Taǵdyrynyń talqany erte taýsylǵan talanttar az emes. Kisi sózinde kıe bar ekendigine de talas joq. Keıde sandardan syr izdeý qajet pe dep te oılaısyń. Nıkolaı Gýmılev túsin joryǵanda nege ólimmen sabaqtastyrdy eken? Ol túsinde 3 jáne 5 sandaryn kórdi. Onysyn áıgili aqyn, jary Anna Ahmatovaǵa bylaı dep áńgimeleıdi: «3 jáne 5 sandary taǵdyrymmen baılanysty. Men ne 35 ne 53 jasymda dúnıeden kóshetin shyǵarmyn». Ol rasynda da 35 jasynda baqılyq boldy.
Ol… bar bolǵany 21 jyl ǵana ǵumyr keshti. Artyǵalı Ybyraev qazaq poezııasynyń kóginde janǵan juldyz bolatyny sózsiz edi. Aqqan juldyzǵa aınaldy. Onyń qasıetti qara óleńi janymyzǵa jalaý bolǵany shyndyq qoı. Teńizdiń sýy tobyǵynan kelmeı, keýdesin kerip júrgen talaı aqynyńyz Artyǵalıdyń óleńin oqysa, táýbesine túsetini aqıqat.
«Sáýirde jańbyr jaýady ońaı,
Dáýirge maısa aýady mańaı.
О́risi kókte kógensiz edi,
Qara jer bultty saýady qalaı?
Kókjıek-kóılek sógilip oqtyn,
Sybdyry shyqty shóbi iri ottyń.
Ebil de debil eriksiz shaqta,
Meniń de ketti tógilip ótkim».
Artyǵalıdyń osy óleńine qarap-aq onyń ózgeshe bolmysyn, óleńdegi sony soqpaǵyn túısine túsemiz. Bozbala shaqtan jigittik kezeńge aýysqan aqyn ataýlynyń barlyǵy da osylaı tórt aıaǵyn teń basqan shýmaqtarmen maqtana almasa kerek-ti. Alaıda Sarysý topyraǵynda týǵan talanttyń taǵdyry qamshynyń sabyndaı tym qysqa bolǵany oılandyrmaı, tolǵandyrmaı qoımaıdy. Bar bolǵany 21 jyl ómir súrdi. О́kinish pe, ókinish. Amal neshik, deımiz de qoıamyz ǵoı.
«О́mirdiń ózi jetpeıdi,
Oljaǵa ońaı qunyqqan.
Qyzýymen kúnniń kókteıdi,
Dúnıe bizdiń ıyqta.
Qamyqpa, dosym, qamyqpa,
Kókteme kúnin syılaıdy.
Adamdar syıar tabytqa,
Aqyndar biraq syımaıdy».
Artyǵalı dese, jurttyń esine birden osy óleń joldary oralatyn boldy. Dál osy shýmaqtar shyǵarmashylyǵynyń tólqujatyna aınalyp ketetinin aqynnyń ózi sezdi me eken? Jıyrma bir jasynda jumbaq jaǵdaıda baqıǵa attanǵan Artyǵalıdyń ózi, rasynda da, tabytqa syımaǵan shyǵar. О́ıtkeni ol aqyn edi ǵoı. Aqyn bolǵanda da kóptiń biri emes, boıynda qýaty tasyǵan, súıegine sóz qonǵan aqyn bolatyn.
Jıyrmasynda jalyn keshken ǵajaıyp aqyn týraly aǵa býynnyń aıtqan esteligi de, esti sózi de az emes. «Kózderi bir núktede turmaıtyn edi. Boıynda bórige tán qasıet basym bolatyn. Joıqyn qýattyń ıesi edi», degen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáýlettiń pikiri Artyǵalıdyń minezinen de, shyǵarmashylyq qýatynan da syr shertip turǵandaı kórinedi.
«Shúıkimdeı dene shúmekteı terge
malshyna,
Shýly ózenniń ústinen ótti tań shyǵa.
Qara jer shetin taba almaı,
talyp keledi
Qara jerdiń betin kórmesteı
bolǵan qarshyǵa.
Qanatyn qustar qaqpaıdy áste bekerge,
Ańsary qushtar aýdy ǵoı basqa mekenge.
Degbirin aldy kók aspan tutas qalpymen,
Dóńgelek dúnıe taýsylmaıdy-aq eken de.
Taýlardan ótti shyńdaryn bıik tabalap,
Baýlardan ketti qaraǵaı boıyn jaǵalap.
Qara jer qalpy...
Qulaı ma soǵan qanatyn bosqa sabalap?
Aspanda, bálkim, bir beıne bolyp qalady,
Júregin, múmkin, juldyzǵa
soǵyp jarady?
Armany úshin azapqa túsken osy qus
Saǵan da uqsap, maǵan da uqsap barady».
Bul – Artyǵalıdyń «Qarshyǵa» atty óleńi. Aqyn da armany úshin azapqa túsken qustyń keıpin keshti. Poezııa kóginde qalyqtaǵan qyranǵa aınalmaı turyp pánı jalǵanǵa qosh aıtyp kete bardy. Múmkin onyń júregi juldyz jaqta soǵyp turǵan bolar. О́ıtkeni ol da qarshyǵa qalpynda aramyzdan ketti emes pe? Jarq etip sóngen jasyn edi ǵoı.
О́leń oqýǵa ketken aqynnyń súıegin alyp ketemiz dep jaqyndary esh oılamaǵan da shyǵar. Derekterge kóz júgirtsek, sol kúni Artyǵalı burynǵy Jambyl qalasyna barǵysy kelmegen eken. Alaıda aqyn júregi sekem alǵanyna qaramastan, kóne shaharǵa barýyna týra kelgen. Biraq ómirin óleńmen órnektegen aqyndy bul kúni óleńniń qýanyshy emes, ómirdiń ókinishi kútip turypty. Artyǵalıdyń kisi qolynan qaza tapqany anyq. Alaıda bul ólim jumbaq kúıinde ashylmaı qaldy. Qandaı kedergi boldy? Ol kimniń jolyn kesti? Suraq kóp. Jaýap joq. Al ózekti ókinishtiń oty áli bolsyn tilgileıdi. Janyńdy sol bir alaý qarı túsedi. Bul – aqynǵa emes, qazaq ádebıetine qasaqana jasalǵan qastandyq bolatyn.
«Artyǵalı – jumbaq ǵumyr keshken taǵdyr ıesi. Ol nebári jıyrma bir jyl ómir súrdi. Bul ýaqyt Artyǵalı úshin jetkilikti edi.
Artyǵalı on besinde-aq sol kezdegi qazaq ádebıetiniń búgingi marǵasqalaryna aınalǵan Muqaǵalı, Tólegen sııaqty alyptarynan dúnıeni túısiný, oǵan kórkemdik turǵydan baǵa berý, tipti aqyndyq bolmys jaǵynan da ilgeri turǵanyn aıtýǵa tıispiz. Ol óz otyna órtenip ketti. «Júregin shyń-quzǵa emes, juldyzǵa soǵyp jarǵan qarshyǵa» edi. О́zi solaı jazǵan...
Rasynda da, shyn aqyndar tabyt túgili, ýaqytqa syımaıtynyn ol jaqsy túsingen. Ol ózimen birge kóp nárseni o dúnıege ala ketken sııaqty. Ol kóbimizdiń áli túısine qoımaǵan jumbaqtarymyzdyń sheshimine núkte qoıdy», deıdi jerlesi jaıly syr shertken aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Maraltaı Raıymbekuly.
Iá, Artyǵalı oqyrmandarynyń ortasynda júr. Qazaqstannyń qaı qıyryna barsaq ta óleń úshin ólermen jastar Artyǵalı týraly aıtyp jatady. Biz ony kórmesek te, óleńimen tanyspyz. Bizge qalǵany – aqynnyń shyǵarmashylyǵymen syrlasý ǵana.
Jambyl oblysy,
Sarysý aýdany