Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

«Qaraǵashta qalǵan izder» atty maqalamyzda («EQ» 16.02.2022 j.) 1989 jyldyń 3 qarashasy kúni Shol­pan Ahmetqyzy Baısalova-Baıtursy­no­vanyń Aqtóbe ob­lys­tyq partııa komı­tetiniń bi­rinshi hatshysy E.Zolo­tarev pen oblystyq atqarý keńesiniń tóraǵasy S.Saǵyntaevqa jazǵan hatyn jarııalaǵanbyz. Osy hat­ta Sholpan apaı ákesiniń Aq­tóbe ýezindegi shákirtteri kúni keshege deıin «Til quraldy» úı­lerinde tyǵyp saqtap, mysal áń­gimeleri men óleńderin jatqa aıtyp kelgenin jaza otyryp, osy qarttardan derek jınaý­dy tapsyrady. Apaı maǵlumat biletinder Qandyaǵashta turatyn jýrnalıst Aqlepes Náýbetııarovqa habarlassa dep ótinish aıtqan. Bul hattyń da jaýaby bolmaı­dy. Apaı dúnıeden ótken soń Ahmet Baıtursynulynan oqy­ǵandardyń estelikteri jınalmaı qaldy. Sodan beri de talaı urpaq almasty. Biz Alǵa aýdany Qaraǵash aýyldyq okrýginiń Sambaı aýylynda ult ustazy dáris bergen mektep ornyn iz­dep, shákirtterinen taraǵan ur­paqtardy izdestirip qaıttyq. Bir­neshe tyń derek taptyq.

Ahmet ustaz ben Ahmetkereı bolys

Sambaıdyń eski ataýy – Bat­paqty. Ahmetkereı Qosýaqov (1857-1924 jj.) – 1895-1915 jyldary Aqtóbe ýeziniń Batpaqty, Bestamaq bolystyǵyn 19 jyl basqarǵan yqpaldy tulǵa. Keńes ókimetine deıin Orynbor gýberna­torynyń keńsesinde jumys istep, elge oralǵan. Ahmetkereı bolys týraly el ishinde «Jazda jarly-jaqybaılarǵa saýynǵa sıyr, minýge at berip, kúzde tólderin qaldyryp, basyn qaıtaryp alatyn myrza-pravıtel» degen sóz qalǵan. Orynborda, keıin Aqtóbede sýdıa bolyp qyzmet atqarǵanda, zańdy bilmeı utyl­ǵan qarańǵy qazaqtyń sharýasyn jónge keltiretini óz aldyna, aýylishilik usaq-túıek jumys­tardy da asa baıyppen sheshetin, kóp sóılemeıtin sabyrly adam bolǵan eken. Zań-quqyq jaǵynan óte saýatty bolys 1917 jyly Ýa­qytsha úkimet ornaǵanda ýezdik basqarmanyń orynbasary bolyp bekitilgen. 1917 jyldyń jeltoqsanynda Orynborda ót­ken sezge qatysyp, Alash par­tııasynyń sharýasyna da asa yjdaǵattylyqpen ara­­las­­qan. Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda 1917 jyldyń jeltoqsanynda Oryn­borda ótken jalpyqazaqtyq sezge resmı shaqyrylǵandardyń arasynda Ahmet­kereı Qosýaqov bolǵany aıtylady. Bolys 1924 jyly Aqtóbede qaıtys bolyp, Batpaqtyǵa jerlenedi. Ákesinen jas qalǵan uldary – Sádý, Sul­tan Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystan oralmaıdy. Jalǵyz qy­zy Aqtóbede berirekte qaıtys bolǵan.

1895 jyly Batpaqtyda ashyl­ǵan tórt synyptyq orys-qa­zaq mektebine sol tóńirektegi Qum­daqtyqyr, Sýyqsý, Aqjar, Qaraǵash, Qyzylásker (keıingi ataýy) aýyldarynan 8-9 jastaǵy 16 bala oqyǵan. Bul shákirtter – shamamen 1886, 1887 jyly dú­nıege kelgender. Sabaq erte kóktemnen bastalyp, jaz-kúz boıy jalǵasyp, qys qaharyna mingende balalar úılerine jibe­riletin. Sol ýaqytta mektep esigin ashqan ulandar 1917-1918 jyldary 30 jasta bolǵanyn eskersek, olardyń Keńes ókime­tiniń barlyq aýyrtpalyǵyn bas­tan ótkergen urpaq ekendigin sezinemiz. Aýyldyń momyn adamdary solaqaı saıasattyń saldarynan alashshyl, ultshyl, kolhoz múlkine zııan keltirýshi, eskilikti ańsaýshy, topshyl atanyp, saıası qýdalaýǵa túsken.

Sambaı aýylyna bizben birge barǵan Alǵa aýdandyq kitap­hanasynyń burynǵy dırektory, zeınetker Gúlsim Mahanova biraz derek aıtty. 1993 jyly kitaphana oqyrmandarymen kezdesý ótkizgende, Áshim Seıitov degen aqsaqal 9 jasynda Sam­baı aýylyndaǵy Ámirhan degen kisiniń úıinen Ahmet Baı­tursynulyn kórgenin aıtady. Áshim Seıituly 1904 jyly dúnıege kelip, 1994 jyly 90 jasynda qaıtys bolǵan. Iаǵnı ol kisi Batpaqtyda mektep ashylǵanda áli ómirge kelmegen. Soǵan qaraǵanda ult ustazy aýylǵa 1913-14 jyldary birneshe ret kelgen bolyp shyǵady.

Ahmet Baıtursynulyn Batpaqtymen ne baılanystyrdy?

Ahmet Baıtursynuly Reseı­degi saıası tóńkeristen keıin saıa­satta alasapyran bastalǵanda Aqtóbe, Torǵaı, Yrǵyz, Oıyl, Temir ýezderine talaı kelip, Alash qozǵalysynyń uıymdastyrý sharýa­larymen aınalysqan. Qazaqtyń taǵ­dyry qyl ústinde turǵanda, Alash qozǵalysy 1905-1920 jylǵa deıin belsendi jumys istedi. 1917 jyldyń aqpanynan qozǵalys jandandy, partııa qurý isi belsendi júr­gizilip, óńirlik komıtetter quryldy. Qazaq dalasynda qaı­naǵan saıası ómirdiń barlyq túıini Orynborda sheshiletin. Al Batpaqty men Orynbordyń eki arasy – 200 shaqyrym. Ortalyqqa atpen, kúımemen shuǵyl jetýge bolady.

Gúlsim Mahanova: «Meni anam 5-6 aılyǵymda naǵashy atam Amanqul men Gúlshara ájemniń tárbıesine bergen. Amanqul atam 1898 jyly, Gúlshara ájem 1912 jyly dúnıege kelgen. Kish­kentaı kezimizde úıimizge úlken kisiler kóp keletin. Ásirese Toqman­saıdan Jaqyp Izbasqanov ata kel­gende, naǵashy atam ekeýi túni boıy áńgimeleskende, men qu­la­ǵymdy jıi tosatynmyn. Atam: «Ahań meni Orynborǵa shaqyrtyp oqytty, taǵylǵan jaladan qut­qardy. Aqtalyp shyqqan soń Qos­tanaıǵa jumysqa shaqyrdy», dep aıtqany bar. Atamnyń taǵdyry ońaı bolmaǵan. 1928 jyly áıeli qaıtys bolyp, odan eki bala qalady. Atam balala­ryn naǵashylaryna tas­tap, Orynborǵa oqýǵa ketedi. Osy qalada Huseıin-Látıpa degen kisilerdiń úıinde turyp, so­lardyń jalǵyz qyzy Gúl­sha­raǵa úılenedi. Oqý bitirip, elge oralar tusta Látıpa ájem qyzyna samaýryn, eki metr tekemet, bir galosh ustatady. Temir qalasyna oralǵan soń atam aýdandyq «Kedeı» gazetiniń shyǵarýshysy bolyp jumys isteıdi. Biraq 1938 jyly «Orynbordaǵy kýlaktyń qyzyna úılendi» degen jalamen aıyptalyp, bes jylǵa Maqtaaralǵa jer aýdarylady. Jaladan 1940 jyly qutylyp, Temir baspahanasyndaǵy ju­mysyna qaıta kirisedi. Alaıda 1947 jyly taǵy qýǵyn bastal­ǵanda, ákem bárin tastap, Alǵa aýdanynyń Toqmansaıyna kóship kelip, qamba kúzetshisi bolyp ornalasady. О́zi qınalyp júrse de, jetim-jesirge kómegin aıamaǵan. Saǵıdan degen qart atamnyń aǵaıyndy tórt jetimge qambadan túnde bıdaı berip, balalar ony sýǵa bóktirip, jerge kómip, bir jeti azyq qylǵanyn aıtqan», deıdi.

Ahań mektebi

Qaraǵash aýyldyq okrýginiń ortalyǵy – Sambaı myńǵa jýyq turǵyny bar shaǵyn aýyl. Eski ataýy – Batpaqty. Aýyldyń aınalasyn Batpaqty ózeni qorshap jatyr. Ahmetkereı bolys zamanyn­da ózenniń eki jaǵynda jıyrma úıli aýyl otyrǵan. Sambaıǵa kirgen boıy «Bala kezimde Ahmet Baıtursynulyn Ámirhan aǵaıdyń úıinen talaı kórdim» dep aıtqan Áshim Seıitovtyń balalaryn izdedik. Ahmet Baıtursynuly atyn­daǵy mektepke aıaldadyq. Bul jerde qyzý jumystar júrip jatyr. Aldymyzdan mekteptiń sharýashylyq meńgerýshisi shyqty. Jón surap edik, biz izdep kele jatqan Áshim aqsaqaldyń kenje uly bolyp shyqty. Esimi – Jangeldi. Ol bizdi Ahmetkereı Qosýaqovtyń úıleri, eski mektep ornyna ákeldi. Aýyl úıleriniń ortasyndaǵy alańqaıdan Ah­met­kereıdiń ózenniń qalaq ta­synan órilgen jylqy qorasy­nyń irgetasy kórinedi. Bul – Ahmetkereı bolystyń 500 jyl­qysy qysta qamalyp, jazda bıesi baılanǵan atshaptyrymdaı aýmaq. HH ǵasyr basynda Batpaqtynyń eki jaǵalaýynda laı kesekten salynǵan qazaqy qystaýlar turǵan. Qazir oryndary joq. Eski mekteptiń orny da joǵalǵan. Tek shette saz kirpishten qalanyp, tóbesi saban aralastyra laımen quıylǵan, eski terezeleri syǵyraıǵan toqal tam tur. Úı 1947 jyly salynǵan. Ah­met Baıtursynuly túsken Ámirhan atanyń úıi de osy qatarda ornalasqan. Jangeldige ákesi Áshim ata kórsetken. «Osy jerde aǵaıyndy Ámirhan, Temirhan jáne Izbasar, Shotbas degen kisilerdiń úıi qatar turdy. Úı aldynda bulaq aǵyp jatatyn. Aýyl jurty sol bulaqtyń sýyn ishetin. Tap osy mańda Ahmetkereı Qosýaqovtyń shegendelgen qudyǵy boldy», deıdi Jangeldi. Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary Batpaqty jurty sýy baldaı «Ahmetkereıdiń shegendelgen qudyǵyn» joǵaltqan. Qudyqtyń jaıyn osy aýyldyń turǵyny Meıirbolat Sultangereev aıtyp berdi.

 Jangeldi Seıitulynyń aıtýynsha, Áshim aǵaıǵa Ahmet Baıtursynuly Orynborda oqýǵa joldama berse de, ol otbasy jaǵdaıymen alysqa uzaı almaǵan. Batpaqty kópiriniń arǵy jaǵyn­daǵy eski kópirden 1917-1919 jyldary aqtar men qyzyldar kezek-kezek birin-biri qýyp ótken. 1919 jyldyń jazynda Embi maıdanynda Frýnzeniń qyzyl áskerinen oısyraı jeńilip, keri qashyp bara jatqan aqtardyń otrıady arba-kerýenimen osy tusta sýǵa ketken. Jas kezinde Batpaqtynyń jaǵalaýyndaǵy qalyń jyradan aýyr, uzyn qaıqy qylysh ta­ýyp alǵan.

Sambaı aýylynyń turǵyny Meıir­bolat Sultangereev jas­taıynan qart­tardyń áńgimesin qulaǵyna quıyp ósken jigit. «Ertede aýyldyń janyndaǵy eski kópir janyndaǵy saıda úlken qudyq boldy. Osy qu­dyqty Ahmetkereı Qosýa­qov qazdyrǵan, el ishinde Ah­metkereıdiń shegendelgen qu­dyǵy atanǵan. 1919 jyly aq­tar men qyzyldar kópirden ótken­de qudyq basyna aıaldama­syn dep, sýdyń betin mal terilerimen japtyryp, kómip tastaǵan. Al jylqylaryn «Úki­met qurtqansha, sender paı­dalanyńdar» dep aýyl-elge taratqan. Aýylda astyq qoıma­syna jınalǵan astyqtan azyǵy joq úılerge bir-bir keseden bıdaı berip, 1920 jyldary ashtyq­tan saqtaǵan.

Sol zamanda Temir, Oıyl ýezderinde Alash partııasynyń oqyǵandary qyzmet etip, shar­­ýa­shylyq uıymdastyrý, oqý-aǵartý jumystary, shekara belgileý sııaqty jumystardyń basy-qasynda júrgen Ahmet Baıtursynuly el ishindegi azamattarmen tikeleı baılanys ornatqan. Sol ýaqytta aqtar men qyzyldardyń shaıqasynan maıdan joly boıyndaǵy aýyldardy qorǵaý sııaqty názik sharýalardy da asa bilgirlikpen atqarǵanyn turǵylyqty jurt aıtyp berdi. Mine, osyndaı jaǵdaıda el ishinde saýatty mamandar tabý kúrdeli máselege aınaldy. Tóńkeris jyldary elde mamandar tapshylyǵy sezilgen tusta, jastardy jedeldetip oqytý arqyly barlyq salaǵa mamandar daıarlaý isin uıymdastyrýdan Ahmet Baıtursynuly aıanyp qalǵan joq. Alasapyran shaqta el adamdarynyń aýyzbirshiliginiń arqasynda aýyl aqtar men qyzyl­dardyń aıqasynan, indetten, basqa da túrli tosqaýyldardan aman qaldy, 1923 jylǵa deıin olarǵa Keńes ókimetiniń sholaq belsendileri kedergi bola almady. Osy kezge deıin Sambaı turǵyndary kóp aýyldardan ózgeshe. Aýyzbirshiligi mol, adamdary eńbekqor, jasy kishi úlkenin syılaıdy, jastary jaman ádetterden boılaryn aýlaq ustaıdy. Syrt adam bir­den baıqaıtyn jaıttar ótken ǵasyrdyń basynda osy aýylǵa bilim dánin sepken ult ustazynyń shákirtterinen qalǵan ónege deý­ge bolady. О́ıtkeni zııalylyq pen parasattylyq basym turǵan jerde, berekesizdik pen keri ketý bolmaıdy. Yntymaǵy jarasqan aýyldyń eleýsiz tarıhy osylaı únsiz syr shertedi.

Aqtóbe oblysy,

Alǵa aýdany,

Sambaı aýyly