara jatyrmyz. «Sergeı, qalaı jaǵdaıyń? Tapsyrma esińen shyqqan joq pa, bilesiń be?». «Bilemin, umytqan joqpyn» deıdi. «Jaqsy. Onda kettik. Eger kózińe bir nárse shalynsa, maǵan aldyn ala aıtyp qoı» dep qoıamyn. Ushyp kelemiz. Jermen baılanys saırap tur. Meniń maıdandaǵy búrkenshik atym – «230». Bir kezde komandırdiń «230!» degen daýsy sańq etti. «Tyńdap turmyn!». «Alǵan baǵytyńmen tike usha ber! Jaý bombalaýshylarynyń jolyn kes!» dep buıyrdy. Qarasam, sol jaǵymnan toptanyp qarǵa sekildi jaýdyń jıyrma shaqty samoleti eki top bolyp qaptap keledi eken. Dereý samoletimdi kólbeý saldym. Qııalaı ushyp otyryp jaýdyń búıirinen shyǵa keldim. Quıyn soqqandaı, mıdaı aralasyp, quj-quj bolyp kettik. Olar da atady, biz de atamyz. Kimdi kim kózdep jatqanyn bilip bolmaısyz. Qııan-keski, qym-qıǵash atys. Nemistiń bomba tıegen aýyr samoletteri yńyranyp ońǵa-solǵa buryp úlgergenshe, men qarlyǵash sııaqty, ana-myna jerden lyp etip shyǵa kelip, atyp júrmin...

Qarasam, nemistiń birde-bir samoleti joq. Dnepr jaqqa ketip qaldy ma dep zárem ushty. Sodan keıin bárin jınap aldym da, komandırge «Urys aıaqtaldy. Nysanany atqylaýǵa ruqsat berińiz?» dedim. «Saǵan «qojaıyn» alǵys jarııa­lady. Bombyla!» dedi. Nysanaǵa jetip kelip, nemistiń tankilerin jasyrýly turǵan jerinen burq-burq etkizip tas-talqanyn shyǵardyq ta, óz jaǵymyzǵa kettik. Bárimiz aman-saý, basymyz túgel.

Osy retki aspandaǵy aıqasty maıdan komandıri Ivan Konev óz kózimen kórip «shtýrmovıkter alty samoletti, al ıstrebıtelder segiz samoletti atyp tú­sir­di. Shtýrmovıkter men ıstrebı­tel­­­derdiń komandırleri keshke deıin Ke­ńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usy­nylsyn!» depti. Ol kezde men 20 jas­tamyn. Sóıtip, meni batyrlyqqa Ivan Konev ózi usynǵan.

– Ekinshi márte Batyr ataǵy qalaı berildi?

– Bizdiń ásker nemisterdi qýa-qýa, Vısladan ótip ketip, Sandomırdiń janyndaǵy plasdarmdy aldy. Jalpy, plasdarmdy alý qıyn. Qanshama adam qyrylady. Al bul joly plasdarm dap-daıyn qalpynda qolymyzǵa túse qaldy. Nemister esin jıǵan kezde eshqandaı amal da, kúsh te qoldana almaı qaldy.

Maǵan armııa komandıri Alekseı Jadov aıtty: «Áı, Bıgeldınov sen barlaýshysyń ǵoı, kún demeı, tún demeı myna plasdarmdy kúzetesiń. Túnde óziń ush. Kúndiz eskadrılıań ushyp júrsin. Biraq baıqa, osylaı qaraı bireý ótetin bolsa, seni ózim-aq atyp tastaımyn», dedi.

Barlap ushyp júrip qarasam, tań aldynda Sandomırǵa qaraı qaraqurym tank qaptap keledi. Ekpinderi qatty. Kórdim de, KP-ǵa jedeldetip qońyraý shaldym. «Osylaı da osylaı... San­domırǵa baratyn eki jolda da qaptap tank kele jatyr. Árqaısysynda kemi qyryq shaqty» dedim. Maǵan «Anyqtap tekserip, baıqa» deıdi. Men aıtamyn: «Anyqtap qaradym, tankter qaptap keledi. Tezirek qımyldaý kerek. Maǵan bir grýppany berińizder! Shabýyldy bastaýym kerek. Áıtpese, kesh qalamyz. Plasdarmdy buzady!!!» dedim jan daý­sym shyǵa. Lezde daıyn bolǵan 40 samo­letti aldym da, kókke zý-zý ete qaldyq. Al eger 15 mınýt keshiktik pe... bitip edik... О́ıtkeni olar shahmat taq­tasyndaı sharshylanyp, muzdaı qarýlanyp, saqadaı saı kele jatyr edi. Kóp bolsa, 5 shaqyrym ǵana qalǵan edi.

Sóıtse, Konev «Barlaýshy ush­qysh­taryń kim edi?» dep surapty. «Bıgel­dınov». «Anaý baqyraýyq (krıkýn) pa?» depti. Ony keıinirek adıýtanty aıtyp berdi. «Baqyraýyǵy nesi?» dese, «Men ony baqyraýyq dep ataımyn» depti. Sebebi men barlaýshymyn ǵoı. Meniń radıostansam qýatty. Men sóılegen kezde barlyq radıostansa toqtap qalady eken. Sóıtse, «myna baqyraýyq qaıtedi-eı!» deıdi eken. Sonda Konev «O, mynaý sol Bıgeldınov pe?» «Iá». Sóıtip, sol joly taǵy meni Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ózi usyndy.