QAZAQTA QALǴAN QARA ShAŃYRAQ

Túrki akademııasynyń ashylýyna qol jetkizdi Keshe elordadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda “Túrki órkenıeti: dáýirler jalǵastyǵy” atty halyqaralyq eýrazııalyq kongress óz jumysyn bastady. Onyń sheńberinde búkil túrki dúnıesiniń rýhanııatynyń ortalyǵy bolatyn  Túrki akademııasynyń tusaýkeser rásimi jasalyp, ol saltanatqa Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúl qatysty. Túrki dúnıesi bir bolatyn kún týdy. Sol kúnniń shýaǵyna túrki jurty búgin shomylmasa, kún qa­shanǵy kógimizde tura bermek. Bir za­mandary mundaı kúnge zárý bol­ǵanymyz anyq. Osy birlikke Qazaq eliniń basshysy uıytqy bolyp otyrǵany belgili. Túrki akademııa­sy­nyń bizdiń Otany­myzda shańy­raq kóterýi sonyń ádemi dáleli. Joǵaryda aıtqan kongresske tórtkúl dúnıeniń kóptegen mem­le­ketterinen kórnekti tarıhshylar men ádebıetshiler, saıasattaný­shy­lar qatysty. Osy alqaly jıynda alǵashqy sózdi alǵan Memleketi­miz­diń basshysy Nursultan Nazarbaev, biz búgin túrki dúnıesindegi tuńǵysh jáne biregeı ǵylymı zertteý ortalyǵy – Túrki akademııasynyń ashylý rásimine kýá bolyp otyr­myz. Bul túrki tektes elderdiń má­de­nı-gýmanıtarlyq baılanysyn nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosatyn ta­rıhı mańyzy  zor oqıǵa. Sal­ta­natty jıynǵa bizdiń dosymyz, Túrik Respýblıkasynyń Prezı­denti, joǵary mártebeli Abdýlla Gúl myrza qatysyp otyr. Bul bú­gingi rásimniń erekshe mańyz­dy­ly­ǵyn aıǵaqtaı túsedi deı kelip, “Enshi alyp, qalyń túrki taras­qan­da, Qazaqqa qara shańyraq qalǵan joq pa”, dep aqıyq aqyn Maǵjan Jumabaev óleńin nazarǵa salǵan N.Nazarbaev Qazaqstan – túgel túr­kiniń atajurty, at baılar qazy­ǵy, altyn besigi ekenin atap ótti. Altaı men Atyraý arasyndaǵy ulan-ǵaıyr aýmaqta ǵumyr keshken ata-baba­lary­myzdyń asyl arma­nyn alǵa aparyp, amanatyn múltik­siz oryn­dap jatqan jurttyń per­zenttik paryzy týraly oı qozǵaǵan Nur­sul­tan Ábishuly azattyǵyn ja­rııalaǵan sátten bastap Qazaq eli túrki áleminiń ózara yqpaldasý jáne mádenı birigý máselesine aıryqsha mán berip kele jatqanyn alǵa tartty. Ásirese, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy týys eldermen qa­rym-qatynastyń júıeli ári jan-jaq­ty damyp kele jatqanyn, qa­zirgi kezde túrki tildes memleketter qaýymdastyǵynyń jarqyn bola­shaq­ty birlesip jasaýǵa qýattary­nyń jetetinin, ekonomıkasyn kóterip, tól mádenıetin, baı rýha­nııa­tyn, adam resýrstaryn molaı­týǵa bolatynyn aıtty. Sol sekildi Túrki akademııasynyń bazasynda álemniń jetekshi túrkitanýshylary ǵylymı-zertteý júrgizýge múmkin­dik alatynyn, túrki halyqtarynyń forýmdary, sımpozıýmdary, festı­valderi ótkiziletinin jetkizdi. Akademııa Túrki keńesimen, Túrki­tildes elderdiń Parlamenttik Assam­bleıasymen jáne “Túrksoı” uıy­my­­men etene aralasyp, tyǵyz baı­lanysta jumys isteıtinin nazarǵa saldy. Ǵylymnyń ártúrli sala­synda tájirıbe almasý jáne bir­lesken jobalardy júzege asyrý me­hanızmi kúsheıetinin, qany men jany bir túrki halyqtary ata-babalarymyzdyń jasampaz mol murasyn birlesip zertteı otyryp, nasıhattaıtynyn, Eýrazııa keńis­tigin en jaılaǵan túrkiler álemdik órkenıettiń, adamzat tarıhynyń damýyna zor úles qosqanyn da tilge tıek etti. Túrkiler qurǵan qýatty memleketter ǵasyrlar boıy kór­shiles aımaqtarda óz yqpalyn júr­gizgenin, álemniń kóptegen tilderin­de túrki sózderiniń jıi kezdesýi so­nyń aıǵaǵy ekenin, sondaı rý­hanı qundylyqtardyń bastaý basynda uly ǵalymdar men memleket qaı­rat­kerleriniń, daryndy adamdar­dyń turǵanyn, solardyń qatary­nda Mahmut Qashqarı, Júsip Bala­sa­ǵunı, Ál-Farabı, Ibn Sına, Ál-Horezmı, Qoja Ah­met Iаsaýı, Ulyqbek, Álisher Naýaı, Fızýlı, Mımar Sınan­nyń, ózge de alyptardyń turǵanyn alǵa tartty. Túrki akademııasy arqyly kúsh-jigerimizdi biriktire otyryp, túr­kilerdiń álemdik tarıhı úderistegi róli týraly jańa qundy tarıhı derekterdi ashatynymdy, sonymen birge, ortaq mádenıetimiz ben dás­túrimizdi damytyp, túrkiler qaı ýa­qytta da kórshi halyqtarmen máde­nı, saıası, ekonomıkalyq qarym-qa­tynas jasaǵanyn ómirlik táji­rı­bege negizdelgen dástúrin qalyp­tastyrǵanyn, túrki halyqtarynyń kórshi ulttarmen ózara baılanysy, etnosaralyq damý úrdisteri – Túrki akademııasynyń negizgi zertteý nysanasyna aınalýǵa tıis ekenin jetkizdi. Qazirgi  álemde etnos jáne et­nos­aralyq qarym-qatynas týraly durys kózqaras qalyptastyrý – mańyzdy maqsat. Bul búgingi etnos­tardyń tatýlyqty tý etip, birlesip ǵumyr keshýine jol ashady. Onyń ústine, kez kelgen halyq qaıtalan­bas tarıhı fenomen bolýmen birge, dara etnos retinde de qurmetke laıyq. Baıyrǵy túrki etnosynyń dara bolmys-bitimine álemdik órkenıet tuǵyrynan qaraıtyn mezgil jetti. Túrki akademııasy osyǵan muryn­dyq bolýy  tıis dedi. Bul akademııa túrki halyqtary arasyndaǵy ǵylymı yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin túrki dúnıesiniń mádenı muralary­nyń, túrki halyqtarynyń ortaq tarıhyn ǵylymı turǵydan zerdeleý jolynda qyzmet jasap, ortaq termınologııalyq qordy jınaqtap, damytý, taza túrkilik sóz qazynasyn molaıtý jaǵyn da eske saldy. О́z kezeginde Túrik Respýblı­kasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúl Túrki akademııasyn qurý jónindegi alǵashqy ıdeıany Qazaq eliniń basshysy kótergenin, sonyń júzege asyp, ashylý rásimine qatysyp otyr­ǵanyn ózine zor mártebe sanaı­tynyn aıtyp, bilim-biligi myqty ǵalymdarmen birge bolý ma­ǵynaly is, degen ol búginde Qa­zaq­stan, Túrkııa, Ázirbaıjan, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan, Túrkimenstan, taǵy basqa memleketter ortaq iske uıysqanyn, bul 300 mıllıonǵa jýyq túrki qaýymdastyǵy úshin erek­she jetistik bolyp esepte­letinin atap ótti. Mundaı ǵylymı ortalyq túrki áleminiń rýhanııatyn bıikke kóterip, zor serpilis týǵy­zatynyna, ǵasyrlar qoınaýynan bastaý alatyn Orhon eskertkish­teriniń róline toqtalyp,  álemdik órkenıette ózindik orny bar qun­dylyqtardy tanytýda Túrki aka­de­mııasynyń atqaratyn jumysy eren bolatynyn, sonymen qatar, túrki mádenıeti men ádebıetin, tili men tarıhyn jańǵyrtýǵa jańa serpilis beretinin, uıytqylyq jumys atqa­ra­tynyn atap ótti. Túrki tili men ádebıet negi­zinde biz­diń balalar uly túrki tilin úı­renýi kerek, ushan-teńiz tarıhyn te­reń túsinýmen qatar, fıloso­fııa­lyq mán-maǵynasyn da oılaryna toqyp, boılaryna sińi­rý qajet degen Túrkııa Prezı­denti, óziniń tili men mádenıetin, tarıhyn bil­me­gen urpaq ózge­lerdiń yqpalynda ketip qala­tynyn, sóıtip, tek tamy­rynan ada­satynyn, ol úlken qaýip eke­nin alǵa tartty. Barlyq baýyr­larǵa, barlyq el basshylaryna osy­ny basa aıtatynyn, muny jú­zege asyrýdyń negizgi joly ult­tyq joba, ulttyq baǵdar, ulttyq baǵyt­ta memlekettik bilim berý bolyp sanalatynyn, ony iske asyrý ba­labaqshada, bastaýysh, orta mek­tep­ter men ýnıversı­tetterde orynda­la­tynyn tilge tıek etti. Buryn bizdiń aramyzda dýal turatyn edi. Sonyń ózinde bir-birimizge degen súıispenshili­gimiz bir sátte tómen­degen emes. Qazir ondaı bógetter joq. Endeshe, rýhanı dúnıede de bóget bolýy tıis emes. Biz ártúrli aǵymdaǵy mádenıetterdiń yqpa­lyn­da, tilder áserinde qalatyn bol­saq, onda rýhanı qundylyq­tarymyzdan túptiń-túbinde kóz jazyp qalatynymyzdy aıtqan ol túrki dúnıesindegi keleshek býyn bir bolýy qajet ekenin atap ótti. Bul akademııa qandaı jumys­tar­men aınalysady degendi naq­tylaıtyn bolsaq, birinshiden – túrki halyqtary tarıhtary, rýhanı jáne materıaldyq mádenıeti, arheologııasy men etnografııasy, ekinshiden, túrki tilderi men jazba eskertkishteri, úshinshi – túrki halyqtarynyń ádebıeti men óneri, tórtinshi – túrkologııa maman­dyqtary boıynsha bakalavr, ma­gıstr jáne PhD doktory maman­daryn daıarlaıdy. Sonymen, Arqa tósindegi Asta­namyzda Túrki akademııasy ashy­lyp,  Qazaq eli taǵy bir mártebeli iske uıytqy boldy. Muny osydan bir ǵasyr buryn “Kún batysqa júre­lik, Gúl qylaıyq qalasyn, Ul qy­laıyq balasyn. Aıamaıyq, kómeıik Kún shyǵystyń nuryna” degen Maǵjan Jumabaevtyń uly oıynyń júzege asqandyǵynyń bir dáleli dep bilemiz. Súleımen MÁMET, Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.