Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıyl halyqqa arnaǵan Joldaýynda Úkimetke, Ulttyq bankke jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine ekonomıkanyń naqty sektoryna qoljetimdi nesıe berýdi qamtamasyz etýdi tapsyrǵan edi. Shyny kerek, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznestiń nesıeni yńǵaıly ári jeńil talappen resimdeýine jaǵdaı jasaý basty mindet bolyp tur. Osy rette Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova ekonomıkaǵa nesıe berýge baılanysty negizgi saýaldarymyzǵa jaýap berdi.
– 2022 jyl jalpy el, sonyń ishinde qarjy naryǵy úshin ońaıǵa soqpaǵany belgili. Geosaıası ahýaldyń qıyndaýy ekonomıka men halyq jaǵdaıynyń bel omyrtqasy bolyp turǵan bank sektoryna da áser etti. Osy oraıda qarjy ınstıtýttarynyń ornyqtylyq deńgeıin qalaı baǵalaısyz?
– Ras, bıyl álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýi otandyq qarjy sektoryna da áser etti. Bul elaralyq ekonomıkalyq baılanystardyń úzilip qalýyna, energııa tasymaldaý baǵasynyń ósýine jáne jahandyq ekonomıkanyń ósý qarqynynyń baıaýlaýyna yqpalyn tıgizdi. Álemdik ınflıasııanyń ósýi kópjyldyq deńgeıge jetti. Bul ortalyq bankterdi ony ustap turý úshin aqsha-kredıt saıasatyn qatańdatýǵa májbúr etedi. Qazaqstanda jyldyq ınflıasııa bıyl qazan aıynyń qorytyndysy boıynsha 18,8%-ǵa deıin jedeldedi. Baǵanyń ósýin tejeý úshin Ulttyq bank jyl boıy bazalyq mólsherlemeni aǵymdaǵy 16% deńgeıge deıin kezeń-kezeńimen kóterdi. Bul, óz kezeginde, qorlandyrý men kredıt berý qunyn ulǵaıtty. Máselen, korporatıvtik sektordyń kredıtteri boıynsha mólsherlemeler 12,2%-dan 16,2%-ǵa deıin ósti.
Bank sektoryna jáne atap aıtqanda, korporatıvtik kredıt berýge 2022 jyly aqsha-kredıt saıasatyn qatańdatý, belgisizdiktiń ósýi aıasynda korporatıvtik qaryz alýshylardyń kredıttik táýekelderin arttyrý, sondaı-aq sanksııalar engizý nátıjesinde reseılik enshiles bankterdiń jańa qaryzdar berýin toqtata turý edáýir áser etti. Makroekonomıkalyq jaǵdaılardyń qatańdatylýyna qaramastan, bank sektoryndaǵy jaǵdaıdy turaqty dep baǵalaýǵa bolady. Bankterde syrtqy kúızelisterdi eńserý úshin jetkilikti ornyqtylyq qory jáne ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrýdy keńeıtý áleýeti bar. Sektordyń negizgi kórsetkishteri oń serpindi kórsetip otyr. Jyl basynan beri bank aktıvteriniń ósýi 10,9% bolyp, 41,7 trln teńgege jetti. Bank júıesindegi salymdar 13,1%-ǵa, 29,4 trln teńgege deıin ósti. Nesıe portfeli 10,4%-ǵa, 22,3 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Bul rette bankterdiń kapıtaldandyrýy joǵary, ony menshik kapıtalynyń jetkiliktilik deńgeıi rastap otyr: eń tómen normatıv 8% bolǵan kezde atalǵan deńgeı 20,9%-dy quraıdy.
– Memleket basshysy Joldaýda bıznes sýbektilerine kredıt berýdi arttyrý qajettigin jáne qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigin aıtqan edi. Bankterdegi kredıt berý róliniń tómendeýine ne áser etti jáne korporatıvtik kredıt berý naryǵyndaǵy qazirgi jaǵdaı qandaı?
– Sońǵy jyldary IJО́-degi kredıt berý úlesi 22,1%-ǵa deıin qysqardy. 2017-2020 jyldar aralyǵynda korporatıvtik kredıt berýdiń teris serpini baıqaldy. Bul jalpy kólemi 6,9 trln teńgeni quraıtyn strestik aktıvterdi aýqymdy esepten shyǵarýǵa baılanysty boldy. 2020 jyly ekonomıkaǵa berilgen kredıtter 5,5%-ǵa, onyń ishinde ShOB kredıtteri 7,2%-ǵa ulǵaısa, 2021 jyly korporatıvtik kredıt berýdiń ósýi 9,3%-dy qurady, onyń ishinde ShOB kredıtteri 29,2%-ǵa ósti. Korporatıvtik kredıt berýdiń bul ósýi – sońǵy 10 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish.
Bıyl geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýine jáne aqsha-kredıt saıasatynyń qatańdatylýyna baılanysty jańa syn-qaterlerge qaramastan, korporatıvtik kredıt berýdiń oń serpini saqtalyp otyr. Osy jyly 9 aıda zańdy tulǵalarǵa beriletin kredıtter 3,6%-ǵa, 8,0 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Bul rette jeke kásipkerlerdi qosa alǵanda, bıznes sýbektilerine beriletin jıyntyq kredıtter jyl basynan beri 6,8%-ǵa, 8,9 trln teńgege deıin ósti, onyń 63%-y nemese 5,6 trln teńgesi ShOB-qa tıesili. Budan basqa, ShOB sýbektileri – qaryz alýshylar sanynyń belsendi ósýi baıqalady. Olar 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 255,3 myńǵa deıin, 52,5%-ǵa kóbeıdi (jyl basynan beri).
– Korporatıvtik nesıeler negizinen ekonomıkanyń qandaı salalaryna kóbirek berilip jatyr?
– 2022 jyldyń basynan beri korporatıvtik kredıt berýdiń eń kóp ósýi ónerkásipte (263 mlrd teńge nemese 9,9%), aýyl sharýashylyǵynda (86,1 mlrd teńge nemese 16,3%) jáne kólikte (28 mlrd teńge nemese 6,9%) baıqalady. Al qurylysta kredıt berý kólemi qysqarǵan (-44 mlrd teńge nemese -6,7%). Bul teris úderis qurylys sektoryndaǵy belsendi kásiporyndar sanynyń azaıýy, qurylys materıaldarynyń qymbattaýy, sondaı-aq jahandyq logıstıkalyq tizbekterdiń buzylýy aıasynda qurylys prosesteriniń toqtap qalyp jatqanyna baılanysty.
ShOB kredıtteriniń ósýine qaryz alýshylar úshin paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaý jáne kepilmen qamtamasyz etý tapshylyǵy jaǵdaıynda olardyń kepildikter alýy túrindegi bıznes sýbektilerin retteýshilik yntalandyrý sharalary men jeńildikpen qarjylandyrýdyń memlekettik baǵdarlamalary yqpal etti. «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń baǵalaýy boıynsha qazir sýbsıdııalaý, kepildik berý jáne jeńildikpen qarjylandyrý túrindegi qoldaý quraldarymen ShOB kredıtteri portfeliniń shamamen 37%-y qamtylǵan.
– Agenttik bıznes sýbektilerine qazirgi jaǵdaıda kredıt berýdi qoldaý úshin qandaı sharalar qoldanady? Qaryz alýshylarǵa qandaı da bir talaptardy jeńildetý josparda bar ma?
– Jahandyq syrtqy faktorlar men makroekonomıkalyq jaǵdaıdyń qatańdatylýyna oraı qarjy sektorynyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý ǵana emes, sonymen qatar bıznes sýbektilerin qajetti qarjylyq resýrstarmen qamtamasyz etý de mańyzdy. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha bıznes sýbektilerine qazirgi jaǵdaıda kredıt berýdi qoldaý maqsatynda agenttik daǵdarys kezeńderinde naryq qatysýshylaryna qoıylatyn retteýshilik talaptardy yryqtandyrýdy kózdeıtin kontrsıkldik saıasat sheńberinde prýdensııalyq yntalandyrý sharalaryn iske asyrady.
Bankter úshin eń ózekti máseleniń biri – kapıtalǵa retteýshi júktemeni azaıtý. Bankter táýekelderdi eskere otyryp saralanatyn barlyq beriletin kredıt úshin kapıtaldy rezervteıtinin atap ótemiz. Táýekel neǵurlym kóp bolsa, banktiń óz ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin soǵurlym kóp kapıtal bolýy kerek. Bul tásil Bazel komıteti belgilegen halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi. ShOB sýbektilerine kredıt berýdi yntalandyrý úshin 2020 jylǵy naýryzdan bastap ShOB qaryzdary boıynsha táýekel-saralaý 75%-dan 50%-ǵa deıin tómendetildi. Iske asyrylyp jatqan is-sharanyń tıimdiligin eskere otyryp, ShOB-qa kredıt berýdi odan ári keńeıtý úshin bul is-sharany agenttik bıyl qazan aıynda 2024 jylǵa deıin uzartty. Bul bıznes sýbektilerine jańa kredıtter berý úshin kapıtaldy bosatýǵa múmkindik beredi.
Ekonomıkanyń naqty sektorynyń iri ınvestısııalyq jobalaryn qarjylandyrý úshin bankter men damý ınstıtýttaryn qosa alǵanda, birneshe qatysýshy tarapynan birlesken qarjylandyrýdy uıymdastyrý qajet. 2021 jyly agenttiktiń bastamasymen sındıkattalǵan kredıt berýdi (nesıeleýshi bankter toby belgili nysanǵa nemese qaryz alýshyǵa nesıe berý maqsatynda ózderiniń bos qarajatyn ýaqytsha biriktiredi – red.) damytý úshin zańnamalyq jaǵdaı jasaldy. Sındıkattalǵan qarjylandyrýdy yntalandyrý maqsatynda kórsetilgen qaryzdar boıynsha kapıtalǵa túsetin salmaq eki ese azaıtyldy.
О́timdilikke túsetin retteýshilik salmaqty azaıtý jáne kredıt berýge ótimdilikti bosatý úshin agenttik 2020 jyldan bastap Bazel standartynda keminde 1-di quraıtyn ótimdilik koeffısıentterin 0,8-ge deıin ýaqytsha tómendetti. Aqsha naryǵyndaǵy jaǵdaılardyń qatańdatylýyna baılanysty, sondaı-aq jeńildikti kezeń aıaqtalǵannan keıin kredıt berý áleýetiniń tómendeýine jol bermeý maqsatynda bul is-shara 2024 jylǵy shildege deıin uzartyldy.
Kásipkerler úshin kredıtterdiń qoljetimdi bolýyna áser etetin negizgi faktordyń biri – kepilmen qamtamasyz etý. Bıznes sýbektilerinde sapaly kepil tapshylyǵynyń bolýy jaǵdaıynda kredıt berýdi qoldaý úshin agenttik bıyl qazanda bankterdiń kepil saıasatyna qoıylatyn talaptardy jeńildetti. Kepilmen qamtamasyz etýge qoıylatyn talaptardy bankter kredıttiń qaıtarymdylyǵyn qamtamasyz etý, banktiń kredıt táýekelderin azaıtý jáne bankterdiń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin belgileıdi. Kredıttik táýekelderdi ýaqtyly óteý úshin bankter qaryz alýshylardyń kredıtter boıynsha mindettemelerdi oryndamaýyna baılanysty kredıttik portfel qunsyzdanǵan jaǵdaıda rezervter (provızııalar) qalyptastyrýǵa mindetti. Provızııalardy qalyptastyrý HQES-ke sáıkes júzege asyrylady jáne bankterdiń qarjylyq ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýge arnalǵan.
Bank sektory men kásipkerler tarapynan kelip túsken usynystar sheńberinde kepil saıasatyna qoıylatyn talaptardy 2024 jylǵa deıin jeńildetý maqsatynda jyljymaıtyn múlik jáne jer ýchaskeleri (0,7-den 0,85-ke deıin), jabdyq, daıyn ónim jáne taýar-materıaldyq qorlar (0,4-ten 0,5-ke deıin) sııaqty kepil múlkiniń jekelegen túrleri, bolashaqta memleket-jekeshelik seriktestik sharttary jáne senimdilik ólshemsharttaryna sáıkes keletin basqa da kelisimsharttar boıynsha túsetin aqsha (0-den 0,5-ke deıin) boıynsha ótimdilik koeffısıentteri kóterildi. Budan basqa, kepil tetiginiń tıimdiligin arttyrý úshin kepil kredıtorlarynyń jer qoınaýyn paıdalaný jáne jer paıdalaný quqyqtaryn ótkizýi kezindegi kedergilerdi joıýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýler ázirlendi. Zańnamalyq túzetýlerdi qabyldaý bankterdiń kepil saıasatyn jeńildetýge jáne kásipkerlerge jer jáne jer qoınaýyn paıdalaný quqyqtary kepilimen kredıtterge qol jetkizýin keńeıtýge múmkindik beredi.
– Jalpy, tómen ınflıasııaǵa negizdelgen qolaıly makroekonomıkalyq jaǵdaı jasaýda bankterdiń róli qandaı bolmaq?
– Agenttik qabyldaǵan retteýshilik yntalandyrý sharalary qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý men ekonomıkanyń naqty sektoryna sapaly kredıt berýdiń ósýin qoldaý arasyndaǵy teńgerimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan. Bul rette uzaq merzimdi kezeńde sapaly ósýdi qamtamasyz etý úshin bankterdiń ornyqtylyǵy men retteýshilik yntalandyrýdan basqa, tıisti jaǵdaılardy júıeli deńgeıde qamtamasyz etý qajet.
Birinshiden, bankterdi qorlandyrýdyń uzaq merzimdi derekkózderin qamtamasyz etý. Qazirgi ýaqytta qorlandyrý qurylymynyń 80%-dan astamyn depozıtter quraıtynyn atap ótken jón. Onyń negizgi bóliginde merziminen buryn alýdyń ıkemdi sharttary bar. Boryshtyq baǵaly qaǵazdardyń úlesi 6,1%-dy ǵana quraıdy, bul shekteýli ınstıtýsıonaldyq suranysqa baılanysty. Qazaqstandyq emıtentterdiń, onyń ishinde bankterdiń baǵaly qaǵazdaryna degen ınstıtýsıonaldyq suranysty damytý úshin qazirgi ýaqytta jeke basqarýshy kompanııalardy zeınetaqy aktıvterin basqarýǵa tartýdy keńeıtý máselesi pysyqtalýda.
Ekinshiden, tómen ári turaqty ınflıasııany qamtamasyz etý úshin tıisti makroekonomıkalyq jaǵdaı jasaý qajet. Buǵan ınflıasııalyq targetteý rejimindegi dáıekti jáne ashyq aqsha-kredıt saıasaty, sondaı-aq monetarlyq jáne fıskaldyq saıasatty tıimdi úılestirý arqyly qol jetkiziledi. Kelesi negizgi shart – korporatıvtik sektordyń ornyqtylyǵyn arttyrý. Ol úshin kompanııalardyń korporatıvtik basqarý júıesin, eseptilik sapasyn jáne aýdıt júıesin jaqsartý, sondaı-aq dármensiz qatysýshylardy ýaqtyly shyǵarý úshin korporatıvtik bankrottyqtyń tıimdiligin arttyrý qajet.
Atalǵan is-sharalardy iske asyrý bıznes sýbektilerine kredıt berýdiń sapaly ári ornyqty ósýine yqpal etedi. Bul Qazaqstan ekonomıkasynyń údemeli ósýin jáne jalpy alǵanda, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýdy qamtamasyz etedi.
Áńgimelesken
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»