TÚBI BIRDIŃ QUNDYLYQTARY DA BIR

Kóshpeliler mádenıetiniń tu­tas­taı álemin ómirge ákelgen túrki dú­nıesiniń órkenıet damýyna qan­sha­lyqty úles qosqandyǵy tildiń ús­tine salynbaıtyn zaman artta qal­ǵaly es jıǵan túbi bir jurt jan-ja­ǵyna bajaılaı qarap, qundy­lyq­­taryn saralap, jádigerlerin jo­ǵaltyp almaýdyń qamyna kiris­ken. Bul rette túrkitildesterdiń sáý­let óneri men qala qurylysyna arnalǵan quryltaı ótkizýdiń dás­túrge aınalýynyń mańyzy joǵary. Túrki  sáýlet óneri men qala qu­ry­lysynyń ozyq úlgilerin nasıhat­taý­men birge, álemdik qoǵamdas­tyq­tyń nazaryn túrki áleminiń ejelgi sáýlet óneri eskertkishterin saqtaýǵa jáne onyń búlinýin boldyrmaýǵa aýdarýmen qatar, qala quryly­sy­nyń ejelgi dástúrleri men za­manaýı ustanymdaryn úılesimdi yqpaldastyrý maqsatyn betke us­taı, túrkitildes memleketterdiń sáý­let óneri men qala qurylysy salasyndaǵy jetistikterin kórsetý­di nıet etetin bul jolǵy basqosýǵa 26 eldiń sáýletshileri jınaldy. Jalpy, Túrkitildes elderdiń sáýlet óneri jáne qala qurylysy boı­yn­sha III quryltaıyn Astanada ótkizý týraly sheshimdi 2008 jyly An­ka­rada Halyqaralyq túrki mádenıeti men ónerin damytý uıymy jáne Qazaqstan men Túrkııa sáýletshileri men qala qurylysshylarynyń shyǵarmashylyq odaǵy qabyldaǵan bolatyn. Ár dáýirde túrki jurtynda qala salý mádenıetimen tarıhta qalǵan kentter, qalalar barshylyq eken­digi aıan. Al XX ǵasyrdyń aıaǵy men XXI ǵasyrdyń basynda túrki ále­minde óziniń jańa ordasyn salǵan jurt – Qazaq eli. Sol sebepten de N.Foster, K.Kýrakava, E.Gabs­býrgs­kaıa syndy álemge áıgili sáý­letshiler kelbetinde qoltańbasyn qal­dyrǵan Astana qalasynda sáý­letshiler quryltaıynyń ótkizilýi, onda keleli máselelerdiń qozǵalýy shyǵarmashyl adamdarǵa biraz azyq bolatyndyǵy óz-ózinen túsinikti. Quryltaıda meıman kútken qa­la­nyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵam­betov forým qatysýshylaryna arnaǵan quttyqtaý sózinde “Sáýlet – taspen qalanǵan tarıh” degen. Búgin osynaý ult pen ulystyń bol­mysyn aıshyqtaıtyn tekti sala­da­ǵy búkil túrki álemi úshin ıgi dás­túrge aınalǵan quryltaı óz jumy­syn Astanada jalǵastyryp otyr. Olaı bolsa, qonaqjaı qazaq jeri­ne, eńseli elordamyzǵa hosh keldi­ńizder, dep sharanyń álemdegi eń qarqyndy damyp kele jatqan, qa­zirgi tańdaǵy eń ushqyr oıly sáý­letshilerdi qyzyqtyratyn, tájirı­be­lik jáne ınnovasııalyq múmkin­dikke toly qalalardyń birinde ótip jatqanyn qaperge saldy. Imanǵalı Tasmaǵambetov Qazaqstannyń Túr­kitildes elderdiń sáýlet óneri jáne qala qurylysy boıynsha quryl­taıy men qala qurylysy forýmy­na degen qyzyǵýshylyǵy jyldan jylǵa artyp kele jatqanyna nazar aýdaryp, túrkitildes halyqtardyń sáýlet ónerinde ǵylymı-tájirı­be­lik zertteý júrgizý úrdisinde túrki­tildes elderdiń kúshin biriktirýdiń mańyzdylyǵyn basa aıtty. Sondaı-aq, túrki dúnıesine tán sáýlet óneri men qala órkenıeti qashanda urpaq boıyna qazyq, ǵylymı ortaǵa azyq bolyp kele jatqan jasampaz taqyryp. “Qa­rym­dy el qalaǵa baı” degen. Oǵan dálel sonaý Anadolydan Altaıǵa deıingi atyraptaǵy san-alýan qala men saf altyndaı sáýlet týyn­dy­lary. Endi, mine, bul baılyqtyń rýhanı reti Eýrazııa kindigindegi jańa shaharǵa jetip, alqaly jı­yn­ǵa arqaý bolyp otyr. Ol da bolsa, búginde alysqa tanys, jaqynǵa máshhúr bolǵan egemen elimiz ben asqaraly Astanamyzdyń álem aldyndaǵy bıik abyroıynyń kýási. О́z kezeginde túrki áleminiń sheber sáýletshileri men mamandarynyń basyn qosqan bul jıynnyń ortasy elimizdiń ár tarabynan kelgen qurylys maıtalmandarymen tolyp otyr. Osynaý eki ıgi sharanyń basy bir ýaqyt, bir arnada toǵysýy da tek jaqsylyqqa jetelegen, ja­sam­paz dúnıe boldy, degen Astana ákimi búgingi kúni joǵalyp ketý qaýpi men búliný jaǵdaıynda tur­ǵan ejelgi dúnıe mádenı úlgilerin saqtaý máselelerin sheshýdiń ma­ńyzdylyǵyn, birlesken izdenis­ter­diń túrki dúnıesiniń ózindik erek­sheligin saqtaýǵa jáne damytýǵa serpin beretinin atap ótip, búgingi basqosýdyń bereri bar ekenine ekpin túsirdi. Ystambul qalasynyń meri Ka­dyr Topbash jáne Túrkııa Inje­ner­ler men sáýletshiler odaǵynyń tóraǵasy Ilıas Demerjıdiń qu­ryltaıǵa jer-jerden jetken sáý­letshiler aldynda sóılegen sózderi de zor yqylaspen tyńdaldy. Jibek joly órkenıetiniń ja­sa­lýyna qatysqan jurttyń mura­ger­leri jınalǵan basqosýda Qazaq eli tarapynan arheologııa salasyndaǵy ortaǵasyrlyq Qazaqstan men Orta­lyq Azııada halyqtyń qalalarǵa shoǵyrlanýy týraly ǵylymı zert­teýlerdiń nátıjeleri usynylyp, Uly Jibek jolyn zerdeleýdiń tyń derekteri alǵa tartyldy. Sonymen qatar, qazaqstandyq ǵalym Bek Ibraev Qorqytata jáne Zaratý­shtra tarıhy týraly, Qazaqstan Dızaınerler odaǵynyń prezıdenti Tımýr Súleımenov kóshpeliler sáýlet óneriniń biregeı fenomeni – Mańǵystaý jaıynda, sondaı-aq, “Altyn Aımaq Jetisý” etnomádenı bel­digi týraly Qazaqstan Qala qu­rylysshylary odaǵynyń prezı­den­ti Lıýbov Nysanbaeva áńgimeledi. Al jyl saıyn ótkiziletin “Qa­zaqstan qala qurylysshylarynyń forýmy – 2010” maqsaty quryltaı alǵa qoıǵan mindetterden alshaq emes, qaıta sabaqtasyp, qabysyp, qanattasyp jatyr. Onyń quryl­taı­men qatar ótkizilýi de oǵan qa­ty­sýshylardyń qala qurylysy men sáýlet óneri salasyndaǵy másele­ler­di birlese talqylap, tájirı­be­lerimen bólisýine ıgi yqpal etpek. Jýrnalısterge arnalǵan bas­pa­sóz máslıhatynda Túrki mádenıeti men ónerin damytý uıymynyń (Túrkisoı) bas hatshysy Dúısen Qaseıinov: Túrkisoıdy keıde túrki jurtynyń IýNESKO-sy dep atap jatady. Shynynda da álemdik ór­kenıettiń damýyna ólsheýsiz úles qos­qan túrki áleminiń mádenıet es­kertkishterin saqtaýda bizdiń uıym osy mindetti atqarǵysy keledi. My­saly, bizdiń eldiń eki eskertkishi – Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men Tamǵaly ǵana IýNESKO qorǵaıtyn álemdik jaýhardyń qataryna engizildi. Al bizdiń elimizde de, tutastaı túrki jurtynda da qorǵaýdy qajet etetin eskertkishter qanshama, deı kelip, alda solardyń tutastaı tizimi jasalýynyń mańyzyna toqtaldy jáne áli osy jaýharlardy bir izge túsirip, aınalymǵa engizetin ensı­klopedııalyq dúnıe jazylmaǵan­dyǵyn alǵa tartty. Qala qurylysshylarynyń forýmyndaǵy “semınar-kórmede” dóńgelek ústel basynda qoıylǵan máseleler tek talqylanyp qana qoımaı, zamanaýı kompıýterlik kes­tede, maketter men foto ekspo­zısııalarda sáýlet-qala quryly­sy­nyń kórnekti jobalary da kór­se­tildi. Atap aıtqanda, bul josparlar qalanyń iri turǵyn úı aýdandary­nyń jobalary, keshender men rekrasıondy aımaqtar. Kórmege kelýshiler Qazaqstannyń jetekshi sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys fırmalarynyń jobalary boldy. Bul kórmeden oıyp turyp oryn alǵan 100 kórsetilim ishinen joǵary tehnologııalyq bir ǵana qurylys materıalymen birge, birtutas qalany salý jobasyn da kezdestirdik. Ismaıl Gasprınskııdiń “Til­de, pikirde, iste birlik” degen sózi Jibek joly órkenıetteri Túr­ki­til­des elderdiń sáýlet óneri jáne qala qurylysy boıynsha quryltaıy men Qazaqstannyń qala qurylysy forýmynda óziniń jalǵasyn taýyp jatty. Túbi bir jurttyń qundaıtyn qazynalary da bir ekenine osy­laı­sha kóz jetkizgendeı boldyq. Anar TО́LEÝHANQYZY.