ER MEN ÁIEL: BEDEÝLIK SEBEBI NEDE?

Qarapaıym halyqtyń túsini­gin­she otbasyndaǵy erli-zaıyptylar­dyń urpaqsyz ótýine tek áıel ǵana aıypty dep sanalyp kelgeni shyn­dyq. Biraq, ǵylymı-zertteýdiń ná­tı­jesinde áıeldiń bala kótermeýi­niń úshten birine erkek kináli ekeni anyqtalǵan. Sondyqtan da bedeý­liktiń sebebin bilý úshin erli-zaı­yp­tylardyń ekeýiniń de dárigerge tekserilgenderi jón. Sonda ǵana bedeýliktiń kimge baılanysty ekeni belgili bolmaq. Al keıde, tipti eri men áıelin birdeı emdeýge týra kelip jatady. Áıel bedeýliginiń sebepterine kelsek, áıelderde bolatyn bedeýlik eki túrde kezdesedi. Onyń biri – ómirlik bedeýlik. Bul eshqandaı emdeýge kónbeıdi. Ekinshisi, emdeýge bolatyn bedeýlik. Eger turmysqa shyqqan áıel úsh jylǵa deıin sebepsiz bala kótermese, ony “be­deý emes pe?” dep kúdiktený durys emes. О́ıtkeni, jańa turmysqa shyqqan áıelderdiń on paıyzy úsh jyldan keıin ǵana bala kótere bastaıtyndyǵyn ǵylym dáleldep otyr. Al, keıbir áıel bir bala kó­tergennen keıin qaıtadan bosanbaı qalýy múmkin. Bedeýliktiń birinshi túrine em qonbaıtyn sebebi – áıel­derdiń jynys músheleriniń ósip, kemeline kelmeýi nemese olar­dyń týǵannan kemis bolyp jara­lýy. Biraq, bedeýliktiń bul túri ómir­de sırek kezdesedi. Keıde áıel­diń jynys múshesi ádettegideı je­ti­lip týǵanymen de ómirde kezde­se­tin túrli qaýipti aýrýlardyń áse­ri­nen ony saqtaý úshin áıeldiń jaty­ryn, ıakı tútigin nemese analyq be­zin operasııa jasap, alyp tastaýǵa týra keledi. Árıne, mundaı áıel ba­la kóterý múmkinshiliginen aıry­lady. Sóıtip, bedeýlikke dýshar bolady. Degenmen de dárigerlik tájirıbede emge kónbeıtin úmitsiz bedeýlik sırek ushyrasady. Bala kótermeýdiń sebep­teri az emes. Tipti, rejimsiz ishken biryńǵaı ta­ǵam, ásirese onda A,S jáne E tá­riz­di qundy vı­ta­mınderdiń jetis­peýinen jynystyq bezderiniń qabileti buzylady... Týberkýlezben aýyrǵan áıeldiń de bala kóterý qabileti buzylady. Alaıda, áıel negizgi naýqasynan ja­zylǵannan keıin bedeýligi joıy­lyp, bala kóteredi. Sondyqtan da týberkýlezden ábden aıyqqansha, emdelýdiń mańyzy zor. Jynys organdarynyń qabynýy da áıelderdi bedeýlikke jıi ushy­ratady. О́ıtkeni, qabynǵan aǵzanyń tinderi qatty ózgeredi. Olar bir-birine jáne kórshi aǵzaǵa jabysyp qalady. Mine, osynyń saldary erkek uryǵynyń (spermatazoıd) áıeldiń uryǵymen kezdesýine úlken kedergi jasaıdy. Eger jatyr qa­na­tynyń tútigi qabynsa, onyq qýysy biteledi, sóıtip erkektiń uryǵy áıel­diń uryq kletkasyna óte al­maı­dy. Sol sekildi jatyr moı­ny­nyń silekeı qabyǵy qabynǵanda da (endoservıt) áıel bala kótermeýi múmkin. Qabyný úderisinde jynys múshesi suıyq zatyn kóbirek bóledi. Ol suıyq zat uryqtyń jolyn bógeıdi. Tipti, onyń qyshqyl qa­sıe­ti kúshti bolǵandyqtan, erkektiń tu­qym kletkalaryn joıyp ji­be­redi. Bul sekildi jaǵdaı jatyr moı­ny­nyń jalaǵynda da (erozııa) jıi ańǵarylady. О́ıtkeni, jalaǵy bar qynapqa jınalǵan iriń erkek ury­ǵyn óltirip jiberedi de, áıel bo­ıyna uryq bitirmeıdi. Jatyr ishindegi silekeı qaby­ǵy­nyń qabynýy (endometrıt) erkek pen áıel uryǵynyń qosylýyna ke­dergi jasamaıdy. Biraq sol tu­qym­dyq eki kletka qosylýynan paıda bolǵan uryq-kletka jatyrdyń aýyr­ǵan silekeı qabyǵyna jaby­syp, tabıǵı jaǵdaıdaǵydaı óse al­maıdy. Áıeldiń bala kótermeı­tindiginiń taǵy bir sebebi osy. Keıde dárigersiz óz betimen bala túsirgennen keıin (abort) qabyný úderisi bastalady. Ǵylymı derek boıynsha, bedeýliktiń 70 paıyzy osy óz betimen bala túsirgenge baılanysty. Ásirese, tuńǵysh kó­tergen balany aldyrý óte qaýipti, sebebi – ondaı áıel ómir boıy bedeý bolyp qalýy yqtımal. Sondyqtan da sebepsiz abortqa barý, ásirese, ony dárigerlik mamandyǵy joq adamǵa jasatý áıeldiń ómirine qaýip týǵyzady. Erkek bedeýliginiń sebebi nede? Erkektiń uryǵy kletka­lar­dan tu­rady. Olardyń bir mılı­lıtrinde 60 mıllıondaı uryq bo­lýǵa tıis. Eger uryqtar sany odan kem bolsa, on­daı uryqtyń bala jasaýǵa shamasy kele bermeıdi. Jynys kletka­la­rynyń kemdigi, ıaǵnı onyń bolmaýy (azoospermııa) keıbir uzyn boıly, qyl moıyn, jas jigitterde jıi kezdesedi. Bul sekildi jaǵdaı olar­daǵy ýaqytsha qubylystyń, bol­masa turaqty bedeýliktiń belgisi bolýy múmkin. Keıbir adamdardyń jynys qa­ty­nasy men ishimdikke qumarlyǵy, de­nedegi qorektik zattardyń alma­sýy­nyń buzylýy nemese sýlfa­mı­dy sekildi dárilerdi dárigerdiń ba­qy­laý­ynsyz óz betimen uzaq ishýi de uryq­tyń sapa­syn kemitedi, qasıetin joıady. Uryqtyń tirshiligin, onyń sa­nyn jáne qabilettiligin tek labo­ra­torııalyq zertteý arqyly ǵana anyq­taýǵa bolady. Aıtalyq, mık­ro­skoppen qaraǵanda, jynys klet­kalary shaban qozǵalyp júrse, olardyń bala bolýǵa shamasy kelmeıtindigin ańǵartady. Áıelderdegideı erkek bedeýl­i­giniń taǵy bir sebebi, jynys or­gan­da­rynyń qabynyp aýrýyna baı­la­nysty. Ásirese, durys emdelmegen jáne asqynǵan soz aýrýy erkekti bedeýlikke jıi ushyratady. Keıde bala kezde bolǵan jynys orga­ny­nyń jaraqattanýy da tipti ol as­qyn­basa da, uryq shyǵaratyn jy­nys bezderiniń qabiletin nashar­la­tady. Mundaı erkektiń jynys qa­tynasynda ózgeris bolmasa da áıe­liniń bala kótermeýi ǵajap emes. Son­dyqtan jastardy tóbelesten jáne jynys múshesine zııan kel­tiretin qımyldardan saqtaı bilý qajet bolady. Bedeýlikti emdeý medısınadaǵy kúrdeli máseleniń biri. Bedeýlikti emdep jazý ońaı emes. Keıde oǵan uzaq jyldar ke­­rek. Sondyqtan bizdiń aıtar keńe­simiz, dárigerdiń belgilegen emin oryndaý, emniń aqyryna shydaý maqsatqa sózsiz jetkizedi. Marjan JAQYPOVA, Janat ANETOV, dáriger-gınekologtar. MEKTEP INSPEKTORY Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń ishki ister departamentinde tártip kúzetinde júrgen 303 áıel bar. Biz búgin Petropavl qalalyq IIB Ká­melettik jasqa tolmaǵandar bóliminiń ınspektory, polısııa aǵa leıtenanty Báshenova Roza jaıly áńgimelesek dep otyrmyz. Rozanyń ishki ister organdarynda qyzmette júrgenine alty jyl boldy. Ol qyzmetti Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Petropavldaǵy Benzostroı aý­da­nynda ornalasqan №24 qalalyq mektep­­­­te mektep ınspektory bolyp bastady. Bes jyl osy mektepte qyzmet atqarǵan Ro­zanyń jumysyna ustazdar qaýymy úlken baǵa berip otyr. “Mektebimizde tárbıesi tómen balalar az bolǵan joq. Roza bolsa bul balalarmen kúni-túni jumys istep, olardy durys jolǵa qoıýǵa tyrysty. Kúndiz mektep qabyrǵasynda olardy baqylaýda ustasa, keshke qaraı meken-jaılary boı­ynsha aralap, nemen aınalysyp jatqan­daryn tekserip ótetin. Túnde kóshe qańǵy­ryp júrgen balalardy úılerine aparyp, ata-analarynyń qoldaryna tapsyrady, bala tárbıesine durys kóńil aýdarmaıtyn ata-analarmen aldyn alý jumystaryn júrgizip, balalarynyń bolashaqtaryn oılaýǵa shaqyratyn, – deıdi mekteptiń áleýmettik ustazy – Rozanyń bizdiń mektepten basqa mektepke ınspektor bolyp aýysyp ketkenine bir jyldan asty. Al biz áli kúnge deıin ony mektepke shaqyrtyp, kómek kórsetýdi suraımyz”. Roza qazir qalanyń basqa aýda­nynda ornalasqan qazaq mektep gımnazııasynda jumys is­teıdi. Bul mekteptiń ash­yl­­ǵanyna úsh jyldaı ǵana ýaqyt boldy, sol sebepti jańa mektepke tájirıbesi mol ınspektordy jiberýge sheshim qabyldanyp, Roza osynda jiberildi. Roza­nyń aıtýynsha, bul mek­tepte 903 bala oqıdy. Mek­tep oqýshylary ara­syn­da keri qylyqtary úshin tirkeýde turǵan jas­óspirimder joq. “Jumys barysynda biz balalarǵa baılanysty ár túrli jaǵdaılarmen kezde­se­miz, – deıdi Roza. – Ba­la­nyń durys ósýi, bola­shaqta jaqsy azamat bolýy, ony qorshaǵan ortaǵa baı­la­nysty. Ata-analary spırt­tik ishimdikter ishse, qasyndaǵy qurbylary jastaıynan ártúrli nashar iske áýes bolsa, onda bul balanyń bolashaǵy qandaı bolmaq. Kámelettik jasqa tolmaǵandar isi jónindegi ınspektor bol­ǵasyn, biz kóbine osyndaı balalarmen jumys isteımiz. Árıne, balanyń aty bala, ókinishke qaraı keıbir ata-analar bala tár­bıesimen múldem aınalyspaıdy, olarǵa durys kóńil bólmeıdi. Sondyqtan bundaı balalar baqylaýsyz qalyp, oılaryna kelgenderin istep jatady. Jaman ádetke tez úırenip, keıde tipti qylmyskerler qataryn tolyqtyrady. Al bala úshin ata-anasynyń qamqorlyǵy óte mańyzdy. Sol sebepti biz ata-analarmen de udaıy jumys júrgizemiz. Olarmen aldyn alý áńgimelerin ótkizip, ákimshilik jaýapkershilikke de tartamyz. Ata-ana quqyǵynan aıyrý bul eń sońǵy shara. Balaǵa áke-sheshesinen artyq adam joq ekenin aıtyp ta keregi joq. Biraq, balalarynyń mektepke barmaıty­nyna kóńil bólmeı júr­gen­derin qoıa tura, olardy durys kı­in­dirmeı, durys tamaq bermeı, ózderi azǵyndap bara jatqan ata-analar da kez­desedi. Bul jaǵdaıda, árıne, bala­lardyn ómirlerine, bola­shaq­taryna qaýip tónip turǵasyn, olardyn áke-sheshelerine qatysty ata-ana quqy­ǵynan aıyrý sharasyn qoldanýǵa týra keledi. Balanyń jaqsy ósip-jetilýin úıde ata-ana, al mektepte ustazy, mektep ınspek­tor­lary qadalaǵan jón. Sondaı-aq, balanyń kúndelikti minez-qulqyn baqylap, dosta­ryna da qaraý kerek. Sol sebepti mektep ınspektorlarynyń qyzmeti óte mańyzdy, ol úlken jaýapkershilikti talap etedi”. Qyzmetten bos ýaqytty Roza úıinde kúıe­ýi Dosanmen jáne balasy Damırmen ótkizgendi jaqsy kóredi. Jáne de gúl ósirip, olardy kútýmen shuǵyldanady. Onyń úıi­nen ártúrli gúlderdi kórýge bolady. Bala ke­zimnen gúlderdi jaqsy kóremin, jumys­tan sharshap kelgende osy gúlder meniń kóńilimdi kóteredi, olarǵa óz syrlarymdy da aıtyp otyramyn, – deıdi Roza. Rozanyń oıynsha, ana qandaı jaǵdaıda bolmasa da, jumys barysynda bolsyn, úı sharýasynda bolsyn ózin áıel retinde sanaýy kerek. Ras-aý, balaǵa anadan jaqyn adam bar ma?! Qanat QASENOV, SQO IID-niń baspasóz qyzmeti.