Eger Eýrazııanyń, onyń ishinde, ásirese, Qazaqstan men onyń kórshiles jatqan memleketteriniń geosaıası tarıhyna nazar aýdaratyn bolsaq, onda keń-baıtaq aýmaqtaǵy asa iri órkenıetti baılanystyrýshy elderdi kóremiz. Olar Qytaı, Úndistan, Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderi, t.b. Bul jerde bizdiń elimiz arqyly ótken Jibek jolynyń mańyzy zor. Jibek joly – bul tek qana jibek matasyn artqan shubatylǵan kerýender, túrli elderdiń kópesteri ǵana emes. Shyn máninde jibektiń osy joldaǵy asa basty taýarlardyń biri bolǵany da ras. Biraq bul jolda túrli elderde óndirilgen túrli taýarlar saýdasy da qyzyp turǵan. Sonymen bir mezgilde, osy jol tóńireginde túrli halyqtar arasynda bilimder, ıdeıalar, aqparattar almasylyp otyrǵan.
Osy jolmen dinı oqýlar, fılosofııa keń taralǵan, bul jol arqyly saıahatshylar, zertteýshiler, sondaı-aq, sol ýaqyttaǵy jansyzdar men barlaýshylar júrip turǵan. Búginde táýelsizdik alǵan Qazaqstan Respýblıkasy men onyń negizin qalaýshy Nursultan Nazarbaev elimizdi Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy altyn kópir etýge umtylys tanytyp otyr. Iаǵnı, bul óńirdiń burynǵy qyzmetin tarıhı turǵydan qalpyna keltirý degen sóz. Osydan 20 jyl buryn memleketimizdiń negizin qalaýshy Nursultan Nazarbaev M.V. Lomonosov atyndaǵy MMÝ-diń professorlyq-oqytýshylar quramynyń aldynda jarııa etilgen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq tujyrymdamasy qalyptasqan tarıhı ómir shyndyǵyna, demek, bizdiń tarıhymyzǵa, ýaqytymyz ben bolashaǵymyzǵa tolyqtaı sáıkes keledi. Tipti, Keden odaǵyna kire otyryp Qazaqstan Qara jáne Baltyq teńizderine baj salyǵynsyz shyǵýǵa múmkindik aldy. Qazirgi kezde Vladıvostok arqyly Tynyq muhıtyna da erkin ótkel taýyp otyrmyz, temirjol jáne avtomobıl magıstrali qurylystarynyń aıaqtalýy elimizdi Eýropa men Azııa arasyndaǵy asa qýatty kólik dálizine aınaldyrsa, bul óz kezeginde Azııa-Tynyq muhıty óńirimen baılanystarymyzdy odan ári qaraı da damytýǵa oń yqpal etetin bolady.
О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń tarıhshylary XIX ǵasyr – Eýropa ǵasyry (fýnt sterlıngtiń, franktiń, mádenıettiń, tehnıkalardyń ústemdik qurýy, búkil álemdi derlik jaýlap alý, t.b.), HH ǵasyr – Amerıka ǵasyry (álemdik valıýtaǵa aınalǵan dollardyń ústemdik qurýy, ıdeologııanyń, qundylyqtardyń, ekonomıkanyń, áskerı áleýettiń, t.b. artyqshylyqtary), HHI ǵasyr Azııa-Tynyq muhıty óńiriniń ǵasyry degen tujyrym jasaǵan-tyn. Qazirgi damý barysy bul ustanymdardyń aqıqat ekenin aıǵaqtap otyr. Zaman talabyna jaýap beretin álemdegi ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalyq derjavalar, asa jańa tehnologııalar, áskerı áleýet, saıası salmaq, ıdeologııa men qundylyqtar, bári-bári osy óńirde ornalasqan.
Eger bizdiń taıaýdaǵy, ıaǵnı KSRO kezeńindegi tarıhqa qaıta oralar bolsaq, onda Qazaqstan men Ortalyq Azııa Respýblıkalary RSFSR aýmaǵynda óte qýatty rynokqa ıelik etti jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý, shyn máninde, álemdegi asa uzyn shekarasy bar kórshi elderdiń ózara tıimdi saýda-sattyq úderisin qalpyna keltiredi. Keden odaǵy jumysynyń alǵashqy jyldarynyń nátıjesi-aq osy birlestiktiń ózara tıimdi ekenin kórsetip berdi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýmen baılanysty ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń arta túsetini sózsiz. Bizdiń óndirisimiz, bıznesimiz tek jylyjaılyq jaǵdaılarda damı almaıtyny túsinikti. Ol álemdik ekonomıkanyń básekege qabiletti ortasyna múmkindiginshe jyldam kirigýi tıis. Osyndaı qatań básekeli kúressiz biz qazirgi órkenıettiń kúreńdisinde qalamyz.
Keı kezderi biz Qazaqstanda óndiris joq degen sózdi estip qalamyz. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, mundaı ustanymdaǵylardyki ishinara durys, biraq basty sebepterdiń biri ónimderdi ótkizý rynoktarynyń joqtyǵy bolyp tabylady. Barlyq memleketter úshin basty, tipti, eń basty deýge bolatyn ekonomıkanyń qozǵaltqyshy ónim ótkizý rynogynyń, ıaǵnı tutynýshylardyń jetkiliktiligi desek, qatelespeımiz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qura otyryp, biz 170 mıllıon adamǵa arnalǵan ortaq rynokqa shyǵamyz. Mine, bizdiń ónimderimiz úshin ótkizý rynogy degenimiz osy, ıaǵnı elimizdiń ekonomıkasyn órge shyǵaratyn qozǵaltqysh – tutynýshy-satyp alýshy. Biraq bul bos keńistik emes, bul jetkilikti túrde tolysqan rynok. Sol jerden bizdiń óndirýshilerimiz laıyqty ornyn taba bilýi, ıaǵnı básekege qabiletti bolýy tıis. Ári qaraı da damyǵylary jáne baıyǵylary keletin Belarýs jáne Reseı óndirisshilerimen aradaǵy básekelestik qatań bolady. Degenmen, qazirgi qolda bar barlyq oń nátıjelerge qaramastan, biz óz ekonomıkamyzdyń shynaıy sulbasyn kóz aldymyzǵa elestete alamyz. Bizdiń óndirisshilerimiz, shaǵyn jáne orta kásipkerlerimiz ózderiniń básekelesterimen kúreste belgili bir deńgeıde jeńilis tabady. Munyń birneshe sebepteri bolsa, solardyń biri Belarýs pen Reseıde qalyptasqan óndiristik bazanyń bolýy. Jeńiske jetý úshin bizdiń óndirisshilerimiz ben kásipkerlerimiz úsh basty mindetti sheshýleri tıis: birinshi – bul óndiriletin ónimniń sapasyn aıtarlyqtaı jaqsartý. Bul baǵytta ǵylymı turǵydan atqarylatyn jumystar shashetekten. Ekinshi – baǵany barynsha tómendetý. Úshinshi – bizdiń bıznes 100 jáne odan da kóp paıyzdyq tabystan bas tartyp, 10 paıyzdyq tabysty qanaǵat tutýy tıis. О́ıtkeni, búkil álemde osyndaı úrdis qalyptasqan. Mine, osyndaı jaǵdaıda bizdiń óndirisshilerimiz ben kásipkerlerimizdiń Belarýs pen Reseı rynoktarynan laıyqty oryndaryn tabatyndaryna men senimdimin.
Sonymen birge, bizdiń kásipkerlerimizdiń sózderine qaraǵanda, túrli sebepter men jeleýlerdi kóldeneń tartatyn reseılik sheneýnikter men bıýrokrattar Qazaqstan taýarlaryn Reseı rynoktaryna shyǵarýǵa tosqaýyl qoıady eken. Munymen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa aınalysýy tıis. Áriptestik, men aıtar edim, dostyq qarym-qatynastar tek adal da ádiletti bola alady. Aldaý men arbaýdyń kez kelgen áreketi eýrazııalyq ıntegrasııanyń qarsylastar sanyn ulǵaıtyp, ony bankrottyq pen ydyraýǵa alyp kelýi yqtımal.
Endi búgingi kún shyndyǵyna toqtalaıyq. Mysal retinde Reseı usynǵan jylyna 60 myń tonna et kvotasyn alýǵa bolady. Bul bizdiń aýyl sharýashylyǵymyz úshin orasan múmkindik. Alaıda, bizdiń agrarshylarymyz ondaǵan myń bas iri qara satyp alý bazasynda Reseıge 60 myń tonna et eksportyn jolǵa qoıýǵa umtylys tanytyp otyrǵan jáıt basqa máseleniń ushyǵyn shyǵardy. Sıyrdyki bolsa da jańadan ondaǵan, tipti, odan da kóp aýyz paıda boldy. Buǵan jem-azyq bazasy daıyn emes bolyp shyqty. Ońtústikte óndiriletin jem-azyq jappaı satyp alyna bastasa, óz kezeginde bul onyń qymbattaýyna alyp keldi. Is júzinde bul jem-azyq óndirýshiler úshin óz ónimderin ulǵaıtýǵa jańa múmkindikter beredi. Tutynýshylar men satyp alýshylar sany artqan saıyn qosymsha jumys oryndary ashylatyny tabıǵı jaıt. Sóıtip, tizbek jalǵasa túsedi. Máselen, 2020 jylǵa qaraı Reseıge jylyna 100 myń avtomobıl eksportyn jolǵa qoıýdy da tizbekti reaksııa deýimiz kerek. О́ıtkeni, kólikterdiń dońǵalaǵy men qosalqy bólshekteri, basqa da kerek-jaraqtary Qazaqstanda jasalatyn bolady.
Reseı jáne Belarýs rynoktary jańa jumys oryndaryn talap etse, jem-azyqqa suranys ta kúrt artady. Bul – qosymsha eńbekaqy, turǵyndar tabysynyń artýy degen sóz. Halyq tabysynyń artýy onyń satyp alý qabiletin joǵarylatsa, ol óz kezeginde ekonomıka ósiminiń lokomotıvine aınalady. Mundaı mysaldardy basqa salalar boıynsha da keltirýge bolady.
Sońǵy málimetterge ıek artsaq, bizdiń ónimderimizdiń Keden odaǵy elderine eksporty 3 paıyzǵa ǵana qysqarypty, bul jaman kórsetkish emes. Endi osy máseleni jiliktep kórelik. Bárinen buryn, biz qaı jerde utqanymyzdy, qaı jerde utylǵanymyzdy anyqtap alamyz. Máselen, shıkizat eksporty 12 paıyzǵa qysqarsa, kondıter ónimderiniń eksporty 3 esege artqan, ıaǵnı ósim 200 paıyz degen sóz. Sondaı-aq, sement 17 ese, ıaǵnı 1600 paıyz, transformatorlar 16 ese, ıaǵnı 1500 paıyz ósken. Biraq, jalpy daıyn ónim eksporttyń paıdasyna emes, sondyqtan 3 paıyz tómendegenin kórsetedi.
О́zimiz biletindeı, bizdiń strategııalyq mindet – ártaraptandyrý, shıkizat eksportynan daıyn ónim eksportyna kóshý. Joǵarydaǵy sandar osy baǵytta jumys istelip jatqanyn kórsetse kerek. Demek, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý bizdiń durys jolmen kele jatqanymyzdy aıǵaqtaıdy jáne men osy strategııalyq baǵytqa kúmánmen qaraýǵa esh negiz joq ekenin anyq ańǵaramyn.
Kamal BURHANOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor, Parlament Májilisiniń depýtaty.