On oq ordasy

Alataýǵa alystan kóz jibergen saıyn esime klassık aqyn Omarǵazy Aıtannyń óleńindegi bir ǵajaıyp teńeý orala beredi. Onda aqyn uzynnan uzaqqa sozylyp jatqan Erenqabyrǵa taýyn Jibek jolynda shógip qalǵan túıeli kerýenge uqsatady. Taǵy bir jyrynda: «Azııa, seniń qaı júgiń bar, túıe balasy kótermegen?», dep tebirenedi. Iá, Erenqabyrǵa, túıeler, aıly túnde syńǵyrlaǵan jez qońyraýly kerýen, ińir qarańǵysynda alysta jyltyldaǵan órteń ottary, sarbalaq ósken sary dala... Mine, bul ejelgi dalanyń úırenshikti ári bir qalypty tirshilik tynysy edi. Osy kerýender arqyly mádenıetter ersili-qarsyly taralatyn. Biraq olar bir-birine tike jetip barmaıtyn. Qaıta osynda toǵysyp, aralasyp, jańǵyryǵyp, baıyp baryp jan-jaqqa taralatyn.

Kóp jaǵdaıda Shyǵys pen Batystyń kerýenderi osynda kelip, óz qajetterin alǵan soń, keri qaıtyp otyrdy. Osylaısha, Qumdan men Qyrymnyń arasynda aılap-jyldap sabylǵan kerýenshiler Qazaq jeriniń ońtústigindegi qalalardy aralap, jylda qonaqtap, kelesi baǵyt­ta­ryna qaraı tartyp otyratyn. Oń­tús­tiktiń jylylyǵy, jeriniń qunary, adamdarynyń peıili, molshylyǵy olardy ózine baýrar edi. Sol sebepten munda kelgen elshilerdiń, kerýenshilerdiń, kezbelerdiń, pirádarlardyń qaı-qaı­sy­sy da eline jaqsy ásermen oralatyn. Mundaǵy jurt burynnan eshkimge muqtaj emes edi.

Degenmen jaýgershilik bolmaı tur­maı­tyn. Sebebi Jetisý, Shý, Talas ól­kesi, ári qaraı kóne Saıram erte­den syrtqy kúshterdiń kóz tikken óńir­le­ri edi. Bul ólkege talas erte zamannan bastaldy. Shyǵys pen Batysta paıda bolyp, álemge qushaq jaıǵan ım­perııalar osy ólkede bir-birimen bet­te­setin. Ol kóshpeli órkenıet pen oty­ryqshy órkenıettiń, Batys pen Shy­ǵys­tyń túıisken tusy edi. Ońtústigi Erenqabyrǵa asýlary arqyly álemge áıgili Tarym basseıni, ońtústik-batysy ortaazııalyq Qosózen (Maýrennahr) alqaby! Ortaǵasyr avtorlarynyń Ta­razdan Syr boıyna deıin oınaqtaǵan qozy-laq úılerdiń tóbesimen sekirip ótedi deıtin ólkeleri.

Iá, yqylym zamannan beri bizdiń týyp-ósken uıyq jurtymyz, Otanymyz halqymyzǵa qutty meshin qonys bolyp keledi. Uzynnan uzaqqa sozylǵan kıeli Erenqabyrǵanyń batys silemi – biz Jońǵar Alataýy, Ile Alataýy, Talas Alataýy dep atap alǵan buǵynyń múıizindeı salalary sonaý saq, ǵun, úısin dáýirinen Qazaq jerindegi eldik, memlekettilik dástúrdiń altyn uıasy bolyp keldi. Osy óńirlerde ata-ba­balarymyzdyń óz kezinde qaı-qaısy elmen de ıyq tirese alatyn saıası, rýhanı jáne zattyq mádenıet jaratqany belgili. Biraq biz osynaý kıeli jer-sýymyzdyń, Jer anamyzdyń qadir-qasıetin, ataq-dańqyn asyrýǵa qandaı qyzmet ettik degen oı bizdi mazalaıdy. Biz ádette Túrki jurtynyń qara shańyraǵymyz, kóne túrkilerdiń muragerimiz degen sózderdi jıi aıtamyz. Biraq sony áıgileıtin kıeli jer-sýymyzǵa, tarıhı qonystarymyzǵa mańyz bermeımiz. Osy aıtylǵan óńirler, Kıeli Saryarqadan beri qaraı kezinde Batys Túrik qaǵanatynyń On oq taıpalarynyń qunarly qonysy bolǵan. «On oq» sózi óz kezinde bútin bir eldiń atyna aınalǵan. Orhon bitik tastarynda «On oq buduny», «On oq jurty» dep atalǵan. Kógmen asyp osynda kelgen kók túrik babalarymyzdyń taýyp qoıǵan ataýy! Tarıhtan tarıhqa jańǵyrar ǵajaıyp muǵjıza. Onyń shyǵysy – bes dýlý, batysy – bes núshebı. Jalpy on taıpadan quralǵan Túrik qaǵanatynyń berik sımvoldyq mánge ıe ataýy bul! Bastapqy maǵynasy ishterińnen tutamdalǵan on jebedeı berik bolyńdar, syrtqy jaýǵa on jebedeı qarsy atylyńdar degenge saıady.

Qazaq memlekettiliginiń eń bir jar­qyn kezeńi – osy túrki dáýiri. 552 jy­ly Altaı taýynyń kúngeıinde Túrki qa­ǵanaty qurylǵannan keıin, Uly Iаbǵunyń eki uly Túmen qaǵan shyǵysta jýjandardy baǵyndyrsa, Istemı batys­ta­ǵy eftalıtterdi talqandap, par­sy­lar­dyń patshasy Náýsharbanmen (Hsraý Anasherýanmen) quda boldy. Ámýdarııa boıyndaǵy Temirqapyq eki eldiń shekarasyna aınaldy. Kúltegin eskertkishinde ilgeri Qydyrhan jynysyna, keri Te­mir­qa­pyqqa deıin ja­ý­la­dyq, tizesi bardy júgindirdik, basy bardy ıildirdik deıtin joldar osyǵan baılanys­ty aıtylǵan. Budan soń, túrkiler Uly dalany shyǵys jáne batys eki qanatqa bólip basqardy. Onyń batys qanatynyń ortalyq aımaǵy qazirgi Qazaqstan boldy. Júz myń qol­ǵa bas bolǵan Istemı qaǵannyń ordasy qazirgi Taraz ólkesinde edi. 588 jyly Túrik Saba qaǵan 300 myń qolmen parsylarǵa qarsy joryq jasap Hıratta jeńiledi. Tarıhshy Tabarıdiń aıtýynsha, parsylar 256 túıemen onyń altyndaryn tasyǵan. HV ǵasyrdaǵy tarıhshy Markanda parsylar soǵys oljalaryn 25 myń túıemen tasydy deıdi. Sońǵysyn asyryp aıtty degen kúnde de Tabarı jazǵan 256 túıe altynnyń ózi ońaı emes. Munyń bári Túrki qaǵanatynyń, onyń bıleýshisiniń qanshama mol baılyqqa ıe ekenin kórsetedi. Kedeı halyqty baı etsem, az halyqty kóp etsem, qul quldy boldy, kúńim kúńdi boldy deı­tin túrik qaǵandary óz zamanynda osylaı shalqysa kerek. Parsymen ara­daǵy teketires, ıtjyǵys aıqas Hırat shaıqasymen bitpeıdi. Keıin túrkiler qaıta áreketke kelip,Toharstan, Balh, Hırat sekildi jerlerin qaratyp alady. Vızantııalyqtarmen birigip, olarǵa naǵyz qater tóndirdi. Talanǵan baılyq pen ketken eselerin qaıtardy.

Osy qarsańda On oq jerine kelgen Vızantııa men Tań patshalyǵynyń elshileri de Batys Túrik qaǵanynyń saraı saltanatyna tánti bolady. Shyǵys Rım tarıhshysy Menanderdiń ja­zýyn­sha Vızantııa elshisi Zemarkýs Istemı qaǵannyń ordasyna kelgende ony janyp turǵan eki ottyń ortasynan ótkizedi. Bul kóne túrkilerdiń, kóshpelilerdiń saltyndaǵy alastaý ǵur­py. Kóshpelilerdiń dúnıetanymynda bógde el adamy ózimen birge qandaı da bir der-derbez, kóldeneń kesirin ala kelmeýi úshin osyndaı yrym jasalady. Zemarkýs kelgende qaǵan túrli jibek baý­larmen aıshyqtalǵan kıiz úıdiń tórinde, tegershigi bar altyn taqta otyrady. Ekinshi kúni qaǵan ony bo­sa­ǵa­dan bosaǵaǵa jetkerip túrli ór­ne­gi bar kilem-kilsheler tartylǵan kıiz úıde qarsy alady. Úıdiń tórindegi qa­ǵan­nyń taǵy, ydys-aıaqtary, quman-sháınekteri túgeldeı altynnan jasalǵan deıdi avtor. Úshinshi kúni taǵy bir kıiz úıde onyń qurmetine qonaqasy beriledi. Avtor bul kıiz úıdiń kerege-ýyqtarynyń túgeldeı altynmen aptalyp, qaǵan taǵynyń tórt birdeı altynnan jasalǵan totyqustyń tóbesine qondyrylǵandyǵyn tilge tıek etedi jáne esik aldyna toqtaǵan kúımelerdiń ishi altynmen aptalyp, kúmispen kúp­telgenin, ydys-aıaqtarynyń, ań stı­lindegi zattardyń oıý-órnekteriniń Rım­­nen esh kem túspeıtindigin tamsana sý­ret­teıdi.

Qytaıdyń Tań dáýiriniń áıgili býdda monahy Sýan Szannyń ómirbaıany týraly kitapta da onyń Ystyqkólden ótip, Suıab qamalyna jetkende onda saıat­ta júrgen Tońıabǵu qaǵanǵa kezdeskeni, onyń kıgen kıimi men qosshylarynyń saltanaty týraly sýretteıdi. Qaǵan oǵan: «Jolyńyzdan qalmańyz, eki-úsh kúnnen soń oralamyn, sonda ordama kelińiz!» deıdi jáne ony solaı ertip barýdy qol astyndaǵylarǵa tapsyrady. Úsh kúnnen soń qaǵan saıattan oralyp, pirádárdi ordasyna shaqyrtady. Qaǵan otyrǵan úı kóz jaýyn alardaı altynmen aptalyp, áshekeılengen eken, tarqandary sándi kıinip, keń dastarqannyń eki jaǵyna jaryla qatar otyryp, qorǵaýshylary olardyń art jaǵyna tizildi. Olar kórer kózge kıiz úıdiń tórindegi ámirshiniń qurmeti men saltanatyn asyryp-aq tur, deı kelip, qaǵannyń ózge elderdiń de elshilerin qabyldaǵanyn, saltanatty dastarqanda túrli taǵam men sýsynnyń bol­ǵanyn, qulaqqa jaǵymdy mýzyka oınalyp, dinı ýaǵyzdar aıtylǵanyn tilge tıek etedi. Budan soń pirádár Sýan Szan Myńbulaqqa barady. Ǵalymdar bul jerdiń qazirgi Merke óńiri ekenin dáleldep te qoıǵan. Al Sýan Szan osy óńir týraly óz esteliginde: «Suıab qalasynan batysqa qaraı 400 lıden (bir lı shamamen 500 metr – avt.) astam jol júrip Myńbulaqqa jettik. Myńbulaq atty jer 200-den astam lı aýmaqty alyp jatyr. Onyń ońtústik jaǵy qarly taý, ózge úsh tarapy jazyq dala. Bul óńir qunarly da ylǵaldy ný orman-toǵaıly bolyp keledi. Jazǵyturymǵy túrli-tústi dala báısheshekteri quddy gúldi shaǵıǵa uqsaıdy. Bul jerde myńdaǵan tuma-bulaqtar men kólshikter mol bolǵandyqtan Myńbulaq dep atalǵan. Túrik qaǵany jyl saıyn osy jerdi jaılaıdy. Munda qońyraý-syldyrmaqtar taǵyp, sándep ósirgen kóptegen buǵy tabyny bar. Bul buǵylar qolǵa úı­re­tilgen, adamǵa úıirsektigi sondaı, úr­kip-qashý degendi bilmeıdi. Túrik qaǵany bulardy unatyp aıalaıtyny sonsha, qol astyndaǵylarǵa olardy aýlaýǵa múlde tıym salǵan. Kimde-kim buǵylardy óltirse, ol raqymsyz jazalanatyny týraly jarlyq ta shyǵarǵan. Sóıtip, buǵy tabyndary qorǵaýǵa alynyp, olar óz ajalymen ólgenge deıin ómir súredi eken», dep jazady. Joǵarydaǵy pirádárdiń ómirbaıany týraly derekte de Myńbulaqty sýretteı kelip: «El bul jerdi Myńbulaq deıdi eken, aýmaǵy neshe júz lı ketetin bul jer kólderi kóp, onyń ústine tańǵajaıyp aǵashtar ósken, ný ormany syńsyǵan, klımaty qońyr-salqyn ári qaǵannyń jazǵy jaılaýy eken», deıdi. Jazǵy jaılaý degeni jazǵy ordasy, astanasy degen sóz. Demek osy kezde Batys Túrki qaǵanatynyń qysqy ordasy Shý boıyndaǵy Suıabta bolǵan da, jazǵy ordasy Merke-Myńbulaqta bolǵan.

Budan keıin, buǵalyqqa moıyn usynbaǵan, on túmen alamanyn ertip, qos qabattan qysyp kele jatqan Arab jáne Tabǵash basqynshylaryna qarsy kúresken on oqtardyń jansebil bahadúri Yshbara Qara qaǵandy bireý bilse, bireý bilmes. Onyń kezinde kóziniń qarashyǵyndaı qatar gúldengen eki astanasy bolǵan. Onyń biri batysta Myńbulaq bolsa, endi biri Arqastyń kúngeıindegi Ekiógiz qalasy edi. Demek Merke óńiri, Myńbulaq jaılaýy qaı-qashanda da on oqtardyń kıeli qo­nysy bolǵan. Batys pen Shyǵystan ersili-qarsyly kelgen elshiler de osy jerde qaǵanmen kezdesip, sol kez­degi halyqaralyq baılanystardy tal­qylaǵan. Ásirese munda Qytaı men Parsynyń, Vızantııanyń elshileri jıi keletin. Sol bir tarıhı kezeńderde tutas Eýrazııa keńistiginde jetekshi ról oınaǵan memleketter de osy elder edi. Budan soń, Arab ımperııasy men Tań ımperııasynyń qalyń qoly Talas ózeni boıynda bir-birimen bet kelip, álemge áıgili Atlah shaıqasy oryn alǵanyn tarıhtan azdap saýaty barlar jaqsy biledi.

Demek Qazaq jeri, onyń Jibek joly boıyna qaz-qatar ornalasqan birneshe kóne qalasy erte zaman men ortaǵasyrlarda aınaladaǵy eldermen tek saýda-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı qarym-qatynasqa túsip qana qoımastan, saıası qarym-qatynasqa da belsendi túsip otyrǵan. Múny Túrki qaǵanaty dáýirinen keıingi osy óńirde bolyp ótken túrli tarıhı oqıǵalar da dáleldeıdi. Qarahan memleketi qurylǵan soń, ony qurýshy Bilge Kól Qadyrhannyń úlken uly Bazır Uly han bolyp Balasaǵunda tursa, kishi uly Uǵylshaq kishi han bolyp Talas óńirin astana etti. Al Bazırdiń uly Satuq Boǵra han qolastyndaǵy halyqpen birge eń alǵash ıslam dinin qabyldady. Mine, osy kezden bastap túrkilik mádenıettiń ornyn arabtyq-ıslamdyq mádenıet ıeleı bastady. Budan Taraz óńiriniń túrkilik-ıslamdyq mádenıettegi ornynyń qanshalyqty joǵary ekenin kórýge bolady. Tipti Shyńǵys han jarty álemdi jaýlaǵannan keıin de, onyń urpaqtarynyń bastamasymen Qazaq jerin negiz etip, bir ortalyqtanǵan mem­leket qurýǵa baǵyttalǵan Talas qu­ryltaıy da osynda ótti.

1269 jyly Shyńǵys áýletterinen Haıdý men Baraq pátýaǵa kelip, Talas ózeni boıynda quryltaı ótkizip, birneshe másele boıynsha mańyzdy sheshim qabyldady. Quryltaıdy Haıdý basqardy. Haıdý Baraqty jeńgennen keıin, udaıy Talas ózeni boıyn ór­lep-quldap kóship-qonyp júredi. V.V.Bartold onyń qabiriniń Shý men Ile ózenderiniń arasynda bolǵanyna negiz­delip, ordasynyń Jetisýda ornyq­qanyn jazady. Demek Shý, Talas ólkesi Haıdýdyń erekshe unatqan jáne kóp ýaqyt toqtaǵan jeri edi. Sol sebepten ol bul ólkeni óziniń saıası bıliginiń ortalyǵy retinde qarady ári kezekti quryltaıdy da osy jerde ótkizdi.

Talas quryltaıynyń basty maqsaty – Haıdýdyń basshylyǵynda Qubylaılyq Iýan memleketi men Qulagýlik Ilhan memleketine qarsy biryńǵaı odaq qurý, О́gedeı áýletiniń muragerlik quqyǵyn qalpyna keltirý jáne ony ornyqtyrý, kóshpeli ómir saltyn saqtap qalý boldy. Bul jaǵdaı bir kezderi Tonykók abyzdyń Kúlteginniń otyryqshy ómir saltyn ustaný týraly usynysynan bas tartqandyǵyn eske salady. Talas quryltaıynyń shaqyrylýy Shyńǵys han qurǵan Mońǵol ımperııasynyń ydyraýǵa bet alǵanyn, Hanbalyqtyń tutas ımperııanyń saıası ómirindegi orny men róli álsirep, oǵan balama ekinshi bir ortalyqtyń Qazaq jerinde qurylǵandyǵyn kórsetedi. Bul shyn máninde, ımperııasynyń batys bóliginde birneshe derbes memleketke bóliný úderisi bastalǵandyǵynan derek beretin. Sóıtip, Qazaq jerinde Haıdý, Joshy jáne Moǵolstan memleketteri paıda boldy. Haıdý memleketi Talas óńirin ortalyq etip Jetisýdan Syrdarııaǵa deıingi jerlerdi 32 jyl boıy bılep-tóstedi. Mine, bul Qazaq jerinde jańa ulttyq memleketke uıysýdyń basy edi.

Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıin Qazaq jerinde memlekettiliktiń berik dástúri bolǵany osydan-aq baıqalady. Eger biz osy dástúrlerimiz ben otyryq­shy jáne kóshpeli ómir saltynyń ózara aralasýynan paıda bolǵan jeke ulttyq belgilerimizdi aıshyqtaı alsaq, onda qazaqtar keshe ǵana paıda bolǵan jáne memlekettilik dástúri bolmaǵan deıtin sandyraqqa pármendi toıtarys berer edik. Tek bir ókinerligi, bizdiń áli de bir kezderi dúnıeni dúbirletken, óz tól jazýyn jaratyp, eldik, memlekettik arman-murattaryn máńgitastardyń be­tine bádizdegen kóne túrkilerdiń ur­paǵy ekenimizdi shyn máninde sezinip, olardyń rýhanı, saıası murasyna ıe bola almaı kele jatqanymyz bolyp otyr. «On oq halqy óz halqymyz» dep bastalatyn sol eskertkishterde úlken memlekettik sana, konstıtýsııalyq mánge ıe taǵdyrly sózder jazylǵan edi. Mundaı tek memlekettilik týraly tolǵaıtyn uly ustyn dúnıe júzinde kemde kem.

Endigi mindet – osy eskertkishterge qaıtalaı mańyz bere otyryp, tarıh­shylar men bılik birigip Qazaq mem­leket­tiliginiń tarıhynda aıshyqty iz qaldyrǵan oryndardy qaıtadan jań­ǵyrtyp, tarıhı-mádenı keshenge aınaldyrý máselesi bolyp otyr. Mundaı jerlerdiń qataryna Tarbaǵataıdaǵy О́gedeı ordasynyń, О́skemendegi Kúl­tegin, Kúshlik han memorıaldyq ke­shenderiniń qurylystary da kiredi. Bul maqalada men tek erte, ortaǵasyrlyq tarıhı oryndar men jańǵyrtylýǵa tıis tarıhı-mádenı keshenderdi ǵana atap óttim. «Qasıetti Qazaqstan» baǵ­dar­lamasy aıasynda joǵaryda biz aıtqan tarıhı oqıǵalar men olarǵa arnalǵan eskertkishter keshenin qurý isi qaǵys qalǵan. Qazirgi tańda Tarazdaǵy Aqyrtas kesheni de qaraýsyz jatyr. Budan basqa, kóneden qalǵan belgiler, tas eskertkishter, jazýlar kezinde otar­shyldardyń qolymen tonalǵan, qıratylǵan.

Endeshe, sol tarıhı qonystardy qalpyna keltirýge, kóne Turannyń, Qazaq jeriniń tarıhı keremetterin, ataq-dańqyn áıgileýge ne kedergi? Menińshe, buǵan basty kedergi ǵylymı ortanyń durys baǵyt-baǵdar bere almaı otyrǵany. Áıtpese, memleket tarapynan ynta joq emes. Qazaq memlekettiligi men mádenıetiniń damý tarıhyn áıgileıtin qandaı áıgili nysandar, tarıhı oryndar bar degen másele baıaǵyda-aq kóterildi. Sol maqsatta Qa­zaqstannyń kıeli jerleri týraly baǵdarlama da qabyldandy. Biraq salalyq mekemelerdiń jumysynda sáıkestikter boldy dep aıta almaımyn. Túrki qaǵanatyna, Qarahan jáne Haıdý memleketterine tán tarıhı-mádenı qundylyqtarymyzdy qaıta ti­riltý, dúnıe júzine áıgileý ári-beriden soń tek tarıhshylardyń ǵana mindeti emes. Oǵan birneshe mınıstrlik birlese kirispese is órge baspaıdy. Bizdiń sanamyzda bul tek tarıhı oryndardy qalpyna keltirý degen túsinik bolmaýy kerek, bul – shyn máninde, Qazaq jerindegi memlekettilik dástúrdi kórsetetin keleli bastama. Sol úshin, arheolog-tarıhshylar, arhıtektorlar, qarjygerler men bıznes ókilderi, týrızm salasynyń ma­mandary birlese áreket etýge tıis. Bir­neshe mekemeniń basyn qosqan irgeli baǵdarlama qajet.

Qorytyp aıtqanda, Qazaq jeri erteden tarıhı-mádenı muralarǵa baı. Qazirgi tańda solardyń ishinde bizdiń eldik dástúrimizdi kórsetetin tarıhı oryndar men jekelegen tulǵalar aıryqsha nazar aýdarýdy qajet etedi. Sol qatarda óz kezinde dúnıe júzine áıgili bolǵan Batys Túrki on oqtarynyń Otany Shý, Talas boıyndaǵy kóne eskertkishterge, ásirese Batys Túrki qaǵanatynyń jazǵy rezıdensııa­sy bolǵan Merke-Myńbulaq tarıhı ornyna aıyryqsha nazar aýdarylyp, qaıtalaı jańǵyrtylsa degen oıymyzdy bilim-ǵylym, mádenıet, ekonomıka jáne týrızm salalaryna jaýapty mınıstrlikterdiń nazaryna salǵymyz keledi. Bul óz kezeginde memleketshildik tarıhı sanany jańǵyrtyp, ulttyq ıdeo­logııany qalyptastyrýǵa, elimizde týrıs­tik klasterdi damytýǵa zor serpin ber­mek.

Tursynhan ZÁKENULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory