Álemniń 32 elinde 427 reaktor jumys isteıdi. Qazir atom energetıka stansalary búkilálemdik elektr energııasy óndirisiniń 10 paıyzyn qamtamasyz etedi. Qazaqstan da AES salýǵa yqylas tanytyp otyr. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birneshe ret aıtty. Prezıdenttiń aıtýynsha, el aýmaǵynda AES-tiń salynýy eldegi energetıkalyq problemany aıtarlyqtaı jeńildetedi.
AES-ti negizinen damyǵan elder paıdalanady. Ásirese Fransııanyń elektr energııasyn óndirýdegi AES úlesi – 69 paıyz. Bul – eń joǵary kórsetkish. О́zge elderdiń de kórsetkishi tómen emes, Belgııada – 50,8, Shvesııada – 30,8, Shveısarııada – 28,8, Ońtústik Koreıada – 28, AQSh-ta – 19,6, Ulybrıtanııada – 14,8, Kanadada – 14,3 paıyz. Dál qazir AQSh 92 reaktordy paıdalanyp otyrsa, Kanada – 19, Qytaı – 55, Fransııa – 56, Japonııa 21 reaktor bar.
Jalpy alǵanda, atom energııasyn óndirý 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty qysqa merzimdi quldyraýdan ótip, qaıtadan qarqyn aldy, 100 TVt/saǵ artyp, 2021 jyly 2 653 TVt saǵat boldy. 2020 jylǵy pandemııa kezindegi quldyraýdy esepke almaǵanda, 2012 jyldan beri atom energııasyn óndirýdiń serpindi ósýi baıqalady. Sarapshylardyń aıtýynsha, keleshekte atom energetıkasy qarqyndy damıdy jáne elektrmen qamtýda basty rólge ıe bola bastaıdy.
Qazir álemniń 18 elinde jalpy qýattylyǵy 57,6 GVt bolatyn 56 reaktordyń qurylysy júrgizilip jatyr. Belarýs, BAÁ, Bangladesh jáne Túrkııa alǵashqy AES-terin salýda. Taǵy 5 el – Estonııa, Polsha, Mysyr, Saýd Arabııasy jáne О́zbekstan alǵashqy AES qurylysyna qajetti ınfraqurylymdy daıyndaý kezeńinde. Chehııa, Bolgarııa, Fransııa, Majarstan, Argentına jáne Brazılııa qosymsha reaktorlar salý boıynsha josparlary bar ekenin jarııa etken.
«Jalpy, ıadrolyq tehnologııalardyń belsendi damýy baıqalady. Bul dekarbonızasııanyń jahandyq baǵytymen, sondaı-aq energııa tasymaldaýshylardyń tapshylyǵymen jáne Glazgodaǵy COP26 sheńberinde parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi elderdiń mindettemeleriniń artýymen baılanysty. 2008-2009 jyldardaǵy jahandyq qarjy daǵdarysy jáne 2011 jylǵy Fýkýsımadaǵy ıadrolyq apat kezindegi quldyraýdan ıadrolyq generasııa belsendi túrde qalpyna kelýde. MAGATE Ortalyq jáne Shyǵys Azııa óńirindegi atom generasııasy aýqymynyń keńeıýin kútedi. Bul ósimniń basty draıveri Qytaıda qala beredi. Alǵashqy energetıkalyq reaktor Qytaıda 1991 jyly salyndy. 30 jyl ishinde QHR-da AES sany 55-ke jetti jáne taǵy 15-i salynyp jatyr», dep jazady Ranking sarapshylary.
Qazaqstanda da AES salýǵa qatysty daıyndyq qyzý júrip jatyr. Qazir biz álemdik tájirıbeni zerdeleý kezeńindemiz. Bıyl maýsymda elimizdiń delegasııasy Ońtústik Koreıaǵa baryp, memlekettik organdarmen, uıymdarmen kezdesti jáne salynyp jatqan AES terrıtorııalarynda boldy. «Qazaqstan atom elektr stansııasy» JShS men Korea Hydro & Nuclear Power arasynda yntymaqtastyq jáne ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol da qoıyldy. Budan bólek, qazaqstandyq mamandar Fransııa, Túrkııa, Majarstan elderine de sapar shekti. Báriniń de maqsaty bir – AES-ti qalaı salý kerektigin tanyp, bilý, tájirıbe jınaý. Al anyqtap aıtqanda, sapar barysynda myna máselelerge basa nazar aýdaryldy: reaktordyń tehnologııalyq jáne jobalyq sheshimderi, ınvestısııany qaıtarý jáne qarjy tartý mehanızmi, qadaǵalaýshylyq bazany damytý jáne qajetti kadrlardy daıyndaý.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazir Qazaqstanda AES salýǵa 5 eldiń – Qytaı, Koreıa, Reseı, AQSh, Fransııanyń irgeli kompanııalary qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Olar qýattylyǵy men salyný tehnologııasy ártúrli 13 nusqa usynǵan. Solardyń ishinen irikteı kele, qysqa tizimge 4 joba kirgizilgen: Ońtústik Koreıa (KHNP), Qytaı (CNNC), Reseı («Rosatom») jáne Fransııa (EDF). Qazir bul tórt kompanııaǵa tehnıkalyq-kommersııalyq usynystyń ózektiligi, usynylyp otyrǵan jobanyń aldyn ala qunyn bilý boıynsha qosymsha suranym jiberilgen. Áleýetti kandıdat kompanııaǵa tehnologııalardyń qaýipsizdigi jáne senimdiligi turǵysynan asa joǵary talap qoıylmaq. Aldyn ala aqparatqa súıensek, elimizde jalpy qýattylyǵy 2,8 GVt bolatyn eki reaktor salynýy múmkin.
Byltyrdan beri elektr energııasynyń tapshylyǵy týraly jıi aıtyla bastady. Qazir Qazaqstanda elektr energııasy turǵysynan profısıt bar. Iаǵnı energııa artylyp qalyp jatyr. Alaıda bul ýaqytsha. Profısıt úlesi birtindep tómendeı bermek. О́ıtkeni elektr stansalaryndaǵy jabdyqtar túgel tozǵan, saladaǵy maman tapshylyǵy da sharýaǵa qolbaılaý. Onyń ústine kómirsýtegi esebinen energııa óndirý ekologııaǵa zııan. Qorshaǵan ortany búldirip otyrǵan elge ınvestorlar da qarjy salýǵa yqylasty emes. Al AES tabıǵatqa zalal keltirmeıdi. Aldyn ala esepteý boıynsha, AES jylyna orta eseppen 8 mln tonna kómirqyshqyl gazynyń jalpy kólemin azaıtýǵa múmkindik beredi. Budan bólek AES-tiń salynýyna baılanysty aralas salalarda myńdaǵan azamat jumys tabady. AES-i bar elde ǵylymı zertteýler keńinen damyp, ıadrolyq medısına men bıofızıkanyń joly ashylady.