Budan bes jyl buryn «Egemen Qazaqstan» «Tarıh oqýlyqtarynyń tili aýyr, derekteri qate» degen maqala jazyp edik. Sodan keıin de biraz qateni baıqap, áleýmettik jelide taldap jazyp júrmiz. Alaıda tarıh oqýlyqtaryndaǵy qatelerdiń bitetin túri kórinbeıdi.
Qateniń ózi de túrlishe. Biri – jaýapsyzdyqtan, ekinshisi saýatsyzdyqtan bola ma deımin. Oqýlyqtarda sonyń ekeýi de bar. Qaı pánniń oqýlyǵyndaǵy qatege de jeńil qaraýǵa bolmaıdy. Ásirese, tarıh páninen ketken qateniń saldary jeńil emes.
Endi naqty dálelmen sóıleıik. Mine, 8(9) synyptyń 2019 jyly «Mektep» baspasynan shyqqan dúnıe júzi tarıhy oqýlyǵynyń 51-betinde: «Ýaqytsha úkimettiń sheshimimen O.Bókeıhanov Torǵaı oblysyna, J.Dosmuhamedov – Oral, M.Shoqaı – Túrkistan oblystarynyń komıssary retinde taǵaıyndaldy. Ulttyq qazaq oblystary men ýezdik komıtetter quryldy», dep jazylypty.
Birinshi qate: Á.Bókeıhanovtyń atyn durys jazbaǵan. Ekinshi, M.Shoqaı Ýaqytsha úkimettiń komıssary bolǵan emes. Úshinshi, J.Dosmuhamedov te komıssar bolmady. Tórtinshi, Túrkistan oblysy degen de joq edi. «Ulttyq qazaq oblystary» degeni taǵy túsiniksiz. Kontekske qaraǵanda, oblystyq qazaq komıtetterin aıtyp turǵany baıqalady. Biraq qateni jazbaý úshin de oqýlyq avtorlary bilimdi bolýy kerek qoı. Kitap jazýshylar sol jaǵynan aqsap, Jetisý oblysynda Ýaqytsha úkimettiń komıssary bolǵan M.Tynyshpaevty aıtpaı, kerisinshe bolmaǵandy boldyryp, ǵylymı faktini burmalapty.
8 (9) synyptyń Qazaqstan tarıhynda («Atamura», 2019) M.Shoqaıdyń Túrkistan ólkesindegi komıssary bolyp taǵaıyndalǵany taǵy jańsaq jazylǵan (28-bet). Budan basqa Mustafa Shoqaıdyń III, IV Memlekettik Dýmalardaǵy musylman fraksııasynyń quramyna kirgeni aıtylǵan (14-bet). Mustafa atamyz Memlekettik Dýmanyń musylman fraksııasyna 1914 jyldan bastap hatshy bolǵan. Dýmanyń úshinshi shaqyrylymynyń jumysy bolsa, 1912 jyly aıaqtalǵan edi.
Taldanyp otyrǵan 8(9) synyptyń kitabynyń 123-betinde 1920 jyly qurylǵan Qazaqstandy zertteý qoǵamy músheleriniń ishinde V.Radlovtyń aty júr. Al 132-betinen: «Máselen, temir dáýiriniń jazýy saqtalǵan tas taqtaıshany Q.Sátbaev Altynshoqy jotasynan 1935 jyly tapqan edi», degendi oqımyz. Shyndyǵyna kelsek, V.Radlov Qazaqstandy zertteý qoǵamy qurylmastan 2 jyl buryn, 1918 jyly ómirden ótken bolatyn. Al Ámir Temirdiń 1391 jyly Toqtamysqa joryqqa attanyp bara jatyp jazdyrǵan tasyn Qanysh atamyzdyń Ulytaý boıyndaǵy Qarsaqbaı keni mańynan tapqany ras. Bul jazý ǵylymda Altynshoqy jazýy nemese Temir jazýy dep te aıtylady. Áıteýir, bir anyǵy, temir dáýiriniń jazýy emes.
Radlov demekshi, 1862 jyly Berel qorǵanyna alǵash arheologııalyq zertteý júrgizgen Radlov ekenin birde teledıdardan estip, sanama túıip alǵan edim. Endi 10-synyptyń Qazaqstan tarıhynyń 13-betinde Radlovtyń 1826 jyly zertteý júrgizgeni aıtylypty. Biz joǵaryda qateliktiń biri jaýapsyzdyqtan bolady dep edik. Bul da sondaı jaýapsyzdyqtan ketken qate bolsa kerek. Biraq tarıhta bir sannyń ózi jańsaq jazylsa, derek ózgerip sala beredi emes pe...
Radlovpen baılanysty taǵy bir qateni 2019 jyly «Mektep» baspasynan R.Qaıyrbekova, S.Tımchenko, Z.Djandosovanyń avtorlyq birligimen jaryq kórgen 10-synyptyń dúnıe júzi tarıhynyń oqýlyǵynan kezdestirdik. Jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttaǵy oqýlyqtyń 13-betinde: «Kóshpelilerdiń erekshelikteri men ózindik ómir salty týraly kezinde KSRO ǵalymdary V.Radlov, L.Gýmılev, B.Vladımırsov, Á.Marǵulan negizdi pikir aıtyp ketken», dep jazylypty. 1918 jyly baqılyq bolǵan V.Radlovtyń 1922 jyldyń 30 jeltoqsanynda qurylǵan KSRO ǵalymy bola almaıtyny belgili ǵoı.
«Atamura» baspasynan 2008 jyly A.Qaıypbaeva men Z.Qabyldınovtyń avtorlyǵymen shyqqan 8-synyptyń Qazaqstan tarıhynda J.Dosmuhamedov Tartý ýnıversıtetin bitirgeni jańsaq jazylǵan bolatyn. Sol qate kitaptan kitapqa kóshti. Sóz basynda aıtylǵan maqalamyzda sony mysalǵa keltirgen edik. Biraq eldiń bas gazetinde jazylǵan synnan qorytyndy shyqpapty. 2020 jyly Z.Qabyldınov pen A.Sandybaevanyń avtorlyq birligimen «Atamuradan» shyqqan 11-synyptyń Qazaqstan tarıhynda atalǵan qate tórtinshi márte (!) qaıtalanypty. Dál osy oqýlyqtyń 2-bóliminde Dinmuhamed Sultanǵazınnyń Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin, Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń shyǵystaný jáne zań fakýltetin bitirgeni jazylypty. Bul da jartylaı jańsaq derek. О́ıtkeni D.Sultanǵazın birinshi joǵary oqý ornynda bir jyl ǵana oqyp, aıaqtamaǵan.
Abaıdyń shyǵarmalar jınaǵy alǵash S.Peterbýrgtegi I.Boraganskıı baspasynan shyqqany belgili. 2008 jyldan beri úshinshi ret basylǵan 8 (7) synyptyń Qazaqstan tarıhynda sony Qazanda basyldy dep bergen. Osy oqýlyqtyń mazmuny on jylda kishkene ózgergenimen, ishindegi qate ózgermedi. Bul oqýlyqtyń 197-betinde M.Kópeıulynyń 1880 jyldan «Dala ýalaıaty», «Túrkistan ýalaıaty» gazetteri men «Aıqyn» jýrnalynda maqalalar jarııalaı bastaǵany aıtylǵan. «Túrkistan ýalaıatynda» Máshhúr atamyzdyń maqalalary basylmaǵany anyq. «Dala ýalaıaty» gazeti Ombyda 1888-1902 jyldary jaryq kórdi. Sol jyldary «Aıqyn» degen jýrnal da atymen bolǵan joq. Al jýrnaldyń atynan jańylysty degenniń ózinde, «Aıqap» 1911-1915 jyldary jaryq kórmep pe edi...
Bir qynjyltatyny, mundaı burmalanǵan derekter UBT-nyń ózine de enip ketkenin baıqadyq. Abaıdyń tuńǵysh óleńder jınaǵynyń Qazanda basylǵany, Alpysbaı Qalmenovtiń Bókeı Ordasynan Memlekettik Dýmaǵa depýtat bolyp saılanǵany týraly jańsaqtyqtar qazirgi UBT suraqtarynyń ishinde júr. 8-synypqa dúnıe júzi tarıhynan ótkizgen ashyq sabaǵynda Mustafa Shoqaı Ýaqytsha úkimettiń Túrkistan oblysyndaǵy komıssary boldy dep aıtqan muǵalimdi de ıýtýbtan kórdik. Oqýlyqtaǵy qateler qalyptasqan muǵalimderdiń ózin osylaı jańylystyryp jatqanda, tájirıbesiz jas mamandarǵa tipten teris baǵdar bermeı me?!
Myna bir mysal 2017 jyly «Atamura» baspasynan B.Kómekov, T.Jumaǵanbetov, K.Igilikovalardyń avtorlyǵymen jaryq kórgen 5-synyptyń Qazaqstan tarıhynan alynyp otyr. Kitaptyń kirispesinde: «Avtorlar materıaldy logıkalyq jáne hronologııalyq tártipti saqtaı otyryp, tarıhı birizdilikpen berýge tyrysty», dep jazylǵan. 117-bettegi: «B.z.b. 202 jyly Móde shanıýı óz jerinde qytaı áskerin jeńgen soń alǵash ret beıbit kelisim jasaldy. Imperator Ý-Dı men Móde shanıýı bul qujatty «tynyshtyq pen týystyq týraly shart» dep atady», degen joldardy oqyǵanda, hronologııalyq birizdilikti emes, anahronızmniń kókesin kóremiz. 174 jyly Móde ólgende, Ý Dı áli dúnıege kelmegen de edi ǵoı. 118-bettegi erekshelenip berilgen jolaralyq anyqtamalyqta b.z.b. 90-jyly bolǵan Iаnjan shaıqasy týraly aıtady. Iаnjandaǵy aýyr jeńilisten keıin qytaılardyń HVIII ǵasyrǵa deıin bizdiń jerimizge qaıta basyp kirmegenin shegelep jazady. Endeshe 751 jylǵy áıgili Atlah shaıqasy qaıda qalady? Jolaralyq anyqtamalyq degennen góri mundaıdy «jolaralyq jańyltpash» degen durys bolady. Abzaly, jańyltpash jazatyn avtorlardy oqýlyqtyń mańyna jaqyndatpaǵan durys qoı.
Sońǵy shyqqan 11-synyptyń dúnıe júzi tarıhy qatesiz sııaqty kórinip edi. 127-bette BUU-nyń qamqorlyǵymen Úndistan men Portýgalııa arasyndaǵy kelissózder nátıjesinde referendýmnan keıin Tımor-Leshtı táýelsiz memleketi qurylǵany jazylypty. Durysy: Úndistan emes, Indonezııa ǵoı.
Aıta bersek, tarıh oqýlyqtaryndaǵy qateler joǵarydaǵy mysaldarmen bitpeıdi. «Atamuradan» shyqqan 9-synyptyń Qazaqstan tarıhynda sýretshi Sahı Romanovtyń aty-jónin burmalap, R.Sahı dep jazǵan. Dýlat Babataıuly men Shortanbaı Qanaıulynyń aty men tegin biriktirip, Dýlat Shortanbaıuly dep bir aqyn jasaǵan. Sol baspada jaryq kórgen 8-synyptyń oqýlyǵynda RK(b)P dep qazaqsha emes, RKP(b) dep oryssha jazǵan.
Aldaǵy ýaqytta mundaı qateler qaıtalanbaýy úshin belgili tulǵalardyń aty men tegin «túzetýden», statıstıka men hronologııany «revızııalaýdan», qıyspaıtyn derekti qıystyryp, anahronızm men kontamınasııa jasaýdan, sóılemdegi sózderdi orynsyz ınversııalap, jańylys túsinik týǵyzý sııaqty profanasııadan arylýymyz kerek. Eger Oqý-aǵartý mınıstrligi tarapynan shyndap kóńil bólinse, muny sheshýge tolyq múmkindik bar. Sebebi bes jyl saıyn jańaryp turatyn mektep oqýlyqtary baspadan shyqpastan buryn sandaǵan sarapshynyń aldynan ótedi. Endi tek burynǵydaı jeńil qaramaı, sol sarapshylardyń quzyreti men jaýapkershiligine basa kóńil bólý kerek.
Sonymen, sapaly oqýlyq jazý úshin ne isteýimiz kerek? Bul úshin eń birinshi, avtorlarǵa qoıylatyn talap pen jaýapkershilikti kúsheıtý qajet. Ekinshiden, oqýlyq jazýǵa tapsyrys berýshi tarap avtorlardy asyqtyrmaýy qajet. Úshinshiden, mektep oqýlyǵy men akademııalyq basylymdardyń arasynda sáıkestik saqtalýy kerek. Tórtinshiden, «oqýlyq-resýrs» degen túsinikten múldem arylýymyz kerek. Besinshiden, balamaly oqýlyqtar shyǵarý toqtatylyp, biregeı oqýlyqtar daıyndalýǵa tıis. Mine, biz sonda ǵana jaqsy oqýlyqqa qol jetkize alamyz.
Serik ZIIаTOV,
Bulan bilim kesheniniń tarıh páni muǵalimi
Batys Qazaqstan oblysy,
Syrym aýdany