Qazaq tarıhy áli kúnge aqtańdaqtarǵa toly. Ult-azattyq qozǵalysynyń ǵasyrlarǵa sozylǵan jolynda taram-taram tylsym syrlar áli de tasada qalyp tur. «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń tapsyrysymen rejısser Murat Esjan túsirgen «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» serıaly sol ulylyq pen ulaǵatqa, zorlyq pen zulmatqa toly zamandardan syr shertedi. Fılmde basyn báıgege tigip, azattyqtyń asqaryna órshelene umtylǵan ult qaıratkerleriniń qıly taǵdyryn beınelegen tereńdigine boılata túsedi.
Ultymyzdy alǵa súıregen azamattar qazaqtyń eldik múddesi, quqyǵy men erkindigi, ańsarly azattyq murattary bodandyqtaǵy molshylyqtan da, toqshylyqtan da, turaqtylyqtan da qymbat dep bildi.
Mirjaqyp Dýlatuly jarqyn ókilderiniń biri sanalatyn Alash arystarynyń artyna qaldyrǵan asyl murasy, tanymy men taǵylymy – taýsylmas ken-qazyna, sansyz týyndyǵa altyn arqaý. Ol – qazaq ulty úshin qaı zamanda da ózekti, qundy, kókeıkesti mıras. Uly Áýezovtiń «Eńlik-Kebeginde» abyz: «Kókeıkesti... Kókeıkesti kúı... Ne deısiń? Ýa, ne qyl deısiń?! Tynbaǵan kóńil, talmaǵan kókeı...», – dep shamyrqanbaýshy ma edi. Uly Táttimbettiń shyńyraýdan shymyrlap shyqqandaı tereń tolǵaý kúıi de «Kókeıkesti» atalmaýshy ma edi?! Sondyqtan da «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» týyndysy ultyna janashyr qazaqtyń kóńilin tolqytyp, kózine jas úıiretin, urpaǵyna ulasyp, ulttyq tanymymen tyǵyz úılesetin kókeıkesti týyndylardyń biri desem, asylyq bolmas.
Árıne, serıaldyń myqty jaqtarymen birge «áttegen-aı» degizetin tustary da baıqalady. Keıbir jerinde sıýjettik jeli negizsiz sozylyp ketkendeı kórindi. Ýaqyt oqtaı syǵymdalyp, toqtaýsyz alǵa zymyraǵan myna zamanda kórermen qalǵyp ketpeýi úshin qarqyndylyq, údemelilik, dınamızm, kóbirek ekspressııanyń bolýy asa mańyzdy. Týyndynyń ár tusynda tosynnan paıda bolatyn bos keńistikter de basy artyq dúnıe. Taǵy bir atap óter jaıt, Alash arystary shetinen kelbetti, kelisti bolǵan. О́ıtkeni halyqtyń kózaıymy bolǵandyqtan, ári patshalyq ımperııada qazaq halqyn tanytatyndaryn bilgendikten olar syrtqy kelbet, symbat pen sulýlyqqa da basa mán bergen. Al Mirjaqyptyń fılmde, tipti bostandyqta da suryqsyzdaý, kir kıim kıip júrýi, shashy ósip, buıralanyp ketken kúıde beınelengeni orynsyzdaý boldy ma deımiz. Bas keıipkerge qaraǵanda, onyń atyn jamylyp, halyqty qanaǵan alaıaqtyń ózi jınaqy kórinedi.
Sıýjettiń qoıýlyǵy, kınotýyndynyń kórkemdigi, kórnektiligi, kórilimdiligi úshin aragidik nópir halyq jetispeıdi. Bos jatqan dala, on shaqty turǵyny bar aýyl, qańyraǵan qala kósheleri... Bálkim, keıipkerlerdiń bári japanda jalǵyz qalǵandaı áser berý úshin solaı jasalǵan shyǵar. Biraq bas buqqan myńnyń ortasynda jalǵyz qalǵan, «ker zamanǵa tap kelip, uly dúbir báıge kórmeı, baýyry bir jazylmaı qor bolǵan» zııalylardyń ishki dramasyn basqasha ashýǵa bolsa kerek.
Arystarymyzdyń asyl tulǵalaryna sezim selin solǵyndatyp almastan, bir demmen, irkilis-bógelissiz daýyldatyp, kórermen kóńilindegi sher-shemen, bóget-bógesinderdi buzyp, jalyn-jigerdi tasqyndatatyn, rýhty bebeýletetin tup-tutas, ǵalamat dúnıeler laıyq. Bul úshin memleket qajetti qarajatpen qamtyǵany abzal. Kınematografıst Aısáýle Ábilda «Aıqyn» gazetine bergen suhbatynda Abaı, Ahmet, Muhtar, Ǵazymbek, Qaıym jáne basqa da tulǵalar týraly fılm túsirýge daıyn ekenin jetkizipti.
Fılmdi túsirýge atsalysqan belgili mirjaqyptanýshy Marat Ábsemet rastaǵandaı, fılmde oıdan eshteńe qurastyrylmaǵan. Bári shynaıy.
Telehıkaıada ótken men búginniń ushtastyrylýy, sıýjettik jelide qatar órilýi urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyqtyń altyn tini úzilmegenin ádemi kórsetedi. Muny ssenarıster men rejısserdiń tapqyrlyǵy dep moıyndaýǵa tıispiz. Mysaly, Mirjaqyptyń izine sham alyp túsken NKVD jendetteri onyń shyǵarmashylyǵyn jiti zerttep, asylyn tanýǵa emes, aıypqa aıǵaq bolar mindi tabýǵa tyrysyp jatqanda, bergi zamanda Jaqańnyń jalǵyz urpaǵy – Gúlnár apaıdyń ákesiniń asqar taýdaı beınesin jalǵan da jalaly tuman, túnekten aryltyp, asqaqtata túsý úshin ony aqtaýǵa jan salýy, oǵan járdemdesken Izbasardyń janushyra qımyldaýy sıýjetti shıryqtyra túsedi. Shynynda, Gúlnár Mirjaqypqyzy, Sholpan Ahmetqyzy jáne basqa Alash zııalylary urpaqtarynyń olardy aqtaýǵa qosqan zor úlesiniń jurtqa jarııa bolýy, nasıhattalýy asa mándi, mańyzdy mindet.
Osyǵan oraı týyndynyń ssenarııin jazǵan Ularbek Nurǵalymuly, Murat Esjan, Ushqyn Sáıdirahmannyń eńbekterin atap ótken jón.
Mirjaqyp Dýlatuly kim? Fılmde osy saýalǵa jan-jaqty jaýap berýge talap jasalǵan. «О́ıtkeni bul – Dýlatuly! Ol búkil qazaqty oıatqan Dýlatuly! Qazaqtyń tuńǵysh romanyn jazǵan, eldiń esinde túgil, túsinde joq zamanda «Esep» kitabyn jazǵan da – Dýlatuly! Sizdiń anaý qosýyńyz ben alýyńyzdy, kóbeıtýińiz ben bólýińizdi qazaqshalap shyǵaryp bergen de dál sol Dýlatuly. Onyń pýblısıstıkasy árbir qalam ustadym degenderge sabaq. Qazaqstan tarıhyn 300 bettik kitap etip shyǵarǵan da eń birinshi sol Dýlatuly emes pe?! Taǵy nesin aıtaıyn? Joq, álde túrmede jatyp, kúlli túrki balasyna arnap, sózdik jasaǵanyn aıtaıyn ba?! Ondaı qýat, ondaı jalyn, ondaı alapat órtti eshqandaı sý sóndire almaıdy. Qazaqqa qylǵan qyzmetin eshqashan eshkim de umytpaıdy». Umytýǵa haqymyz joq.
Alash arystarynyń bolashaqtaǵy azat Qazaq memleketiniń shekarasyn talqylaıtyn tusy jaqsy keltirilgen, fılmge ár bergen.
«Mynaý «Qazaq eliniń Ýstavy» degen qujat! Barlybek jazyp shyǵypty. Jeke shyǵýdyń oraıy týa qalsa, memleket qurylysy osylaı bolady degen tııanaq úshin jazylǵan dúnıe! Sonan keıin myna men byltyrǵy ocherkimde jazǵan 9 oblys, 1 gýbernııa bizdiń aýmaqtyq talabymyz bolady degendi tileýles baýyrlardyń arasynda nasıhat qyla júrý kerek», dedi Álıhan Bókeıhan qazaq zııalylarynyń basqosýynda.
Sol kezde de «qazaq halqy derbes, dara memleket bola ala ma?» degen kúdik bolǵan. Buǵan jaýap retinde Álıhan Bókeıhan: «Qazaq óz aldyna el bolyp qana qoımaı, qandaı el bolýdyń tamasha úlgisin tarıhta áldeneshe kórsetken jurt!» dep jaýap qatqan.
Bodan kúıden qutylyp, bostan zamanǵa jetýdi armandaǵan Alash arystary XIX–XX ǵasyrlarda sony qamdaı bastady. 1910 jyly Peterborda Álıhan Bókeıhan «Qazaqtar» atty tarıhı-anyqtamalyq ocherkin jarııalap, onda 9 oblys, tutas Astrahan (Ashtarhan) gýbernııasy men Altaı óńiri kiretin bolashaq memlekettiń aýmaǵyn belgilegen. Onda osy terrıtorııalarda qazaqtar basym turatynyn, olar eldigin rásimdeýge quqyly ekenin meńzegen. Al 1911 jyly Álıhan Bókeıhan men Barlybek Syrttanuly bolashaq Qazaq Respýblıkasy Ýstavynyń (Jarǵysynyń), qazirgi saıasat tilimen aıtqanda Konstıtýsııasynyń jobasyn jasap shyqty.
Fılmniń taǵy bir ereksheligi – basty keıipker Mirjaqyp Dýlatulynyń ómiri men eńbek jolyn, aýyr taǵdyryn sıpattaı otyryp, sol arqyly ozbyr ımperııanyń búkil Qazaq dalasyna keltirgen kesir-kesapatyn kórsetedi. Sondaı-aq ókinishi kóp zar zamandaǵy tar jol, taıǵaq keshýdi kórermenge tanystyrady. Qazaqqa qazaqty aıtaqtaǵan, qazaqty qazaq ǵaıbattaǵan zamandy eske túsirip, sanany solqyldatady, qabyrǵany qaıystyrady. Týyndy táýelsizdiktiń qandaı qıyndyqpen kelgenin, azattyq jolynda qazaqtyń qandaı azap pen tozaqtan ótkenin qaperge salady, oıǵa oraltady.
Uly dalada Reseı patshasy, keıin keńester bılik qurǵan kezdiń qazaq tarıhynda qaldyrǵan qanjosa izderi áli sezilip-aq tur. Aq patsha, odan keıingi qyzyl kósem men ákimshilik-ámirshil júıe áýel bastan jat ımperııanyń maqsat-múddesin ǵana ilgeriletti, sony basty orynǵa qoıdy. Ony júzege asyrý jolynda usaq halyqtardy qyrǵynǵa saldy, esh qurbandyqtan taıynbady. Ultty betkeustar azamattarynan aıyryp, qaımana halyqty ulttyq múddeden alystatyp tastady. Sonyń yzǵary áli kúnge bilinip tur.
Degenmen, Alashymnyń ólmes, óshpes ór rýhy urdajyq rejimniń ýysynda ýatylmady, ýytyn darytpady. Týmysynan dini berik, tegeýrini myqty Alash arystary qalpymen qýdalaýda júrse de, ár árpiniń astarynda ár, ár sóziniń astynda nár, ár jolynda jaýhar tunyp, ár shýmaǵynan shuǵyla shashyrap turǵan, ylǵı aqyl men parasatqa astasqan asyl qazyna qaldy.
Patshalyq ımperııanyń Qazaq handyǵyn jaýlap alýy, oǵan qarsy ult azattyq kóterilister, Reseıdegi qazan revolıýsııasynan keıingi alasapyran, azamattyq soǵys, ujymdastyrý naýqany, eki dúrkin ashtyq, shetsiz-sheksiz qýǵyn-súrgin Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne basqasy halqymyzǵa kóp qaıǵy-qasiret, azap, taýqymet ákeldi. Qazaq atajurtta azshylyqqa aınalyp, rýhanı kúızeliske ushyrady. Tek HH ǵasyr sońynda ǵana halqymyzdyń baǵy jandy. Ata-baba talaı ǵasyr ańsaǵan azattyqqa qolymyz jetti.
«Birligi joq elden bereke ketedi» degen ósıet Quran sózindeı jadymyzda jattalǵan. Qazaq halqynyń baqyty el birligi nyǵaıǵan kezde basyna qondy, al alaýyzdyqqa berilip, ydyraǵanda sory qaınady. Mysaly, fılmde Alash zııalylarynyń arasynda júrip, keıin olardyń aıyptalýyna sebepshi bolǵan satqynnyń beınesi – urpaqqa sabaq. Taýqymet, mehnat, náýbet kúnder qaıtalanbasyn. Ol úshin «Qazaqtyń jaýy – qazaq» degen kesirli qaǵıdasymaq keler urpaqqa taralmasyn.
Uly babalarymyz «Joryqta aldyńa, jolda artyńa qaraıla» degen naqyl qaldyrypty. Iаǵnı ótkenimizdi oıǵa almasaq, azattyq úshin janyn qıǵan arystarymyzdy baǵalamasaq, ulyqtamasaq, jańamyz jarylqaı qoımaýy múmkin. Eldiktiń belgisi birlikte ekenin umytpasaq, arystarymyzdy ardaqtasaq, táýelsizdigimizdi kıe tutsaq, memlekettiligimizdi aıalap saqtasaq, ár salada ulttyq múddemizdi qorǵasaq, eńseli el, qaımaǵy buzylmaǵan halyq bolarymyz sózsiz.
Baqytbek Smaǵul,
Májilis depýtaty,
Qazaqstan ardagerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy