HH ǵasyr basyndaǵy áleýmettik-saıası ómirdiń jandanýymen ulttyq elıtanyń eldik máseleni sheshýge baǵyttalǵan qoǵamdyq qyzmetteri, sol kezdegi basty buqaralyq aqparat quraldarynyń biri – baspa isi men baspasózdiń keń taralýyna alǵysharttar qalyptastyrdy. Bilimdi, kózi ashyq ıntellektýal qaýymnyń ortasynda ulttyń ulttyq máni men mazmuny, soǵan sáıkes áleýmettik saıası sanasy, beınesi talqylanyp, ulttyq múddeleri saıası deńgeıde tujyrymdalyp, ult bolyp qalyptasýdyń negizdemeleri ıdeıalyq deńgeıde baspasózi arqyly halyqqa jetkizildi. Bul arnada qazaq halqynyń ulttyq rýhy men sana-sezimin oıatýǵa baǵyttalǵan Ahmet Baıtursynulynyń «Masa» atty shyǵarmasy men Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» atty eńbekteriniń mańyzy zor boldy.
Aqań bastaǵan alashtyqtar qazaq dalasyna óz únderin jetkizýdiń tóte joly baspasóz hám aqparat quraldary ekenine basa mán berip, olardy kóptep ashýǵa, taratýǵa kiristi. Ulttyq ıdeıa tutastyǵy men birlikti kúres nátıjesinde qazaq tarıhynda eleýli eńbek atqaryp, uzaq ǵumyr súrgen qazaq baspasózi – «Qazaq» jáne «Aıqap» sonyń jemisi ispetti jaryqqa shyqty. Osy eki basylym qazaq elıtasynyń kúresine adaldyǵyn saqtaǵan, qazaq halqynyń ulttyq tutastyǵyn, el men jer birligin jaqtaǵan, jalpyulttyq, demokratııalyq maqsattardy júzege asyrýǵa kúsh saldy. Sondyqtan da «Qazaq» alǵashqy beıresmı jalpyulttyq saıası baspasóz retinde tanylady.
Alash kúreskerleriniń arman-ańsary men maqsat-muratyn buqara jurtqa jetkizetin aqparat quraldaryn birden-bir uıymdastyrýshy Ahmet Baıtursynulynyń sózimen aıtsaq: «Ataly jurtymyzdyń, aýdandy ultymyzdyń arýaqty aty dep, gazetamyzdyń esimin «Qazaq» qoıdyq». Munyń ózi, baspasózdiń rámizdik belgilerinen de kózge shalynady. «Qazaqtyń» birinshi betiniń oń jaq shekesinde qazaqtyń kıiz úıi, onyń eteginde iri arab grafıkasymen «Qazaq» dep jazylǵan. Bul rámizderdiń óziniń de ulttyq biregeılik sanany qalyptastyrýdaǵy orny erekshe ekenin aıta ketý kerek.
«Qazaq» gazeti HH ǵasyr basyndaǵy ultjandy azamattardy biriktirip qana qoımaı, Alash ıdeıasyn ýaǵyzdaýshy birden-bir aqparat quralyna aınaldy. Shyn máninde ózine deıingi qazaq basylymdaryndaı emes, «Qazaq» gazeti buqara halyqtyń muńyn muńdady, joǵyn joqtady. Jáne basylym Alash qaıratkerleriniń ult múddesin ashyq talqylaıtyn pikirtalas minberi qyzmetin atqardy. Alash qaıratkerleri ózderiniń eldik pen birlik jolynda júrgizip jatqan jumystaryn qazaq jurtynyń qabyldap, halyqtyń ulttyq namysyn oıatý men saıası sanasyn kóterýdegi baspasózdiń pármenin joǵary baǵalady. Bul rette Alashorda kósemderi Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynuly qarańǵy qazaq dalasyna Alash únin jetkizetin basylymdy shyǵarý isin uıymdastyryp, 1913 jyly 2 aqpanda Orynbor qalasynda «Qazaq» atty qoǵamdyq-saıası jáne ádebı-mádenı gazetti dúnıege ákeldi.
Alash qaıratkerleri táýelsizdik ıdeıasynyń mańyzyn «Qazaq» gazeti arqyly halyq jadyna jetkizip, sol kezdegi eń basty máseleni nasıhattaýdy birinshi kezekke qoıdy. «Alashtyń talapty azamattaryna» degen «Qazaq» gazetiniń kezekti sanyndaǵy «Qyr balasynyń» maqalasynda táýelsizdiktiń ózektiligi jaıynda bylaı dep jazyldy: «Bostandyq, teńdik, týysqandyq – HVIII ǵasyrdan beri jaryqqa shyqqan taza pikir. Muny maıdanǵa salǵan Fransııa jurtynyń saıası erleri. Osy úsh túrdiń bári bizdiń sharıǵattan, Injilden, býdda oqýynan, Lev Nıkolaevıch Tolstoı fılosofııasynan tabylady... Bul úsh urannan bólek adam balasynyń baqyt, mahabbatyna jol joq...»
Bir ǵana Á.Bókeıhannyń ult-azattyq kúresin júrgizýdegi ádis-tásilderi men qazaq ultynyń áleýmettik kúıin kúıttegen 250-den asa maqalasy jaryq kórdi. Alashordanyń ustanǵan saıasaty partııa baǵdarlamasynyń jobasynan, onyń lıderiniń «Qazaq» gazeti betinde jarııalanǵan maqalalarynan belgili bolatyn. Basylymǵa basshylyq etken A.Baıtursynuly alǵashqy redaktory, al onyń ókiletti ókili M.Dýlatuly boldy. Gazet shyǵýyn toqtatqan 1918 jyly basylymǵa Januzaq Jánibekuly basshylyq etti.
Sol tusta qazaq zııalylary osylaısha ult máselesindegi tolǵaqty máseleler týrasynda oı bólisti. Bastysy ulttyq ıdeıany damytýdyń joldary talqylandy. Ulttyq ıdeıanyń tegershigi – ulttyń tili men ádebıetin, óneri men rýhanııatyn damytý qajettigi «Qazaq» gazetiniń betinde osylaısha kórinis tapty.
Iá, qazaq baspasózin uıymdastyrýdaǵy Ahmet Baıtursynulynyń eńbegi eren. Al Aqańnyń qazaq radıolarynyń negizin qalaǵandyǵy týraly áńgimeniń tıegi endi ǵana aǵytylyp keledi. Zerek zertteýshilerdiń aldaǵy ýaqytta bul taqyrypty qotara, indete saralaýy qajet-aq taqyryp. Ázirge qoldaǵy bar derekterge súıenemiz.
Qazaq radıosynyń negizi 1921 jyly qalandy. Qazaq eliniń sol kezdegi astanasy Orynbor qalasynda jumysyn bastaǵan arna qyzmeti buqara halyqtyń saýatyn ashýǵa baǵyttaldy. Qazaq AKSR Halyq Komıssarlar Keńesiniń 1921 jylǵy 29 qyrkúıektegi sheshimimen qazan aıynan bastap áýe tolqyny arqyly radıobıýlleten berile bastady. Qazaq radıosynyń alǵashqy úni grammofon men kúıtabaq túrinde qazaq dalasyna tarady. «Vladımır Ilıch A.Baıtursynuly men S.Pestkovskıı ekeýin qabyldap, sózin tyńdaıdy, ólkeni basqarý jóninde birneshe nusqaý jasaý kerektigin, olardy qazaq tiline aýdaryp, grammofon men kúıtabaqqa jazyp, halyq arasyna taratý qajettigin aıtady (V.I.Lenın o Kazahstane, 313-b). Radıo tarıhyn zertteýshi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Namazaly Omashuly óziniń zertteý eńbekteri arqyly Qazaq radıosynyń irgetasyn Alash kósemi A.Baıtursynuly qalaǵanyn naqty dáleldedi. Qazaq radıosy 1926 jyldyń qazanynan bastap Orynbordan keıingi astanamyz – Qyzylorda qalasynda 1931 jyldyń mamyryna deıin habar taratty.
Alǵash qazaq dalasyna Qazaq radıosynyń habarlary grammofon men plastınkalar arqyly taratyldy. Bul iste Ahmet Baıtursynulynyń qosqan úlesi qomaqty bolǵandyǵyn joǵarydaǵy derekter dáıekteıdi. Osylaısha, qyzmetin óte qarapaıym qurylǵylardan bastaǵan Qazaq radıolary búginde ǵasyrlyq mejeni artqa qaldyryp, ýaqyt talabyna saı zamanaýı aqparat quraly retinde damyp keledi.
R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dúken Másimhanuly «Egemen Qazaqstan» gazetinde 1996 jylǵy 24 mamyrda jarııalanǵan «Otan týraly oılar» degen maqalasynda «Shalqar» radıosynyń habarlary shettegi aǵaıynǵa qalaı áser etkenin bylaı dep eske alady: «Áli esimde, alty-jeti jastaǵy kezim ǵoı deımin, sheshem radıoqabyldaǵyshty ashyp qoıyp: «Qazir Almatydan naǵashy aǵalaryń sóıleıdi» deıtin de, bireýimizdi kúzetke turǵyzyp (ol zamanda Qytaıda Qazaqstan radıosyn tyńdaý eń úlken qylmys bolatyn), «Shalqarǵa» qulaǵyn tosatyn da otyratyn. Sodan ne kerek, anamyz baýyrynyń aty shyqsa da jylaıtyn, shyqpasa da jylaıtyn. Oǵan tunjyraı otyryp, tereń kúrsinip: «Meniń inim ne kún kórip júr eken?» dep ákem qosylatyn. Sóıtip, olardyń qımas jaqyndary, atamekenderi, olar jónindegi saǵynyshy bizdiń sábı júregimizden oryn alyp, qulaǵymyzdan janymyzǵa ótip, janymyzdan qanymyzǵa daryp jatatyn... Bara-bara bul sezim men túısik ult, atameken, Otan degen qasıetti uǵymdarmen iliktesip, endigi jerde «Shalqardy» ózimiz-aq ólip-óship tyńdaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Alaıda bizdiń tyńdaýymyz basqasha boldy. Iаǵnı biz «Shalqardy» ashyp qalǵanda, tek naǵashy aǵalardyń atyn estýdi ǵana armandamaı, kúlli Qazaq eliniń – Otanymyzdyń tynys-tirshiligimen, saıası-rýhanı ómirimen tanysýdy maqsut etip tyndadyq. Bul radıoqabyldaǵyshymyz, árıne, óz jemisin bermeı qalǵan joq. Eń birinshi – qazaqtyń esh halyqtan sorly emes ekenin uǵyndyq...».
Bul – syrtta júrip «Shalqar» radıosyn tyńdaǵan bir ǵana jannyń pikiri. Al mundaı pikirler legi qanshama? «Shalqar» arqyly atamekeniniń keskin-kelbetin, turmys-tirshiligin, arman-maqsatyn tanyǵan qanshama urpaq erjetti, ol – bizdiń maqtanyshymyz. Alystaǵy aǵaıynnyń saǵynyshynan keıin «Shalqar» atty halyqaralyq gazettiń jaryq kórgeni belgili. Demek radıony qaǵazsyz gazet desek, «Shalqar» aty basylymǵa aınalǵan baǵdarlama. Bul da – osy kezinde, budan týra bir ǵasyr buryn Qazaq radıosyn ashýǵa atsalysqan, negizin qalaǵan Aqańdardyń eseli eńbeginiń, jemisti qyzmetiniń nátıjesi.
Bolatbek TО́LEPBERGEN,
«Shalqar» radıosynyń dırektory