О́leńge de syımaıtyn dúnıe kóp eken; Jazýshylar odaǵynyń bir kezekti quryltaıynda jaryssóz tamamdalyp, el basqarma músheleriniń saılaý qorytyndysyn kútip, gý-gý áńgime dúrildeı bastaǵanda Sheraǵam: «Qarqaralydan kelgen Aqsuńqaruly, qaıdasyń? «Qasqyrdyń monologin» oqyshy? Mynalar ıtshilep ketti ǵoı?!» dep edi!
Qasqyrdyń monologi
Jek kórem ıtti!
Alysyp júrem,
Shabysyp júrem!
Qaǵynyp...
Saıyn dalanyń taǵysymyn – men,
Ne degen ǵajap – taǵylyq!
Shaýyp túsemin!
Kúsh aǵysymdy syıǵyza almaı ishime.
Adamnyń almas pyshaǵy syndy
Yrzamyn azý tisime!
Qasqyr – babalar!
Bar ulystardyń
Mazasyn alyp manadan –
Ittermen bolǵan qandy urystardyń
Iisin sezem daladan.
Qańqý sóz júrek kegin úrleıdi
Qorlyq – qarǵysqa barabar.
Bizbenen ıttiń tegi bir deıdi...
Ras pa qasqyr – babalar?!
О́lekse úshin julysqan bolsaq
О́miri bitpeı kegimiz,
Ittermen birge týysqan bolsaq
Ne boldy – ata tegimiz?!
Ala tóbettiń astynda qalar
Kún týǵany ma aqyry...
Nege úndemeısińder, qasqyr –
babalar,
Qaǵynyp ketken jatyry?!
Nege úndemeısińder?
Urlyq tún edi:
Jatqanym mynaý – jaý ishi.
Aspannyń astyn dúrliktiredi
Úrgen ıtterdiń daýysy...
-2-
Áli esimde, Qasymnyń Qarqaralydaǵy 80 jyldyq toıyna Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy О́zbekáli Jánibekov bastaǵan memleket, qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar keldi. Qarqaralynyń ákimi «Qasym týraly sózdi» men aıtýym kerek! Egindibulaqta Táttimbet týraly baıandamany sol aýdannyń ákimi jasady ǵoı?» dep otyr eken, Nuraǵam (N.Orazbek ol kezde o kisi oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń Bas redaktory) «Sen Qasym jóninde neńdi aıtasyń? 100 saýlyqtan qansha qozy alǵanyńdy aıtasyń ba?!» dep betin qaıtaryp tastaǵan. Nuraǵamnyń usynysymen men sonda baıandama jasap edim. Qarqaralynyń ókpe tusynan aıtylǵan Qasym týraly sóz tyńdarman men kórermenniń kókeıine qona ketti. Qasymnyń baýyrynda ósken Ǵafekeńniń ózi súısinip: «Eı, Serik! Sen Qasymǵa bolashaqtyń kózimen qarap, ordaly oı aıttyń ǵoı? Qaskeńe zamandastarynyń kózimen qarap, men de biraz ataly sóz aıtqam!» dedi.
Qarqaralynyń tańǵajaıyp baýraıy – áýelegen án men kúı, astatók dastarqan, shalqyǵan sharap... Nuraǵań – qasymda, qaıda barsaq, – iltıfat pen qurmet! Nuraǵam : «Men О́zekeńe Seriktiń qasynda bolaıyn, Sizdiń qasyńyzda mensiz de ákim-qaralar kóp qoı?» – degem. Búgingi Qasym týraly lebizińe súısinip qasyńda júrmin ǵoı!» dep qoıady. Túske qaraı: «Aıtpaqshy... sen Jazýshylar odaǵynyń hatshysysyń ǵoı? Jazýshylaryńa kirip, shyǵyp, sálem bermeısiń be?» degen.
Kirip kelsek, Sheraǵań kóńildi eken, bosaǵany endi attaǵan bizdi dastarqanǵa ozdyrmaı: «Ýa, Aqsuńqaruly! «Qasqyrdyń monologin oqy!» – degeni. Jatqa biletin óleńimdi esime túsire almaı, melshıip men turmyn bosaǵada. «Jek kórem ıtti!..» – deımin, – arjaǵy esime túspeıdi! «Jek kórem ıtti!...»
«Áı! Sol ıtterińniń ishinde biz joqpyz ba ózi? Sony aıtshy?!» dedi Sheraǵam – meniń halimdi túsinip! «Siz joqsyz ǵoı, Sheraǵa...» dedim sasqanymnan... tilim kúrmelip... «E, onda tórge shyq! dedi Sheraǵam, – qalǵanyn esińe túskende oqyrsyń...»
Sheraǵam sol Qasym týraly sózdi ózi suratyp alyp, «Egemenniń» bir betine jarqyratyp shyǵaryp edi.
Keıin ol «Adam dárigeri adam keselin emdeıdi dep jazyp edi, – Bir kisini, eki kisini, kóp kisini... Al aqyn, eger ol aqyn bolsa, ol shyn aqyn bolsa, búkil adamzatty emdeıdi. Sondaı naǵyz aqyndardyń biri – qasıetti Qyzylaraı taýynda týǵan Serik Aqsuńqaruly» dep jazdy (Sherhan Murtaza, «Egemen Qazaqstan», 2000 j. 29.03.).
Qaıran, Sheraǵam... Arystandaı aqyryp, o da ketti myna jaryq dúnıeden! Alashyna aıtpaǵan sózi qalmady! Arǵy-bergini aqtaryp-teńkerip, aqyryp, ashynyp, bárin aıtty. «Elim, saǵan aıtam, Elbasy, sen de tyńda» dep aıtty! Biraq elbasy tyńdaǵan joq ony...
Alashtyń arystany... Bóriden –
Bóriliniń baıraǵynan,
Ata jaý seskenetin aıbarynan!
Jasynnyń Oty laýlap turýshy edi, –
Shaǵylǵan Kúnge Altyn Aıdarynan...
Hosh, Qaraormanymnyń Arystany!
(Alashtyń qaı jaýymen alyspady?).
Kelmeske o da ketip, endi bizge
Zamany Arystannyń alystady...
Qoıan da, túlki de endi bı bolady.
Bizdiń mı sol ne aıtsa ılanady.
... Arystan gúrildeıdi túsimizde,
Ol – bizdi ıt pen qusqa qımaǵany.
Kóz jasy omyraýda taramdalǵan, –
Ákeń de qalǵan óstip, anań qalǵan;
Alashtyń arystary ketken kezde,
Osyndaı almaǵaıyp zaman bolǵan.
Zamany Arystardyń alystady,
Jaǵymyz, qol da tur ma qarysqaly?
Qaraorman qaldy bizde, qaıtem endi,
Iesi kózden ushqan – Arystany...
Serik AQSUŃQARULY,
aqyn