Ahmet Baıtursynuly jáne memleketshildik múdde

О́kinishke qaraı, Tolaǵaı batyr taýdyń astynda máńgige qalyp qoıypty. Záýzáti úzilmegen, qaıtadan es jıǵan el arys ulynyń esimin umytpaý úshin sol taýdyń atyn kúni búginge deıin Tolaǵaı atap keledi. Alash arystarynyń da arqalaǵan júgi taýdan kem bolmady. Er etigimen qan keshken, at aýyzdyǵymen sý ishken bulaǵaı zamanda bastaryn báıgege tikti. Qazaqtyń qamy úshin qasqaıyp otqa da, oqqa da keýdesin tos­ty. Osylaısha, sońyna altyn júlge salyp, myń jylda myzǵymaıtyn bir-bir taý ornatyp ketti. О́zderi sharapatyn kóre almasa da, ot ornynda qalǵan búgingi urpaq biz sol taýlardyń saıasynda otyrmyz.

Biz – uly memleketterdi qurýshy halyqpyz. Arysy aıbyndy Túrik qa­ǵanattary, Jer-jahanǵa ámir etken Altyn Orda, dańqy bıik Qazaq handyǵy –  túp tamyrymyz. Topyraǵyna eldik­tiń dánegi egilmegen jurt irgesi myǵym memleket qura almaıdy. Qurǵan kúnniń ózinde de arqaýy bos, tamyry bolbyr bolýy múmkin. Tonykók eskertkishi jazýynda:

Tún uıyqtamadym,

Kúndiz otyrmadym,

Qyzyl qanymdy tóktim,

Qara terimdi aǵyzdym, – degen qaǵandar antyna para-par sóz bar. Túrik qaǵanatynyń habarshysyndaı bolǵan osy mátin eldiktiń eski dástúrin aıtyp turǵandaı. Babalar salǵan sara jol myńjyldyqtardy basyp ótti. Qaharman Kenesary han sheıit bolǵannan keıin Alash balasy tordaǵy arystandaı týlady. «Elý jylda el jańa» degen halyq danalyǵynan asqan sóz bar ma?! XX ǵasyrdyń basynda «qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» degen Álıhan bastaǵan memleketshil kósemder Alash balasyn bostandyqqa jeteledi. Qazaq handyǵy dáýiriniń jyraýlary, bı-sheshenderi eldiktiń joǵyn joqtap, týyn kóterdi. Jalańash baryp jaýǵa tııýge beıil boldy. XX ǵasyr kelgende halyq úshin kúres jańasha sıpattarmen tolyqty. Qazaq zııalylary aq almastyń júzi muqalǵanyn, adyrnany endi ala ógizdeı móńiretip tartar dáýren ótkenin sezdi. Keler urpaqtyń zamany basqa eken. Ǵylymǵa qushtar, ilimge ińkár jurt qana «kókjıektegi aq altyn syzyqqa» qol jetkize alady.

Osy jolda jańa zamannyń Tonykógi – Álıhan, Ahmet syndy arystar qara terin aǵyzyp, qyzyl qanyn tógip eńbek etti. Olar, shynynda da, taqyr jerge taý turǵyzdy. Qazaq dalasyndaǵy úlken shaharlar 200 jyldyq qalmaq soǵysy, odan keıingi talaı bulǵaqtan kúıregen, tozǵan. Qalamen birge qanshama bilim oshaqtary, baı kitaphanalar kelmeske ketti. Endi bárin basynan bastaý kerek. Elmen birge tarydaı shashylyp qalǵan qundy jádigerlerdi, rýhanı qazynalardy jınaý lázim. Balalardyń baratyn mektebi joq, bolsa da qolyna ustar oqýlyǵy qaısy?! Halyq es jıyp, eńsesin kóterdi. Erkin el bolǵysy, bolashaqqa qaraı salıqaly kósh túzegisi keledi. Sonda kimge qaraı, qalaı sapar shegý kerek?! Júrgisi kelgenimen joly joq, júzgisi kelse de kóli joq tar zamanǵa tap keldi.

Alash arystarynyń moınyna eldik­tiń júgi osylaı artyldy. Bir jaqta úmiti mol týǵan el, bir jaqta úkimi qatty ımperııa turdy. Kók Táńirge sıynǵan momyn jurttyń taǵdyryn otqarýǵa otatyp almaı aman alyp shyǵý kerek. Saý bastyń qamy – moıynǵa túser qamyt emes. Kúlli memlekettiń isin at tóbelindeı az ǵana top atqara bildi. Joqtan bar jasady. Damyǵan, órkenıetti elderdiń júrgen joldaryn baǵdar etti. «Ultyn shyn súıip, aıanbaı qyzmet qylǵan azamaty kóp jurt kúshti, ónerli, bilimdi jurt bolyp, kúreste teń túsip, basqalarǵa ózin eletip otyr. Ulty úshin qurmet qylmaı, bas qamyn oılap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr. Ultshyl jurttar, áne, Germanııa, Japonııa, Anglııa, Túrkııalar, olardyń balasy jasynan «ultym» dep ósedi. Eseıgen soń bar bilimin, kúshin óz jurtynyń kúsheıýine jumsaıdy. Olar­dyń ár adamy – memlekettiń keregi, qyzmetkeri» degen Júsipbek Aı­maýytulynyń aldaspan sózi Alash balasynyń júrsem degen jolyn, jetsem degen bıigin kórsetedi.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly osy kóshtiń bel ortasynda júrdi. Áýeli qazaq tiliniń tuńǵysh álippesi men oqýlyqtaryn qurastyrdy. Arab grafıkasyna súıene otyryp qa­zaq jazýyn reformalady. Júıege túsirdi. Aqań ázirlegen tóte jazýmen Alash balasynyń alǵashqy baspasózi jaryq kórdi. Qazaq mádenıetine, oqý-aǵartýyna ólsheýsiz úles qosty. Sol kezeńde shyqqan gazet-jýrnaldar, kitap pen oqýlyqtar bizdiń búgingi baı qazynamyzǵa, rýhanı muramyzǵa aınalyp otyr. Osy álippe men «Til – qural» qanshama urpaqtyń saýatyn ashyp, oqyp úırenýine negiz boldy. Tóte jazýdy búginge deıin Qytaı, Aýǵanstan, Iran elderindegi qazaq baýyrlarymyz úzilissiz qoldanyp keledi. A.Baıtursynuly – ult ádebıeti men mádenıetin zertteý isinde jol ashqan ǵalym. Uly dalanyń ár túkpirinde jınaýsyz jatqan rýhanı qazynany hatqa túsirip qalýǵa barynsha tyrysqan. Aqań­nyń bos ýaqyty bola qalsa qyrǵa shyǵyp, el aralap, bárin qunttap, jınaq­tap qalýǵa jumylǵany baıqalady.

XX ǵasyrdyń basynda túbi bir túrik balasy oıanyp, eldiktiń jolynda kúrese bas­tady. 1926 jyly Baký qalasynda ótken Túrikshilder quryltaıy – osy­nyń aıqyn dáleli. 26 aqpan men 6 naý­­ryz aralyǵyndaǵy Birinshi Búkil­odaqtyq túrkitaný sezine 130 delegat qatysypty. Qazaqstannan Ahmet Baı­tur­synuly, Názir Tórequluly, Eldes Omaruly, Bilál Súleıuly, t.b. tulǵa­lar alqaly keńestiń ortasynda boldy. Taıaýda tilshi-ǵalymdar osy quryltaıda túsirilgen kınohronıkadan ardaqty Aqańdy tapty. Asyl tulǵamyzdyń bir sáttik beınesi bizdi eleýli rýhanı qýanyshqa keneltti. Taǵdyry bir, dili bir baýyrlastar bas qosqan jıynda talaı-talaı ózekti máseleler kóterildi. Alda  atqarylar jumystar men baǵyt-baǵdar aıqyndaldy. Minberge eki ret kóterilgen Ahmet Baıtursynuly «Orfografııa týraly» jáne «Qazaq termınologııasynyń qaǵıdattary týraly» atty baıandama jasady. «Eń aldymen emleden ne talap etiletinin másele etip qoıý qajet. Odan talap etiletini – til dybystaryn sátti de dál jetkizý. Ekinshi, bul emle oqyp-úırenýge jeńil bolýy kerek. Bul ekeýi – negizgi talaptar» deı kele, eń ońtaıly dep sanaǵan fonetıkalyq emleniń qyr-syryn taldap túsindiredi. О́ziniń kemel oıymen, syndarly tujyrymymen, eń bastysy memleketshildigimen quryltaıǵa qatysýshy ıgi jaqsylardyń ystyq yqylasyna bólengen.

Túrik halyqtary aýyzeki tilde til­mash kómeginsiz bir-birin erkin túsi­nisedi. Osy zamanda týysqan jurt­tyń jazýy da birdeı bolsa, úlken kúshke aınalar edi! Bakýde bas qos­qan ǵalymdar men sarapshylar túrik tilderiniń álipbıin latyn qarpine aýys­tyrý máselesin osy maqsatta kó­terdi. Quryltaıdaǵy talqydan ótken she­shimderden keıin túrki respýblıkalary birtindep latyn qarpine kóshe bastady. Ornyǵyp úlgergen stalındik júıe budan shamyr­qana seskendi. Oty bólinbegen túrkiler birigip ketse alapat kúshke aınalyp, eshqashan des bermeı ketetinin sezdi. NKVD-nyń qandyqol jendetteri sham alyp sońynan tústi. Quryltaıǵa qatysqan máskeýlik Bartold, Ashmarın sekildi birli-jarym ǵalymdar bolmasa, túgelge jýyq qýǵyn-súrginge ushyrap, atylyp ketti. Osylaısha, túrki áleminiń kósh bastaıtyn serkeleri saıası júıeniń qurbany bolyp, ortaq ǵylymnyń damýy kóp jylǵa kesheýildedi. Máskeý jasap bergen álippeler týysqan jurttardyń arasyn alshaqtatyp, bir-biriniń jazýyn oqı almaıtyn dárejege jetkizdi.

Álıhan Bókeıhan 1925 jyly 23 maý­symda A.Baıtursynulyna Máskeý­den joldaǵan hatynda: «Máskeý kommý­nısteri «qazaqtar – ultshyldar» dep jal­pyǵa jar salyp, aıqaılap júr. Men olardan: – Aıtyp júrgenderiń ne? – dep surasam, olar: – О́zderiń ózde­rińe shaǵym jasap júrsińder, ıaǵnı ony jazǵan óz qazaqtaryń, – dep aıtady» degen joldar jan kúızeltedi. Alash oǵlandarynyń ǵumyrynyń kelte bolýyna óz qandastarymyzdyń kinási joq emes. Qazaq ondaıdy «ishten shyqqan jaý jaman» deýshi edi. Otarshyl patsha úkimeti uzaq jyldar boıy dalamyzǵa aryzqoılyqtyń uryǵyn septi. Baq­talastyq, paraqorlyq degen kesirge úıretip, ózderi perde syrtynda kúlip qana otyrdy. Qazaq mentalıtetiniń ózgerýi týraly ǵylymı-zertteýler jasalsa, áýeli osy tusqa kóńil aýdarý kerek. Sol indet aqyry «jemisin» berdi. Keńes úkimeti qazaqty qazaqqa aıdap salyp, upaıyn túgendedi.

Ahmettiń Álıhanǵa 1925 jyly 1 maýsymda jazǵan hatynda: «Qazaq memlekettik baspasymen kelisilgen shartqa sáıkes, men jańa emle boıynsha úsh grammatıka jáne qazaq álippesin qaıta jasaýym kerek. Aıaqtalý merzimi: birinshisi – 15 maýsym, ekinshisi – 1 shil­de, úshinshisi – 1 tamyz, tórtinshisi – 20 tamyz. Mine, sol ýaqytqa sheıin basqa jumystarǵa qaraýǵa mursham joq; onyń ústine Qazaq-qyrǵyz ıns­tıtýtynda oqý bastalsa, taǵy da bos ýaqyt bolmaı qalady. Sol sebepti de 20 tamyzǵa deıin Ibrahımniń [Abaıdyń] ǵumyrbaıanyn jaza almaıtynymdy anyq aıtamyn. 20 tamyzdan soń ýaqyt bola ma, joq pa – ony bilmeımin» deıdi (Atalǵan eki hat ta 1992 jyly NKVD arhıvinen tabylyp, aýdarylyp, ǵylymı aınalymǵa engizilgen). Aqań kelesi jyldyń aqpanynda Baký quryltaıynda osy emle zańdylyqtary týraly baıandama jasady. Osy hattyń ózinen Aqańnyń qanshalyqty úlken jaýapkershilikpen daıyndalǵanyn kóremiz. Dybysqa sáı­kes keletin tańba durys tańdalmasa, til buzylady. Ahmet Baıtursynuly ulttyń jany – til úshin, árbir árip úshin kúresti. Til bilimine ǵylymı qaǵıdat, ǵylymı júıe ákeldi. Munyń arǵy jaǵynda eldik, memleketshildik múdde tur edi.

Búgingi tańda túrkologııa el múdde­simen birge qaıta jańǵyryp, jańa arnaǵa bet burdy. Baký quryltaıynyń ustanymy birte-birte júzege asyp kele­di. Túrki birligi, yntymaqtastyǵy salalandy. Álipbıimizdi latyn qarpine kóshirý nemese bir kezde qoldanylǵan latynshaǵa qaıtýymyz – alda atqarylar úlken jospardyń biri. Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Kırıllısadan latyn álipbıine jasandy túrde, tek sáıkes áripterdi ózgertý arqyly kóshý­ge bolmaıdy», dep atap kórsetti. Tili­mizdiń jańa orfografııalyq qaǵı­dat­taryn daıyndaǵanda Ahmet Baı­tur­synuly syndy memleketshil ǵalymdar­dyń tájirıbesine jiti kóńil aýdarý – táýelsizdik talaby. Baıyptylyq, ǵylymı sarap, is-sharalar – Aqań jolyna adaldyq bolmaq. Sebebi  bul – bizdiń taǵdyrymyz. Biz ár ýaqyt «Ulttyń saq­ta­lýy men joǵalýyna da sebep bolatyn – halyqtyń ózi. Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady», degen Aqańnyń danyshpan baılamyn umytpaǵanymyz abzal.

Ýaqyt degen qaramulǵyn teńizde kemesi qalt-qult etip kele jatqan halyq jaǵalaýdan jap-jaryq shyraq kórdi. Ony jaqqan – Aqań, jol nusqar shamdaldy turǵyzǵan Alashorda edi. Ot pen oqtyń arasynan aman qalǵan sanaýly ǵana jandardyń biri Muhtar Áýezov ustazy Ahmet Baıtursynuly týraly: «Bir basynda san salaly óner toǵysqan, telegeı-teńiz ensıklopedııalyq bilim ıesi, qaıshylyǵy mol tartysty ǵumy­rynda qarańǵy qalyń elin jarqyn bolashaqqa súıreýden basqa baqyt bar dep bilmegen iri tulǵa, halyqtyń rýhanı kósemi», dep memleketshildik múdde turǵysynan baǵa bergenin de umytpalyq.

Ultyn júregimen súıgen adam ǵana artyna óshpes iz qaldyrady. Aqań baı­taq saharany, tutas ultty masa bolyp oıatý jolyna ǵumyryn arnady. Adam boıyndaǵy eń izgi ultty súıý qasıeti – Alashtyń moınyna «aıyp» bolyp taǵyldy. Tyrnaq astynan kir izdeıtin stalındik júıe báribir degenine jetpeı qoımaıtyny belgili edi. Aqań quldyq uryp aıaǵyna jyǵylmady. Janyna saýǵa suramady. Keýdesi qasqaıyp, rýhy synbaǵan, jigeri jasymaǵan Alash arystary bekzat bolmysymen dúnıeden ozdy... Ult ustazyna aınalǵan ardaqty Ahmet Baıtursynulyn qaraǵashtaı qalyń eli saǵyna eske alady. Rýhyna duǵa baǵyshtaıdy. Bas ıip, taǵzym etedi. 

Halyq – jazýy óshpeıtin tas ki­tap. Biraq oǵan ózi súıgen, ýaqyttyń súzgi­sinen ótken esimder ǵana tańbala­nyp qalmaq. Sol kitapta Alash arysta­rynyń mem­le­ketshil isteri altyn árippen jazylǵan.

Berik ÝÁLI,

«Habar» agenttigi» AQ basqarma tóraǵasy