Qazan aýylyndaǵy maral

Tórt túliktiń babyn taýyp kelistirip baǵa almaı jatqanda, taý-tasy joq, biraq toǵaıly Mártók jerine jabaıy janýardy qalaı úıretedi degen jurt­tyń kúdigi basym boldy. Tilegenov­ter otbasyna sharýashylyqty uıymdastyrý, qujattaryn ázir­leý, sýbsıdııa alý joldaryn sheshýge bir jyl ýaqyt ketti. Qazan aýylynda maral qorshaýynyń alǵashqy qadasyn qolmen qadaýǵa Ertarǵyn men Baný Aqtóbeden kelgende, Qazan aýylynyń tur­ǵyndary olarǵa eń birinshi bolyp kómekke keldi.

Qazan – Mártók eldi mekeni­nen úsh shaqyrym jerde ornalas­qan, 500-ge jýyq turǵyny bar shaǵyn aýyl. Turǵyndary bu­rynǵy sharýashylyq izinen qal­ǵan birli-ekili traktormen shóp shaýyp, azdaǵan kókónis egip tir­shilik etedi. Sol kezderi nar táýekelmen bastalǵan sharýa­ny «Zárý» sharýa qojalyǵynyń bas­shysy Ertarǵyn Tilegenov búginde bylaı dep eske alady: «Maraldy ákelýden buryn je­rin daıyndap, qorshaı bastaǵan­da, Qazan aýylynyń azamattary – Zakır Qurmanaev, Rysqalı Tas­penov, Erlan Dúzerbaev, Ermek Janǵazın kómekterin aıama­dy. Biri traktorymen jerdi qazyp berse, ekinshisi kúrek-saı­manymen qazannyń qara sýy­ǵynda bizge qorshaý turǵyzýǵa kómek­testi, taǵy bir azamat bir traktor shópti tegin ákelip berdi.

Bastapqyda qınaldyq. Bu­ryn-sońdy istemegen kásibimiz, jartylaı jabaıy janýardyń erkin júrýi úshin qanshama aýmaq­ty qorshaý kerek. Altaıdyń bókterinde shúıgin shóptiń neshe túrin jep júrgen janýar biz­diń jaqqa qalaı jersinedi dep qat­ty oılandyq. Sharýashylyq­­­ty uıym­­dastyrýǵa memleketten al­ǵan qarajattyń qaıtarymy taǵy bar».

Alaıda Qatonqaraǵaıdan Qa­zanǵa ákelingen maraldar on shaq­ty kúnde jersindi. Tynymsyz eń­bektiń arqasynda búginde bul sharýashylyqtaǵy maral sany ósti. Sharýashylyqtyń irgesi­nen maraldyń jas múıizi – panty ónimderimen emdeıtin shıpajaı ashyldy. Tórt jyldan beri osy shıpajaıǵa elimiz­diń túkpir-túkpirinen adamdar qysy-jazy kelip em alady. Maraldyń qaınatylǵan mú­ıi­zinen vanna qabyldaýǵa ti­lek bildirýshiler kóp. О́ıtkeni ma­raldyń qaına­tylǵan múıizi – býyn, bel, júrek-qan tamyrlary aýrýyna shıpa. Múıizderin kesip qaınatyp, odan fıtobósh­ke, panty vannasy ázir­lenedi. Qazir «Zárý» shıpajaıy men sharýashylyqta 50 adam eń­bek etedi. Olardyń bári Mártók jáne Qazan eldi mekenderiniń tur­­­ǵyndary. Jarty jyl buryn Mu­ǵal­jar aýdanynyń ortalyǵy – Qan­dyaǵash qalasynda da «Zárý» shıpajaıynyń fılıaly ashyldy.

Mártók aýdanynyń ákimi Almas Sadyrbaev Ertarǵyn men Baný Tilegenovter aýyl kásip­kerliginiń tabysty eken­digin dáleldep bergenin aıtady. Osy jobanyń iske asýyna Mártók aýdany ákimdiginiń ji­gitteri de yntaly boldy. «Ata­meken» óńirlik kásipkerler pa­latasy da qoldaý kórsetip, jo­ba «Bıznestiń jol kartasy» mem­lekettik baǵdarlamasy arqyly qarjylandyryldy. Aqtóbe oblysynda maral sha­rýa­shylyǵyn sýbsıdııalaý qa­­ras­tyrylmaǵandyqtan, bastap­qy­da qarjy alýǵa kedergiler kez­desti.

Elimizdegi maral sharýashy­lyǵy palatasynyń jetekshisi Nurlan Toqtarov Katonqaraǵaı maralynyń Aqtóbege jersinýine kóp kómegin tıgizdi. Ol bes jylda maral ósirýdi jaqsy jolǵa qoıa bilgen «Zárý» qojalyǵynyń jumysyn baǵalap, Ertarǵyn men Baný maral ósirýmen aınalysatyn kóp adamǵa úlgi bolǵanyn atap ótti. «Buryn elimizde maral ósiretin sharýashylyq tek Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tarbaǵataı, Katonqaraǵaı aýdanynda bolsa, búginde Qaraǵandy, Aqmola oblysynda maral sha­rýa­shylyǵy tabysty jumys isteı bastady. Al batys oblys­tary ishinde maral ósirýmen tek Aqtóbe oblysyndaǵy «Zárý» qo­jalyǵy ǵana aınalysady. Osy jerde shıpajaı ashylyp, maral ónimderin adam densaýlyǵyn jaq­sartýǵa paıdalanyp jatqany bizdi qýantady», deıdi Nurlan Toqtarov.

Serikbaı Elekov 2019 jyldan beri «Zárý» sharýa qojalyǵy­nyń bas mal dárigeri bolyp ju­mys isteıdi. «Zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin jarty ǵasyrǵa jýyq Mártók aýdandyq mal dárigerlik zerthanasynyń meń­gerýshisi bolyp jumys istedim. Meniń qazirgi mindetim – maral­dardyń juqpaly indet juq­tyr­maı, múıizi men qany, et ónim­deriniń taza bolýyn qadaǵalaý. Jylyna eki ret saryp, týberkýlez, basqa da juqpaly indetterge qarsy ekpe júrgizemiz.

Maral – óte aqyldy, kúıis qaıyratyn, asha tuıaqty jarty­­laı jabaıy janýar. Kúı talǵamaı­dy, qysy-jazy óz aıaǵymen jaıylady. Analyǵy tólin 240-260 kún kóteredi. Erkek maraldar óz úıirin bólek alyp ketedi. Ma­raldyń kóp qasıeti jylqyǵa keledi. Máselen, urǵashy maral aıaqtanbaǵan jas tólin qaraǵan shóptiń arasyna tyǵyp ketip, ózi 80-100 metrden alysqa uzamaı jaıylyp júredi. Jaqyndap ­kelgen adamǵa tebinip, ses kór­setedi. Ata-babalarymyz maraldy qasıetti janýar dep sanaǵan. Máselen, Sibir jaǵyn meken­degen jurtymyz maraldyń etin jep, sútin iship, terisinen aıaq­kıim jasap kıgen.

Erkek maraldyń múıizin mamyr aıynyń aıaǵy men maýsym aıynyń basynda kesemiz. Ja­nýardy qýyp ákelip, bir-birlep qorshaýǵa kirgize bastaǵanda, olar múıizin kesetinin sezip mazasyzdanady. Tipti keıbiriniń kózinen jas shyqqanyn da kórgenim bar. Kespeýge taǵy bolmaıdy, se­bebi bir-birimen súziskende mú­ıizderimen denelerin qatty ja­raqattaıdy. Biraq kesilgen múıiz bir jyl ishinde qalpyna keledi. Múıizdi kesken boıy ishindegi qanyn arnaıy ydysqa quıyp alamyz», deıdi Serikbaı Elekov.

«Zárý» shıpajaıy qyzmet­kerleri qazir Reseıdiń Barnaýl qalasyndaǵy Búkilreseılik bu­ǵy sharýashylyǵy, panty ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýty maman­darynyń kómegimen maral qany men múıizinen jasalǵan qospa­ny ázirleýge kiristi. Osylaısha, Mártók aýdanyndaǵy eń tabys­ty jobalardyń biri jáne bire­geıi bolyp sanalatyn maral sha­rýashylyǵy arqyly Qazan aýy­­lynda tirshilik oty jandan­dy. Aıtpaqshy, «Zárý» shıpa­jaıynyń dırektory Baný Tile­genova jyl saıyn múmkindigi shek­teýli birneshe aqtóbelikke te­gin joldama usynyp, densaý­lyǵyn jaqsartýǵa jaǵdaı jasap otyr.

Aqtóbe oblysy,

Mártók aýdany