BIRINShI HATShYDAǴY QABYLDAÝ

“Ermuhan Bekmahanov (1915-1966) taǵdyry kúrdeli, ǵumyr joly aýyr ári ómiri qamshy sabyndaı qysqa bolǵan tarıhshy. Sóıte tura onyń sholaq ómirin meniń qaıyra túgendeýim attaı 12 jylǵa sozyldy, – dedi ǵumyrnama avtory bizge osy úzindini usyn­ǵan kezde. – Bul eńbegimdi 2009 jyldyń kúzinde aıaqtadym, Astananyń “Folıant” baspasy ony ózderiniń “Nartulǵa” toptamasy boıynsha jarııalaý qamynda. Tómendegi úzindi tarıhshynyń N.S.Hrýshevtiń aralasýymen qylmysty isi qaıta qaralyp, KSRO Joǵary sotynyń úkimimen aǵaryp, 1954 jyldyń 16 aqpanynda bostandyqqa shyǵyp, Almatyǵa qaıtyp oralǵannan keıin ózi eńbek etken Ǵylym akademııasynyń Tarıh ınstıtýtyna, QazMÝ-diń KSRO tarıhy kafedrasyna da jumysqa ornalasa almaı, jany kúızelgen mıhnaty jaıynda syr shertedi...” 1954 jyldyń jazynda saıası qýǵyn saldarynan el ortasynan alastalǵan zııaly qaýymnyń jaǵdaıy ońala bastady: N.S.Hrýshevtiń yntasymen sáýir aıynda jarııa bolǵan “saıası jylymyq” eń aldymen sońǵy naýqanda jazalanǵan shermendilerdi elge qaıtardy. Alǵashqy kezekte Begejan Súleı­menov pen Qajym Jumalıev Almatyǵa oraldy, solardyń sońyn ala ózge azamattar da otbasymen qaıta tabysty; kúzge taman, qys boıy, keler jyly 1937-1938 jyldarda “halyq jaýy” atanyp, GÝLAG lagerlerine jónel­­­tilgen pendeler, árıne, Sibirdiń qaqaǵan aıazy men aýyr beınetinen aman qalǵandar túgel aqtalyp, elge qaıta bastady... Amal qansha, sormańdaı jandardyń kópshiligi ustalǵan bette-aq atylǵan. Olardyń bala-shaǵasy ákeleriniń aqtalǵan habaryn resmı estidi. Sol lekte qazaq ádebıetiniń kósh basynda bolǵan Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maı­lın, Ilııas Jansúgirov (so­­­larmen birge qan­shama daryndy aqyndar men jazýshylar, ádebıet zertteýshileri) aqtalyp, jabyq qorda jatqan eńbekteri ashyla bastady. Hamza Esenjanov, О́tebaı Turmanjanov, Muhamedjan Qarataev, Zeıin Shash­kın sııaqty alǵashqylarǵa ilese shyqqan ekinshi tolqynnyń ókilderi elge oralyp, qalamdaryn ushtap, muqalǵan daryndaryn qaırap, jazý ústeline qaıta otyrdy (Mert bop ketken tarıhshylar da sol qarsańda aqtalypty, biraq, olardyń ulan-ǵaıyr eńbegin halyqqa qaıtarý ondaǵan jyldarǵa keshigip, ótken ǵasyrdyń 90-shy jylda­rynda ǵana jaryqqa shyqqany jurtshylyqqa málim). Máskeýdi ýaqytsha panalaǵan ult zııalylary da Almatyǵa qaıtyp kelip, úırenshikti kásipterine kiristi. Sóıtip, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn keń zaman týdy. Táýbe delik! Alaıda, sol ózgeristerdi Ortalyq Komıtette, sonyń ıdeologııalyq jumystaryna, gýmanıtarlyq ǵylymdar eńbegine basshylyq etýge jaýapty saıasatkerler mán bere qarap, áleýmettik hám tarıhı sıpatyn jete túsindi me? Kún saıynǵy saıası ahýaldy baǵdarlaýdan kende bolmasa da el tarıhynda jańarý men jańǵyrý bastalyp, erkin sóılep, erkin shyǵarmashylyqqa jol ashylǵanyn uqty ma solar? Túsindi, ózgerdi dep kesip aıtý qıyn. О́ıtkeni, naq sol kezde qazaqtyń estııar qaýymyn qorǵanshaqtyq, odan da góri oı-pikirin ózinen joǵary basshydan buryn aıtpaı únsiz otyrý mashyǵy ábden jaılaǵan shaq-ty. Al mysqaldap kirgen derttiń jýyq mańda shyǵa qoımasy aıqyn... Aıdaýdan qaıtqan Ermuhan tarıhshynyń taǵdyryna nemquraıdy qaraý da sol keseldiń saldary: partkomıssııa músheligin qaıtarýǵa sheshim qabyldady. Biraq sony SOKP partııalyq baqylaý komıteti bekitýge tıis, bul bolsa kem degende bir jylǵa sozylatyn áýre; otbasy baspana etken tar úıin keńeıtý máselesi de málimsiz súıretkige ushyrady. Basty sebep – GÝLAG lagerlerinen oralǵan shermendilerge úkimet qararyna saı jedel berilýge tıis páterlerge qalalyq keńes myńǵa tarta tizbe jasaǵan, Bekmahanovtyń esimi – sonyń jýan ortasynda; al, Qazaqstan astanasyndaǵy turǵyn úı qurylysynyń qarqyny – múldem baıaý... Sóıtse de, eńbekqor tarıhshy turmys jaǵdaıy­nyń túzelýin kútip qarap otyrmady: kúni-túni tynymsyz istep, jańa eńbegin qaıta qaraýdy eki-úsh aıda aıaqtap, eki danasyn Máskeýdiń Tarıh ıns­tıtýtyna joldady. Úshinshi danasyn “Úlken úıdiń” (Ortalyq Komıtettiń halyq aýzyndaǵy laqap ataýy) ǵylym bólimine tapsyrdy. Sony usynyp turyp ózine tanymal bólim meńgerýshisi Nurymbek Jandildınge: “Bul nusqany, Nureke, sizge ǵana beremin. Bizdiń tarıhshylarǵa kórsetpeńiz, kópshilik talqysyna da salmańyz. Sypyra kemshilik pen saıası olqylyq izdegen syńar ezý jınalystan men jalyqqan adammyn. Taıaq jesem de nardan qulaýdy jón kórip, Máskeýdiń akademııalyq ınstıtýtyna usyndym, olar kemshilik kórse de ádilin aıtady ári muny ınstıtýt tarıhyshylary burnaǵy jyly oqy­ǵan. Bul kitapty qaıdan, qalaı shyǵarý máselesin de sol jaqta sheshemin. Sizderden bul týrasynda ótinishim: “Ortalyq Komıtettiń ǵylym bólimi tanysyp, tolyq maquldady... degen bir aýyz resmı hat...” - degen oıyn nyǵarlap aıtty. – Is tyndyryp, bitken qoljazbamen kelgenińiz, Ere­ke, bul endi sizge tán iskerlik. Bálkim, resmı hat­ty Ǵylym akademııasynyń tóralqasynan surarmyz... Tarıhshy basyn shaıqady. Bul azamattyń ár sózimen emes, basqalar sóıtsinge oıysatynyn tańǵala oılady da, biraq eshteńe demeı, túpkilikti oıyn eskertti. Ol da mándi másele: birinshi hatshynyń qabyldaýyn surap, ekinshi márte aryz jazbaq; qazaq tarıhynyń kókeıkesti máselesi jaıynda sóz qozǵaıtynyn jasyrǵan joq. Qolyndaǵy boıaý qaryndashpen ústeldi tyqyldatqan bólim meńgerýshisi tarıhshynyń betine sustııa qarady da: – Máseleni ıdeolog hatshydan bastaǵanyńyz jón emes pe? – dedi. – Qurman Ospanovty birshama bilemin. Bizdiń sońymyzǵa sham alyp túsken soıqandy ıdeolog Hram­kovtyń soıylyn soqqan jigit... Teginde, bul máselede aldy-artyna qaraılamaıtyn reformator qaıratker kerek!.. Ásili men Ponomarenko joldasqa júrekjardy oıymdy aıtyp, keıbir máselege kózin ashpaqpyn... – Birinshiniń ár mınýty esepteýli, qabyl­daýy­na jete almaısyz, Ereke... Aqyry, qabyldaý suraǵan ótinishin eńbekshi­lerdiń aryz-hattaryn tirkeıtin sektorǵa tapsyrdy da taýdaǵy demalys úıine qaıtyp bardy. Halıma qosaǵy Tashkenttegi ustazdyq jumysyn tapsyryp, Almatyǵa qaıtyp oralǵan kezde-aq Medeý shatqa­lyndaǵy saýyqtyrý jaılarynan jeke bólmeni jalǵa alǵan-dy. As-sýdy demalys úıiniń asha­na­synan ishedi. Nesin aıtasyń, raqat túnder men kún­der­di basynan keship, ál-qýat jıǵan demalys apta­dan aıǵa sozyldy. Qaladan kúnbe-kún keletin gazet-jýrnaldardy oqıdy. Bılıard ústeli qurylǵan zalǵa baryp saıys jasaıdy. Keıde osy jaqqa at basyn buratyn ánshiler oıynyn qyzyqtaıdy. Sybaǵasyn dorbalap ákelip, sálem bere keletin shákirtteri men dostarymen qaýyshyp máz-meıram bolady. Qurǵyr kóńil jelik izdep, odan da góri júrek túbinde jatqan sher áredik esine túskende telefon trýb­kasyn kóterip, “Úlken úıde” aryzyn qabyldaǵan qyzmetkerge qońyraý shalady. Estıtini birkelki jaýap: “Ázirshe hatshynyń ýaqyty bolmaı tur”... Kútken qabyldaý uzańqyrap bara jatqan soń ártúrli qaýip te oılaıdy: ańqyldap otyryp, túpki oıymdy sol úıde isteıtin jigitterge beker aıttym-aý, ózi týraly birinshi hatshy pikir surasa, sol shirkinder: “Sibirden qaıtqan pendeniń saqal-shashy shyqqan eski daýdy qaıta qozǵaıtyny anyq, qymbat ýaqytyńyzdy shyǵyndap qaıtesiz...” – deýi yqtımal-aý dep te kúptenedi. Ile-shala ár mınýty esepteýli hatshynyń ýaqyty bolmaýy kádik-aý degen ılanymdy oıǵa da aýady... * * * Taýdaǵy demalysty aıaqtap qalaǵa qaıtyp, ortalyq saıabaqta damyldap otyrǵan kishi besin-tin. Bul tamyz ortalanǵan mezgil edi. Burnaǵy jyly Narynqol aýdanyna jer aýdarylyp baryp muǵalim bolǵanynda tanysyp, bir úıde birge turǵan tanysy Berdibek Soqpaqbaev kezdeısoq jolyǵyp, sol jerdegi syrahanaǵa shaqyrdy. Tamyzdyń aptabynan shól basyp otyrǵanda, jasań dosy: “Ereke, alys sapardan keldińiz, bizdiń aýylǵa baryp, qymyz iship, birer apta sergip qaıtýǵa qalaısyz?” – desin. Na­rynqoldyń qonaqjaı elin de, tunyp turǵan mol ormany, ár saıdan qulaǵan bulaǵy, taýly-tasty jeri de unaǵan. Tek sony emin-erkin kórýge dám jazbaǵan ókinishi bar-dy. Minez-qulqy týra ózindeı qaǵylez ári ushqyr azamat, sonysymen de kóńilinen shyqqan ji­git­ke ol aǵynan jarylyp: “Kelistim. Qaı kúni at­tan­saq ta daıynmyn!..” – dep qolq ete tústi. Eki sózge joq jigit kelesi kúni tús aýa úıine izdep keldi, áldebir ma­shınaly dosyn aparyp salýǵa kóndiripti. Sóıtip, Ala­taýdyń kúngeı jonyna úsh jyldan keıin qaıyra tap boldy. Burnaǵy jylǵysy – sotsyz aıdalǵan ki­rip­tarlyqtyń saldary edi, bıylǵysy – qýanyshty sapar. Nesin aıtasyń, oıdaǵydaı qydyrys boldy. Berdibek ózinen toǵyz jas kishi, QazPI-di 1949 jyly támamdap, “salt basty, sabaý qamshyly” qal­pymen týǵan eline kelip, aýdan ortalyǵyndaǵy qazaq orta mektebine ádebıetten sabaq bergen. Biraq, ustaz­dyq jumysqa asa qumar emes, mezi ermek sanaıdy, al, ádebıetke erekshe úıir. Tarıhqa da qarajaıaý emes. Jalǵan sózge qany qas ádebıetshi muǵalim men saıası qýǵynǵa ushyraǵan tarıhshy birden-aq til tabysty. Burnaǵy jyl jas dosynyń “Bulaq” degen atpen óleń­der jınaǵy shyǵypty. 1951 jyly “On alty ja­sar chempıon” hıkaıaty jaryq kóripti. Aýyl muǵalimi úshin bul – sırek tabys! Taǵy da ázirlep júrgen dúnıeleri bar sııaqty, solardy kúni-túni tolǵap, sa­baq­tan bos ýaqytyn jazýmen ótkizedi. Jigit aǵa­sy ja­syndaǵy Ermuhan jas seriginiń eńbekqorlyǵyn unatty. Bir kúni: “Berdibek, oqyr­man retinde men saǵan bir aqyl aıtaıyn, muny sen janashyr aǵa­nyń aq adal ke­ńesi dep qa­byl­da, oǵan qosa men orystyń da, sheteldiń de áde­bı jaýhar­laryn kóp oqyǵan adam­myn... – dedi. – О́ziń syılaǵan eki kitabyńdy zer sala oqyp shyqtym. Teginde, sen ári aqyn, ári jazýshy bolamyn dep, eki qoıandy birdeı qýma. Aqyndyqty ózge zamandastaryńa qaldyr da, prozaǵa aýys. О́ıtkeni, myna eki kitabyńnyń birinen-biriniń al­shaq­tyǵy jer men kókteı...” “Nege, Ereke? Oı­y­ńyz­dy aıǵaqpen dáleldeńiz!” – dep jas seriginiń qo­ńyr kózi shytynap qadala qarady. “О́leńdi sen qıynnan qıystyryp, uıqas qýa jazatyn sııaqtysyń. Al, poezııa, meniń túısigimshe, kómeıden óleń qal­pyn­da quıylsa kerek-ti. Isi qazaqtyń birtýar eski aqyn­dary óleńdi osylaı kómeıden qulatqan, uıqas ta, yrǵaq ta óz-ózinen jymdasqan. Mundaı daryn sende joq, tórt joldyń úsheýin uıqastyrýdy ǵana bilesiń...” “Mynaýyńyz shataq sóz, aǵasy. Já, pro­zamdy synańyz!” “Synamaımyn, Berdibek baýyr, tek qana maqtaımyn. Sóz qadirin bilesiń, sóılemderiń yqsham, ár sózdi, teńeýdi retimen qalaısyń. Oqıǵany shıryqtyra órip jetelep otyrasyń. Men bilsem taıaý aradaǵy bes-on jylda senen bul salada úlken eńbek kútýge bolady. Tek prozadan!..” – dep tarıhshy oıyn támamdady. Amal qansha, qys ortasynda tarıhshy serigi úsh qarip adamdarynyń áreketimen Narynqoldan Jambyl oblysyna qarasty Novotroısk selosyndaǵy orta mektepke aýysqan soń Berdibek sherli tarıhshynyń izi túgili ózinen de adasyp qaldy. О́zi de muǵalimdikti birjola qoıyp, ádebı eńbekke oıysty. Ári Erekeń boljaǵandaı balalar úshin áńgime-hıkaıattar óretin boldy, óz oqyrmany bar jazýshy atandy... Otbasyn qurady. Jazýshylar odaǵynda ádebı qyzmetker bolyp eńbek etedi. Endi, mine, bir kezde Narynqolda tabysqan, el tarıhyn túgendeý jolynda taıaq jegen qadirmendi tarıhshyny qurmettegisi kelip, týyp-ósken jurtyna ákelip otyr. Maqsaty – Alataýdyń tústik baýraıynda aýnatyp-qýnatyp, boıyna ál-qýat quıyp, júdeý kóńilin sergitý... Qonaq bolýdy Berdibektiń týǵan aýyly Qostóbede bastaǵan qos zııaly Narynqol men Kegenniń dámi buıyrǵan biraz aýyldaryn aralap, apta sońynda patsha zamanynda qyrǵyz ben qazaqtyń, áride Shyń­jannyń uıǵyry men qazaǵy saýdany qyzdyratyn ataqty Qarqara jaılaýyna kelip armansyz qydyrdy. О́zderine soıylǵan marqanyń sanyn onnan asyryp, qoıýlyǵy shubattaı sary qymyzdy toıa iship, bet-júzderi qarakúreń tartyp, boıǵa qoń jıǵan jaqsy kúnderdiń birinde aýdan ortalyǵynan shabarman keldi. Jaı shapqynshy emes, aýpartkomnyń beldi qyzmetkeri. – Ereke, sizdi izdegeli úshinshi kún. Sizder qonaq bolǵan aýyldardyń bárin aqtap kelemin... “Tarıhshy Bekmahanovty Almatyǵa jedel jetkizińder!” degen joǵary jaqtan tótenshe buıryq tústi. Sizdi týra búgin obkomǵa aparýym kerek!1... – desin. Amal qansha, daıyn turǵan asty ishken soń jedel attanýǵa týra keldi. Júrdek kólikpen toqtaýsyz júrip úsh jolaýshy tań ata Almatyǵa ilikti. Sóıtse, jedel shaqyrý obkomnan emes, “Úlken úıdiń” ózinen túsipti ári birinshi hatshy izdepti. Almaty obkomynyń úgit-nasıhat bóliminen osy habardy estip, hatshynyń kómekshisimen telefon arqyly sóılesken soń kóńili jaılandy. – Birinshi hatshyǵa ótinish joldaǵanmyn, búgin be, erteń be, Ponomarenko joldas qabyldamaıtyn sı­ıaq­­ty... Narynqoldyq eki inim, ekeýińe de rahmet, aq­joltaı jigitter boldyńdar!.. Úıime jetkizip salyń­dar, serýen aıaqtaldy, kóz shyrymyn alyp birer saǵat demalý kerek, – dedi serikterine. – О́zderiń de tynyǵyńdar!.. * * * Hatshynyń kómekshisi tarıhshynyń úıine tús aýa telefon shalyp, Panteleımon Kondratevıch keshki saǵat segizde qabyldaıtynyn eskertipti. Qazaqstan Kommýnıstik partııa uıymyn basqarýǵa sol jyldyń aqpanynda kelgen Panteleımon Kondratevıch Ponomarenko qazaq tarıhshysyn tamyz aıynyń aıaq sheninde, keshki saǵat segiz shamasynda qabyldapty. Tarıhshy aldyndaǵy kresloǵa jaıǵasqan soń birinshi hatshy jymııa qarap: – Sizben suhbatty, Ermuhan Bekmahanovıch, ártúrli sebeppen keıinge shegergen edim. Sóıtkenim úshin budan úsh kún buryn akademık Pankratovadan sógis estidim... – degende, orta boıly, mańdaıy jyrta qarys, dene bitimi kóńil tolǵandaı tolyq ári ornyqty adam ekenin ańǵartqandaı mańǵaz kel­bettegi kabınet ıesine Ermuhan ańyra qarady. Qarap otyryp: “Qaıran Anna Mıhaılovna, taǵy da sizdiń qam­qor­lyǵyńyz arqasynda mine, bir jylda eki márte birinshi hatshylardyń il­tı­patyna ıe boldym, meni týǵan ba­lańyzsha óbekteýden jalyqpaısyz!..” – dep súısine oılady. Tarıhshynyń tańdanǵan álpe­tin hatshy da ańǵardy. – Anna Mıhaılovna menen: “Shákirtime qandaı jumys berdińiz, páteri bar ma, eki qalada panalap júrgen úı-ishiniń basyn qosty ma?..” – dep bastyrmalata suraǵanda men ne aıtarymdy bilmeı qatty abyrjydym. Aqyry, úsh-tórt kúnge mursat alyp, sizben kezdesken soń telefon soǵýǵa ýáde ettim. Áıel adamǵa ýáde bergen soń oryndaý kerek. Anna Mıhaılovna – Odaqqa málim úlken ǵalym ári Ortalyq Komıtettiń múshesi. Qys­qa­sy, sizdiń demalysyńyzdy buzýǵa týra keldi. Já, jaı-kúıińizdi baıandańyz!.. – Bostandyqqa shyqqanyma, Panteleımon Kondratevıch, alty aı boldy. Ázirshe shóp basyn syndyrǵa­nym joq, úıde bos otyrmyn. Áıe­lim­niń de Tashkentten birjola oral­ǵa­nyna eki aıdan asty. KazPI-ge oqy­tý­shy bolyp búgin-erteń ornalaspaq... Basyn shaıqaǵan hatshy aldyn­daǵy qaǵazǵa úńilip: – Ýnıversıtet rektory burnaǵy kúni buıryq berdi, ázirshe aǵa oqy­tý­shy bolasyz, – dedi. – Part­ko­mıssııanyń múshelikti qaıtarýdy suraǵan sheshimi Máskeýge jónelti­lipti... Sizge jaıly páter bólý týraly qala basshylaryna eskerttik: rep­res­sııadan zardap shekkender sanatynda baspana alasyz, sirá, kelesi jyldyń basynda... – Turmys kúıtimdi ońdaýǵa kóńil bólipsiz. Shy­nyn aıtqanda, zııaly qaýym ortasynan men budan úsh jyl buryn alastalǵan adammyn. Sodan beri júregime jaıly tıgen jyly sózdi sizden ǵana estip otyrmyn, kóp raqmet, Panteleımon Kondratevıch!.. Naqaqtan jazalanǵanymdy KSRO-nyń Joǵary soty anyqtady. Sony biraq bılik basyndaǵy keıbir joldastar moıyndaǵysy kelmeıdi, áli kúnge deıin shetqaqpaı kórýdemin. О́ıtkeni, sol joldastardyń bári de keshegi qýǵyndaý naýqanynda meni jaý etýge úles qosqan jandar... Al, máseleniń túıini – saıası ahýaldyń kúrt ózgerýinde, kóp joldastar osy jáıtti túsingileri kelmeıdi, sirá, soǵan túısikteri de jetpeıdi... Ermuhan Bekmahanuly sóıleı túsip kilt toqtady. Myrs etken Ponomarenko tarıhshyǵa ańyra qarap: – Kelisemin, onyńyz ras. Sol jáıtti ózim de kórip tań bolýdamyn, – dedi jaıbaraqat únmen. – Ortalyq Komıtet sizdi, Panteleımon Kondrate­vıch, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy men óndiristik qýatyn kúrt arttyrý úshin ǵana emes, bizdiń elde rýhanı jańarýǵa basshylyq etip, talaı jyldan beri qordalanyp jatqan kúrdeli máselelerge serpin týǵyzý úshin jibergen bolar degen senimdemin. Zııalylar bas qosqan jıyndarǵa meni ázirshe shaqyrmaıdy. Biraq, el qulaǵy elý degen, kúni búginge deıin qýǵyn-súrginde bolǵan ult tulǵa­laryn qurmetteý týrasynda jurtqa jarııa etken júrek­jardy oıyńyzdy2 estidim. Soǵan erekshe súısin­gen­dikten de kókeıimdegi keıbir jáıtterdi, ruqsat etseńiz, sizge egjeı-tegjeı baıandaý úshin surandym... Tarıhshynyń qońyrqaı júziniń áp-sátte jadyrap, ótkir kózi de nurlana túsken keıpine kabınet ıesi tańyrqaı qarap basyn ızedi. – Aıtyńyz, ruqsat, ýaqyttan tejemeımin. Ermuhan odan ári kidirgen joq, búgingi qabyl­daýdy zaryǵa tosqan uzaq kúnderde kókeıine túıgen kúpti oılarynyń tıegin aǵytty: Ortalyq Komıtettiń arnaıy qaýlysymen qazaqtyń aýyz ádebıetiniń asyl qazynalary men folklor muralaryn taptyq kózqaras tezine salyp kúıretýmen qoldanystan shyǵaryl­ǵanyn, sol dúnıelerdi jarııa etýshilerdiń túgel derlik ǵylymı izdenisten shettetilgenin kúıine shertip, sol naýqan tórt jyldan soń óziniń “Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20-40-shy jyldarynda” kitaby men “Qazaq KSR tarı­hy­nyń” ekinshi basylymyn zııandy eńbekke jatqyzyp, res­pýblıka kóleminde úsh jyl udaıy júr­gen saıası qý­ǵyndaýǵa ulasqanyn búkpesiz áńgimeledi; sonyń bá­rine ǵylymda izi men isi joq pysyqtar basty soıylshy bolyp, qýǵyn-súrgindi barynsha daby­ra­lap, eń shataǵy, sol topqa Ortalyq Komıtet pen ja­zalaý júıesiniń qyzý qoldaý jasaǵanyn naqty aıǵaqtarmen baıandady... – Naýqannyń sharyqtaǵan kezinde halqymyzdyń betke ustar nartulǵalary Sátbaev, Áýezov, Jubanovtyń Máskeýge baryp boı tasalaýǵa májbúr bolǵanyn ózińiz de kúıine aıttyńyz. Estýimshe, Muhtar Omarhanulyn Máskeýge barǵan kúni qabyldap, MGÝ-ge professor etip taǵaıyndapsyz3. Demek, Qazaqstandaǵy saıası jaǵdaıdy bilgensiz... – Joq, qymbattym, o kúnde men mundaǵy saıası ahýaldan beıhabar bolatynmyn... – Birinshi hatshy basyn shaıqady. – Al, Muhtar Omarhanovıchti azdap biletinmin. Shynyn aıtqanda, tek oqyrman retinde. Ol kisiniń Abaı týraly epopeıasyn súısine oqyp, ǵalamat daryn ıesi ekenine tánti bol­ǵamyn. Samoletten túsken betin­de jazýshy maǵan keldi. Túri adam shoshyrlyq, ústindegi kıimi de jóneń, abyrjyp kelgenin uqtym da qolymnan kel­gen­she kómek jasadym... Já, siz maǵan, Ermuhan Bekma­ha­novıch, ózińiz tap bolǵan kesapattyń sebebin túsin­dirińiz. Estýimshe, saıası naýqannyń óristeýi sizden bolǵan-mys, kóteriliske basshylyq etken minezi shálkes tentek handy ásire madaqtapsyz. Men tarıhshy emespin, biraq tarıhı kitaptardy qazir de qyzyǵa oqımyn... – dep kabınet ıesi áńgimeni áriden qozǵaǵan tarıhshyny óz jaıyna qaraı jeteledi. – Panteleımon Kondratevıch, sizdiń eskertip otyrǵanyńyz – sol naýqandy pármendi júrgizýge erekshe atsalysqan ıdeologtardyń jadaǵaı túsindirmesi. Al, tarıhı shyndyq múldem basqasha: 1837 jyly bastalyp on jyl boıy úzdiksiz júrgen kóterilisti halyqtyq qozǵalys retinde baıandaý osy ǵasyrdyń basynda-aq óris alyp, kem degende qyryq-elý jylǵa sozylǵanyn, álbette, sizge aıtpaǵan. Nıkıta Sergeevıchke túrmeden joldaǵan aryzymda men: “Kenesary Qasymulynyń qaharmandyq dańqy qazaq dalasyn sharlap júrgende men besikte jatqan náreste edim, sol qozǵalysty qyrqynshy jyldary ǵylymı kitap etip jazǵanym úshin kúnákar tarıhshy atandym....” dep jazdym. A.M.Pankratova jáne Tarıh ıns­tıtýtynyń 12 ǵalymy BKP(b) Ortalyq Komı­te­tine joldanǵan hatta meniń Keńes ókimetine adal kommýnıst ekendigim, saıası qylmysker atanýym – jergilikti tarıhshylardyń naqaq jalasynan órbi­gendigi máımóńkesiz baıandalǵan. Taǵy bir aıǵaq kelti­reıin, sodan-aq siz, bul máseleniń mán-jaıy ǵana emes, sebep-saldaryna túsinesiz... – Tarıhshy tama­ǵyn kenep sál tynystady. – Meni sottaýǵa al­matylyq on-shaqty tarıhshy áriptesterim kýá bolyp, “ultshyldyǵymdy” moıyndatý úshin Kenesary handy sheksiz dáriptegenimdi dáleldep baqty. Kitabymdy baspasóz betinde iske alǵysyz etkender de – solar. Senesiz be, eki jyl boıǵy sypyra synaýda meniń aqtalǵan sózime eshkim qulaq qoımady, birde-bir gazet qatelesken sebebimdi túsindirgen hatymdy jarııa­la­mady. Sony uqqan soń-aq men dańǵaza kóterýshilerge naqty ispen jaýap bermek bolyp, “Qazaqstannyń Reseıge qosylýy” dep ataǵan jańa eńbegimdi jedeldete jazyp, Máskeý tarıhshylaryna aparyp maquldaýyn alyp, Almatyǵa oljaly qaıtqan aptada tutqyndaldym. Osydan-aq meni jalǵan aıǵaqtarmen “jaý elementi” etýge tyrysqanyn uǵasyz... Endi siz, Panteleımon Kondratevıch, myna jáıtke kóńil aýdaryńyz: meni “áshkereleýge” sonshama kúsh-jiger, qanshama ýaqyt sarp etken tarıhshy áriptesterim, esimderin tústep ataýǵa da bolady, naýqan júrgen úsh jylda ne bitirdi, eki halyq dostyǵyn ulyqtaǵan, ıá tarıhı bir kezeńdi sıpattaǵan qandaı eńbek ja­rııalady degen suraýmen esep surańyzshy: birde-biri mynadaı monografııa aıaqtadym dep kórsete almaıdy; sol shirkinder áli kúnge deıin sol dań­ǵa­za­men júr, sirá, ózgermeıdi. О́ıtkeni, báriniń de shy­naıy ǵylymı izdeniske ebi de, yntasy da joq pendeler... – Qoıyńyzshy, masqara jáıt! Aıtyp otyr­ǵanyńyz ras pa?.. – dep Panteleımon Kondratevıch odyraıa qarady. Tarıhshy qymsynǵan joq. Hatshyǵa týra qarap oıyn túıindedi. – Onyń mán-jaıyn solarǵa súıeý kórsetken osy úıdegi ıdeologtardan surańyz. Mańdaıaldy ǵylym ıelerin ne sebepti elden qýyp, kórnekti ǵylym doktorlaryn Sibirge aıdatqan sebebin túsindirsin, eger túsindire alsa?! Eń shataǵy, sol súrgin, bizdiń qazaqtar ony sózsoqtylyq deıdi, áli kúnge deıin jalǵasýda. Ashyq bolmasa da astyrtyn túrde. Meniń de alty aıdan beri esh jerge bas suǵa almaı jumyssyz otyr­ǵanym solardyń astyrtyn qastandyǵynyń saldary… – Shynynda da solaı, dál aıtasyz, – dedi hatshy kenet. – Usaq-túıekti sóz etip upaı túgendeýge mashyq bul jaqta erekshe kýltke aınalǵan sııaqty. Nege ekenin uǵý qıyn, men sony suhbattasýǵa suranǵan keıbir zııalylardyń áńgimesinen de baıqaımyn. Mysaly, keıbir joldastar maǵan Jambyl Jabaev týraly adam nanǵysyz qaýesetter aıtty: kúlli Sovet Odaǵyna esimi málim qart aqyn aıshyqty tolǵaýlaryn ózi shyǵar­ma­ǵan, qasynda otyrǵan hatshylary jazyp bergen des-ti. Men sol jigitterge: “Aý, onyń hat­shy­lary sonshama kúshti aqyn bolsa, Jambyldyń “Le­nıngradtyq óren­derinen” asyp túser, áseri joıqyn ǵajap jyrlardy qazirde nege tolǵamaıdy? Al, Jambyldyń óleńderin Keńes halqy súısine oqyp, sheksiz qurmet kórsetti, shynyn aıt­qanda, sol arqyly qazaq halqynyń jyr shyǵarympaz qabiletin moıyndady. Endi qart aqyn aramyzdan ketken soń onyń bıik rýhyn tómendetip, asyl jyr­larynan qalaısha bas tartamyz?..” dedim. Menińshe, bul da óres­kel qaralaý. О́z basym bar bolmysymmen qarsymyn buǵan!..4 Birinshi hatshy qart aqyndy jazǵyrýdan da upaı túgendemek bolǵan pysyqtarǵa ashýyn kórsetkisi kelgendeı, judyryǵyn salmaqtap, ózi otyrǵan kreslonyń taıanysh arqasyn birer márte urǵylap basyn shaıqady. Ermuhan da beı-jaı qala almaı, delebesi qozyp: – Apyraı, jaqsy aıtqan ekensiz, Panteleımon Kondratevıch, táńir jarylqasyn sizge, halyq kókeıindegi sózdi dóp basqansyz! – dedi. – Meniń de ashyna aıtyp otyrǵanym osyǵan uqsas ahýal – bizde qazir ózderi eshteńe bitirmeıtin, al is tyndyrǵandardy kóre almaı, neshe túrli daý-damaıǵa dýshar etip, ǵylymı izdenisten alystatar pysyqtar joldy bolyp júr... – Jańa monografııańyzdy aıaqtap, ǵylym bólimine tapsyrǵanyńyzdy estidim, qymbattym. Sonyń da ǵylymǵa qushtarlyq pen eńbeksúıgish qabiletińizden týǵan eńbek ekenin Anna Mıhaılovna da eskertken, – dep Ponomarenko áńgime órisin taǵy da ózine aýdardy. – Sizdiń álgi aqparyńyz, jel sóz qýǵandar týraly pikirińiz túrlishe oı tý­ǵy­zyp otyr. Shynynda da, Ermuhan Bekmaha­novıch, shynaıy tarıhshy daý-damaıǵa úıir bolmaı, tarıhı eńbek jazýmen shuǵyldanǵany jón emes pe? Aıtys-tartystan is óne me, qoǵamǵa da zalal... Já, siz maǵan týrasyn aıtyńyz, “Qazaqstannyń Reseıge qosylýy” eńbegińizdi Almatyda basqyńyz kelse, raqym etińiz, bıyl-aq jaryqqa shyǵaramyz... – Panteleımon Kondratevıch, iltıpatyńyzǵa rahmet! Bul eńbegimdi men Máskeýge usyndym. О́ıtken sebebimdi ǵylym bóliminiń meńgerýshisi Nurymbek Jandildın joldas biledi. Sizge de aıtaıyn: saıası máni zor monografııamdy Máskeýde shyǵaryp ári doktorlyq ataǵymdy qaıtarý úshin sony kózir etpek oıdamyn. Bul týrasynda men sizden kómek suramaımyn. Al sizge, joldas hatshy, budan góri qıynyraq máseleni aıtpaqpyn... Tarıhshy kelesi lebizin salmaqtap jetkizý úshin de sál aıaldap, kabınet ıesine baǵdarlaı qarady. Hatshy lám-mım degen joq. Sirá, qabyldaýyn surap, jaz boıy kútken, aqyry soǵan Máskeý arqyly májbúr etken tarıhshydan op-ońaı qutylmaıtynyn ańǵarǵan tárizdi. – Jaǵdaı birshama ońdaldy, naqaqtan qurbandyqqa shalynǵandardyń tirisi elge qaıtyp, daǵdyly jumysyna kiristi. Táýbe deımiz!.. Sóıtse de, kúrmeýli qalpynda jat­qan másele az emes, – dep bastady Er­mu­han túpke saqtaǵan múddeli sózin. – Ál­ginde men sizge kóptegen asyl mura­myz­dyń qulypqa túskenin eskerttim. О́t­ken tarı­hymyzdyń kópe-kórineý burmalanyp, aǵymdaǵy saıasattyń bodaýyna tap bolýy da sonymen sabaqtas. Shyndyǵynda, aqty aq, qarany qara deıtin ýaqyt týdy. Ol úshin burynǵy urdajyq qaýlylar­dyń kúshin joıý qajet. О́ıtpeıinshe jaǵdaı túzelmeı­di ári sol jel sóz qýǵandarǵa tyıym bolady... – Sonymyz ózara kek qaıtarýǵa ulassa qaıtemiz? – Muny istemesek, biz, keshegi naýqanda qııanat kórgender, saıası qylmystan aqtalmaǵan “kúnákar” qalpymyzda qalamyz... Anyǵyn aıtqanda, osyndaı rýhanı arylýdy kúlli halyq kútýli. Ásirese, zııaly qaýym. Joǵary oqý oryndary men orta mektepter qoldanatyn “Tarıh”, “Qazaq ádebıeti” oqýlyq­ta­rynyń neshe márte kúzelip, tárkilenip, meılinshe juqarǵanyn, sirá, sizge eshkim aıtpaǵan... Qandaı da ashy shyndyqtyń jabýly qalmaıtynyn bilesiz, sony siz ben biz túzetpesek – ýaqyty týǵanda basqalar jasaıdy. Ǵapý etińiz, men tarıhshymyn, máseleni sizge tarıhı turǵydan eskertýdi paryzym dep bildim. – Túsinikti, uǵar qulaq bolsa jetkilikti eskerttińiz. О́te kúrdeli másele, qaıtsem de túzetemin, aqıqatqa júgindiremin... dep ýáde etý qıyn... Máskeýdegi joldastardyń keıbiri: “Joldas Ponomarenko, Qazaqstanǵa sizdi eski qaýlylarǵa revızııa jasap, jappaı teriske shyǵarý úshin jibergen joqpyz”, deýi de múmkin... – dep hatshy zorlana jymıdy. – Bul máseleler týrasynda, shynymdy aıtaıyn, túısik-túsinigim múldem basqasha edi, soǵan siz aıtarlyqtaı túzetý jasadyńyz, Ermuhan. Rahmet sizge!.. * * * Ǵalymnyń zaıyby Halıma Adambekqyzy osy suhbat týraly bizge áńgime shertkende: “Erekeń birinshi hatshynyń qabyldaýynan soń birshama ýaqyt kóńildi júrdi. “Partııa jolyna shynaıy berilgen naǵyz kommýnıst, parasatty qaıratker, menimen teń adamdaı sóılesti. Eń bastysy, qazaqqa kózqarasy túzý!..” dep, P.K.Ponomarenkoǵa erekshe senim artyp, meni de sol pikirine ılandyrdy...” – degen ýáj aıtqan-dy. Shamalaýymyzsha, GÝLAG lagerlerinen P.K.Ponomarenkoǵa joldanǵan hattar da jaýapsyz qalmaǵan, sońǵy naýqan týrasynda túsinik berýshiler de bolǵan (Árıne, keıbiri súrgin sebebin ózderinshe dolbarlap teris-qaǵys aıtýy da múmkin). Sonyń bárinen týatyn ýáj bireý: E.Bekmahanov sóz etken kókeıkesti másele týrasynda P.K.Ponomarenko Qazaqstan jazýshylarynyń 1954 jyldyń kúzinde shaqyrylǵan úshinshi quryltaıynda óz topshylaýyn aıqynyraq baıandap, zııaly qaýym úshin asa mándi máselege Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń áli de oralatynyn eskertken. Alaıda, burynǵy qaýlynyń kúshin joıý týrasynda naqty sharaǵa barmaǵan. Nege? Bálkim, sóıtýine Kremldegi dókeılerden, mysaly, Kompartııanyń bas ıdeology laýazymyna ıe M.A.Sýslovtyń tabandy qarsylyǵy sebep bolýy yqtımal. О́ıtkeni, áńgime túıini osy naýqandarǵa muryndyq bolyp, jandarm rólin atqarǵan “Pravda” gazetin de “qara taqtaǵa” jazýmen aıaqtalatyny kimdi bolsyn pármendi áreketten tejegen degen túıin aıtamyz. Medeý SÁRSEKE. SEMEI. Sýretterde: Ermuhan men Halıma. 40-jyldar­dyń sońy. 1. Jedel shaqyrýdyń jaı-japsaryn biz tarıhshy professor Á. Jumasultanovtyń esteligi boıynsha ja­­zyp otyrmyz. Ol kisi: “Aspırant kezimde bul áń­gi­meni E. Bekmahanovtyń óz aýzynan estidim, sálem­dese kelgen narynqoldyq jigitti de kórdim...” degen. 2. 1954 jyldyń kóktemindegi shaqyrylǵan Qazaq­stan jazýshylarynyń plenýmynda jáne tamyz aı­yn­daǵy Opera jáne balet teatrynda ótken respýb­lıkalyq úlken jıynda sóılegen sózinde P.K.Po­no­marenko: “Qazaqstan ulan-asyr tabıǵat baıly­ǵyna ıe, ken kózderi qısapsyz mol, ıaǵnı keleshegi orasan zor alyp respýblıka ǵana emes, mádenıeti joǵary, ósip órkendegen ulttyq tulǵalarǵa da baı. О́kinishti jáıt: osy baılyqtardy el múddesine ke­ńinen paıdalanýǵa respýblıkanyń burynǵy bas­shy­larynyń óresi jetpedi. Mysaly, qazaq halqynyń ataǵy álemge máshhúr tarıhı tulǵalary - geolog-akademık Q.I.Sátbaev, ǵalym-jazýshy M.O.Áýezov, ǵalym-sazger A.Q.Jubanov sııaqty asa daryndy perzentterin jáne basqalardy qamqorlyqqa bólep, el kádesine jarar iri jumystarǵa jumyldyrýdyń or­nyna, sizder, Qazaqstan partııa uıymynyń bu­ryn­ǵy basshylary, olardyń sońyna sham alyp tú­sip, kún kórsetpeı, týǵan elinen bezýge májbúr etkensizder. Osydan soń sizderden qandaı jaqsylyq kútýge bolady?..” – degen. 3. P.K.Ponomarenko Qazaqstanǵa kelgenge deıin KSRO-nyń Mádenıet mınıstri mindetin atqarǵan. Joǵary oqý oryndary o kezde osy mınıstrlikke qaraǵan. 4.Bul týrasynda P.K.Ponomarenko biz jo­ǵa­ryda ataǵan respýblıkalyq jıyndaǵy tórt saǵat­tyq sózinde kúıine aıtyp: “Jambyl Jabaevtyń dúl­dúl aqyn emestigin áshkereleýdi ótingen adamdar búgin osy zalda otyr, sol joldastar osy áreketimen kúlli qazaq halqynyń dili men rýhyna, ótken tarıhyna shabýyl jasap, ózin-ózi masqaralaǵanyn qalaısha oılamaǵan? Túsinbeımin, túsingim de kelmeıdi...” degende zalda otyrǵandar dúrkireı qol soǵyp hat­shyny qostapty. Jyltizbektegi ýaqyttyń áli 1954 jyl ekenin umytpalyq, oqyrman!.. Sonyń zardabyn, eń aldymen, E. Bekmahanovtyń ózi tartqan: burynǵy qaýly ózgermeı, Kenesary Qasymuly “kertartpa qaıratker” qalpynda qalǵan soń ǵylymı ataqtary qaıtarylǵan joq; Kompartııaǵa músheligi de túsiniksiz ilgeshektermen jyl boıy sheshilmedi; bir ǵana súıenish – birinshi hatshynyń qoldaýymen qońyr kúzde tarıhshy ýnıversıtettegi ustazdyq qyzmetine qaıtyp oralyp, Qazaqstan tarıhynan dáris oqyǵanymen, aǵa oqytýshynyń mardymsyz eńbekaqysyn kúnkóris etýge týra keldi; páter máselesi de keler jylǵa aýysty...