Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy da depýtattardyń nazarynan tysqary qalǵan emes. Tipti osy máselege qatysty arnaıy zań da bar. Alaıda, bul saladaǵy sheshimin kútken problemalar da joq emes. Sonyń bir dáleli Májilis depýtaty Gúlnar Seıitmaǵanbetovanyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń atyna joldaǵan saýaly.
Depýtat óziniń saýalynda 2010 jyly asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa respýblıkalyq bıýdjetten bólingen aǵymdaǵy transfertterdi ıgerý erejesiniń jobasy oblystarǵa usynys alý úshin joldanǵanyn jetkizipti. Atalǵan erejede aqshany burynǵydaı asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy sýbektisine emes, satyp alýshyǵa tóleý kózdelgen. Osy rette depýtat mamandar pikirine súıene otyryp, qarjy kózi osy jolmen beriletin bolsa, onda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasyna tıimdi bolatynyna qaýip aıtylyp jatqandyǵyn alǵa tartady. Birinshiden, qymbat mal “asyl” emes, “altyn” bolsa da naryqtaǵy baǵadan qymbat baǵaǵa eshkim satyp almaıdy. Al, asyl tuqymdy mal baǵasy maldy asyldandyrýǵa ketken qosymsha shyǵyndarymen qosa eseptegende asa qymbat bolary aıtpasa da túsinikti. Iаǵnı, óndirýshi odan tómen baǵaǵa satpaıdy, al satyp alýshy qymbatqa almaq emes. Onyń ústine satyp alýshyǵa “áýeli qymbat baǵaǵa satyp al, Úkimet saǵan keıin belgili bir bóligin tóleıdi” dep sendirý qıyn, deıdi depýtat. Onyń kózin jetkizý úshin keminde 3-4 jyl kerek eken. Al, oǵan sol sýbsıdııany alý úshin jınaqtalǵan qyrýar qujattar jıyntyǵy men bıýrokrattyq kózqarasty taǵy qosý kerek. Ekinshiden, jańa ereje talaptary boıynsha, asyl tuqymdy maldy jeke úı qojalyqtary satyp alsa, olarǵa sýbsıdııa tólenbeıdi. Qazir elimizdegi mal basynyń 90 paıyzynan astamy jeke menshikte bolsa, barlyq maldyń 65-70 paıyzy da jeke úı nemese sharýa qojalyqtarynda kórinedi. Negizgi satyp alýshylar men ónim óndirýshiler de osylar. Sondyqtan Gúlnar Súleımenqyzy erejeni qaıta jasaý kerek degen usynys aıta otyryp, ony mınıstrliktiń qoldaıtynyna senim bildiripti.
Eger saýaldyń jaýabyna kóz jibersek, onda jaýaptyń belgilengen merzim ishinde qaıtarylǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Kúrishbaev óziniń jaýabynda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́.Shókeevtiń qatysýymen ótken otyrysta asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn qoldaýdy sýbsıdııalaýdyń jańa tetikteri qoldaý tapqandyǵyn jetkizipti. Sýbsıdııalaý tetikterin ózgertý kóptegen sebepterge baılanysty bolsa, sonyń basty sebebi kvota arqyly taýar baǵalaryna shekteý qoıý naryqtyq ekonomıka talaptaryna qaıshy keledi, delinipti mınıstr jaýabynda. Onyń ústine aldyńǵy qatarly asyl tuqymdy zaýyttardyń ónimine suranystyń kóbeıýine baılanysty shektelgen baǵa deńgeıi naryqtyq baǵaǵa saı kelmeýi jıi oryn ala bastapty. Sol sebepten de joǵary suranysqa ıe bolǵan asyl tuqymdy ónim naryqtyq baǵaǵa, ıaǵnı memleket shektegen mejeden joǵary baǵaǵa satylyp otyrǵan. Bul óz kezeginde sýbsıdııalardyń ıgerilmeýine alyp kelgen. Olaı bolsa, sharýashylyqtar arasynda, tipti oblystar arasynda kvotany qaıta bólý oqıǵalary jıilep ketken. Sondaı-aq Bıýdjet kodeksi boıynsha sýbsıdııalar tek satyp alýshylarǵa berilýi tıis. “Osynyń bárin eskere otyryp, 2010 jyldan bastap sýbsıdııalaýdy tek satyp alýshylarǵa ǵana berý jáne de satýshy asyl tuqymdy mal sharýashylyqtarynyń asyl tuqymdy ónimderin naryqtyq baǵamen satý týraly sheshim qabyldandy”, deıdi Aqylbek Qajyǵululy. Bul jaǵdaıda satyp alýshyǵa sýbsıdııa shyǵyndaryn jarym-jartylaı tóleý jáne naryqtyq baǵamen bekitý kózdelip otyr eken. Sonymen qatar, satyp alýshyǵa qosymsha jeńildik jasaý maqsatynda sýbsıdııany alýshylar tizimine asyl tuqymdy (materıaldy) maldyń 50 paıyzdyq qunyn tólegen taýar óndirýshilerdi de qosýǵa bolatyny aıtylypty.
“Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly” Zańǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes 2012 jyldan bastap taýarly sharýashylyqtarda asyl tuqymdy analyq mal basyn ustaýǵa sýbsıdııa tóleýdi respýblıkalyq bıýdjetke aýystyrý kózdelip otyrǵany belgili boldy. Onyń ústine sýbsıdııalaý tetikterine engizilgen jańa talaptarǵa oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalary qarsy bolmapty. Osy rette depýtattyń máselege satýshylar múddesi emes, saılaýshylar múddesi turǵysynan kelgendigin kórýge bolady.
Asqar TURAPBAIULY.