Elimizdiń jańa astanasynda mýzykalyq bilim beretin joǵary oqý ornyn ashý ıdeıasy Elbasy N.Á.Nazarbaevqa tıesili ekeni barshaǵa belgili. Búginde qurylǵanyna az ǵana jyldar ótken Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti óner men bilimniń zamanaýı ári tanymal ordasyna aınalyp otyr.
Elordadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti jas Astananyń mádenı ómiriniń kórigin qyzdyryp, ártister men mýzyka mamandaryn, oryndaýshy ujymdardy daıarlaý maqsatynda, odan góri salmaqtyraq aıtsaq, bolashaqta myzǵymaıtyn rýhanı áleýettiń qalyptasýyn kózdep qurylǵan oqý orny edi. Alǵashynda Úkimettiń qaýlysymen 1998 jyly ashylǵan oqý orny «Qazaq ulttyq mýzyka akademııasy» dep ataldy. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi, professor Aıman Musaqojaeva rektor bolyp taǵaıyndaldy. Mine, osy jyldardyń ishinde oqý ordasynyń kórkeıip, damýy, zamanaýı bilim oshaqtarymen terezesiniń teńesýine rektor bastaǵan ujymnyń aqyl-oı qýaty jumsalyp, qajyrly ister atqaryldy. A.Musaqojaeva oqý ordasynyń Aqmoladaǵy burynǵy Chaıkovskıı atyndaǵy №1 mýzyka mektebi men mýzyka kolledjiniń arqaýynda qurylǵanyn, ony qazirge deńgeıge jetkizý ońaıǵa soqpaǵanyn aıtady.
«Bilikti mamandardyń tapshylyǵyn bylaı qoıǵanda, olardyń áleýmettik máselelerin sheshý, ornalastyrý jeńil tıgen joq. Munyń syrtynda bilim ordasyna kerekti qural-jabdyqtar men mýzykalyq aspaptardyń jetispeýshiligi, oqý aýdıtorııalarynyń azdyǵy, qarajat tapshylyǵy biraz qıyndyqtar týǵyzdy. Tájirıbe almasý úshin sheteldik mýzykanttardy shaqyrý mindeti de aldymyzda turǵan bolatyn. Osyndaı kúrdeli kezeńderde Elbasynyń senimi men qamqorlyǵy janymyzǵa demeý boldy», – deıdi. 1998 jyly Astananyń halyqaralyq tusaýkeserimen birge burynǵy Qazaq ulttyq mýzyka akademııasynyń, al qazir Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti dep atalatyn úlken oqý ornynyń tusaýy kesildi. Mine, sol kezden bastap bilim ordasy elordamen birge kórkeıip, jańa belesterdi baǵyndyrýmen keledi.
Alǵashynda Mýzyka akademııasynda kásibı mamandardy daıyndaý biryńǵaı úzdiksiz ári keshendi bilim berý júıesine biriktirilgen bolatyn. Balalardy mýzyka álemindegi alǵashqy qadamynan bastap, kásibı sheberlikti meńgergenge deıingi aralyqtaǵy bilim men tárbıesin úzdiksiz berý týraly rektor A.Musaqojaevanyń ıdeıasy Elbasy tarapynan qoldaý tapty. Iаǵnı, akademııanyń janynan ashylǵan mektepte mýzykalyq bilimmen sýsyndaǵan jetkinshekterge ary qaraı da úzilissiz bilim alýǵa barynsha múmkindik jasaldy. Bul júıe mýzykalyq bilim berýdiń zamanaýı modelin júzege asyrýǵa ári álemdik standartqa sáıkes oqytýǵa jol ashty. Jańa oqý orny alǵashqy kúnnen bastap professorlyq-oqytýshylyq quramyn bilim men mádenıet salasyndaǵy jańa ıdeıalardy qabyldap, ony iske asyrýǵa qabiletti mamandardan jasaqtaýdy maqsat etti. Akademııada jumys isteýge – Máskeý, Lenıngrad, Novosibir, Tashkent, Almaty konservatorııalarynyń túlekteri shaqyryldy. Ol kezde Mýzykalyq akademııanyń qurylymy 5 fakýltet, 22 kafedrany qamtıtyn. 2002 jyly «Akterlik sheberlik» jáne «Rejıssýra», 2003 jyly «Estrada» mamandyqtaryna alǵashqy stýdentter qabyldandy. Al, 2007 jyly organ jáne arfa synyptary ashyldy.
Bir erekshelep aıtatyn nárse – oqý orny ashylǵan alǵashqy jyldardan bastap-aq stýdentter men oqytýshylar óz elimizde de, shetelderde de óner kórsetip keledi. Londonda, Berlınde, Venada, Zalsbýrgte, San-Bartolomeoda, Vatıkanda, taǵy basqa da iri qalalarda uıymdastyrylǵan konsertter arqyly «akademııalyqtar» laıyqty baǵasyn alǵan. 2008 jylǵy sáýirde QR halyq ártisi Aıman Musaqojaeva stýdentterdiń Eýrazııa sımfonııalyq orkestrimen (jetekshisi – KSRO halyq ártisi Saýlıýs Sondeskıs) Qazaq ulttyq mýzyka akademııasynyń 10 jyldyǵyna oraı «Vena – Praga – Býdapesht» halyqaralyq týrnesin jasap, zor tabyspen oralǵany kúni keshegideı esimizde.
Al, Úkimet qaýlysyna sáıkes «Qazaq ulttyq mýzyka akademııasy» jańa mártebe ıelenip, «Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti» bolyp atalǵanyna da, odan sál keıinirek elordanyń sol jaǵalaýyna salynǵan ásem de sándi ǵımarat «Shabyt» saraıyna kóship kelgenine de bes jylǵa jaqyndapty. Ýnıversıtet basshylyǵy bul joly Mýzyka akademııasyndaǵy ozyq dástúrlerdi jalǵastyra otyryp, ınnovasııalyq tıptegi zamanaýı oqý ornyn qalyptastyrýdy, mektep-kolledj-bakalavrıat-magıstratýra boıynsha úzdiksiz bilim berý modelin júzege asyrýdy basty maqsat retinde ustandy. Bilim berý qurylymy halyqaralyq standarttyq júktelimge sáıkestendirildi. Joǵary oqý ornynyń qaıta qurylýyna baılanysty 2010-2011 oqý jyly jańa shyǵarmashylyq mamandyqtar: mádenıettaný, ónertaný, horeografııa, keskindeme, músin, rejıssýra, operatorlyq óner, ssenografııa ashylyp, talapkerler qabyldana bastady. Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti bilim berý, ǵylymı-zertteý, shyǵarmashylyq-oryndaýshylyq, mádenı-aǵartýshylyq salalardy biriktire otyryp, mektep-kolledjdiń 5 baǵdarlamasy, bakalavrıattyń 20 baǵdarlamasy, magıstratýranyń 15 baǵdarlamasy boıynsha mamandar daıarlaýda.
Qazirgi kezde Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde alty fakýltet jumys isteıdi. Atap aıtqanda, keń aýqymdy qurylymdyq bóliktiń biri – mýzyka fakýlteti. Arnaıy fortepıano, mindetti fortepıano kafedralary, ishekti aspaptar jáne úrlemeli, soqpaly aspaptar kafedralary, sondaı-aq, mýzykalyq bilim, estradalyq óner, vokaldyq óner, taǵy basqa da kafedralardyń birigýi negizinde qurylǵan fakýltetti ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Pernebek Shegebaev basqarady. Teatr, kıno jáne teledıdar fakýltetinde atalǵan salalarǵa qatysty mamandarmen birge kınotaný, kınoteledramatýrgııa, teatrtaný, ónertaný mamandyqtary boıynsha da kásibı biliktiligi joǵary mamandar daıarlanady. Fakýltettiń dekany qyzmetin QR eńbek sińirgen qaıratkeri, Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń ıegeri Sáýlebek Asylhan atqarady.
Bilim ordasyndaǵy irgeli alty fakýltettiń biri – dástúrli mýzykalyq óner fakýlteti. Fakýltet quramyndaǵy dástúrli án aıtý, dombyra, sondaı-aq, qobyz jáne orys halyq aspaptary kafedrasynda mamandar daıarlanady. Fakýltet basshysy – «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty Marat Núkeev. 2010 jyldyń 1 qyrkúıeginde ashylǵan Horeografııa fakýlteti ýnıversıtettiń eń jas qurylymdyq bóligi. Pedagog-horeograf, horeografııa rejıssýrasy baǵytynda mamandar daıarlanady. QR eńbek sińirgen ártisi Rınat Mýsın fakýltettiń basshysy. Sondaı-aq, eń jas fakýltettiń qatarynda kórkemóner fakýlteti de bar. Mamandar keskindeme jáne músin, ssenografııa jáne sándik óner kafedralarynda daıarlanady. Dekany – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ermek Asylhanov. Ýnıversıtettegi Qazaqstan tarıhy jáne gýmanıtarlyq pánder kafedrasy da mamandar daıarlaýǵa óz úlesin qosyp kele jatqan qurylymdyq bólimsheniń biri. Kafedra meńgerýshisi – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Aınur Qasabekova. Mine, elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen daryndy jastar óz júrek qalaýymen tańdaǵan mamandyqtary boıynsha bilim alýda.
Oqý ornynyń osy jyldar aralyǵyndaǵy tamasha jetistikteri retinde sheteldik birqatar joǵary oqý oryndarymen óner salasynda qarym-qatynas memorandýmdaryna qol qoıǵanyn ataýǵa bolady. Sonyń nátıjesinde sımpozıýmdar jáne ǵylymı konferensııalar, ekijaqty kelisimmen shetel mýzykant-professorlarynyń sheberlik synyptary ótkizilip, shyǵarmashylyq jáne ǵylymı baılanystardy júzege asyrýǵa múmkinshilik týyp otyr. Osy ýaqytqa deıin Mılan konservatorııasynyń professory, Mıkelandjelo Abbado atyndaǵy halyqaralyq baıqaýdyń uıymdastyrýshysy Marchello Abbado, Mılan konservatorııasynyń professory P.Sýbrızı, Gentedegi (Izraıl) mýzyka akademııasynyń professory M.Kýgel, fransııalyq S.Mets, K.Bogıno, M.Vıtas syndy mýzykanttar sheberlik synyptaryn ótkizdi. Sondaı-aq, ýnıversıtettiń stýdentteri men magıstranttary ýnıversıtet basshylyǵy arnaıy shaqyrǵan belgili ǵalymdardyń dáristerin tyńdaý qurmetine de ıe. Stýdentterge dáris bergen belgili ónertaný ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar: R.Dýlat-Aleev (Qazan konservatorııasy), professor-ındolog T.Kartashova (Saratov konservatorııasy), E.Dolınskaıa (Máskeý konservatorııasy), E.Dýlova (Belarýs konservatorııasy) syndy úlken ǵalymdar. Al halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar qatarynda 2001 jyly uıymdastyrylǵan «Qoǵamnyń rýhanı damýy: mýzyka jáne ǵylym», 2008 jyly ótken «Mýzykalyq ǵylym jáne bilim: dástúrler sabaqtastyǵy», sondaı-aq, 2011 jyly ótken «О́nerdegi táýelsizdik ıdeıasy» atty alys-jaqyn elderden kóptegen mamandar jıylǵan aýqymdy sharalardy aıtýǵa bolady.
Oqý ordasy halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı-zertteý baǵdarlamalary men ǵylymı jobalardy ázirleý jáne júzege asyrý boıynsha ǵylymı ortalyqqa aınalyp otyr. Onda bilim men ǵylymdy ushtastyrý maqsatynda Qorqyt atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty qurylǵan. Instıtýtty kórnekti ǵalym Myrzataı Joldasbekov basqarady. Instıtýttyń negizgi maqsaty – qazaq halqynyń dástúrli ónerin keshendi túrde zertteý, nasıhattaý. Tutas ulttyq mádenıetti zertteýdi kózdegendikten, qazaq ónerine qatysty málimetterdi izdestirý jáne zertteý tek respýblıka kóleminde ǵana emes, alys-jaqyn shet memleketter sheńberinde de iske asyrylyp keledi. Sonyń nátıjesinde búginde muraǵatta 4000-ǵa jýyq shyǵarma jınaqtalǵan. Medıatekaǵa tapsyrylǵan mýzykalyq shyǵarmalar oqý baǵdarlamalarynda qoldanylýda. Qazirgi kezde kitaphanalarda joq, kezinde az taralymmen shyqqan án-kúılerdiń jınaqtary qaıtadan baspaǵa daıyndalyp, olardyń elektrondy nusqalary jasaqtalǵan. Mysaly, «Baıan О́lgıı qazaqtarynyń sybyzǵy jáne dombyraǵa arnalǵan kúıleri», «Baıan О́lgıı qazaqtarynyń halyq ánderi» atty jınaqtardyń mátini men notalary, Qytaıda jarııalanǵan «Beısembi kúıshi», «Kúı tolqyny» atty kúı jınaqtarynyń mátini men notalarynyń elektrondy nusqasy jasalyp, sandyq notalary transnotasııalandy. Instıtýt qyzmetkerleri oqýlyqtar men kúı jınaqtaryn daıyndap, olardy el ıgiligine usynýda.
Atap aıtqanda, «Kúıshi Janǵalı» jınaǵy 20 baspa tabaq bolyp baspadan shyqty. Munda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi Janǵalı Júzbaevtyń repertýaryndaǵy 100 kúı notaǵa túsirilgen, sonymen birge 2 mýzykalyq SD albomynda jınaqtalǵan. Sondaı-aq, halqymyzdyń belgili dástúrli oryndaýshylary Qabykeı Ahmeruly, Ǵabdylhaq Barlyqov, Ábiken Hasenov, Jumabaı Esekeev, Shákir Ábenovtiń oryndaýyndaǵy shyǵarmalardan SD albom daıyndalyp, notaǵa túsirilgen kúılerden hrestomatııa qurastyrylyp, derekterdiń elektrondyq nusqasy daıyndaldy. Taǵy bir atap óterlik nárse, osy ınstıtýttyń uıytqy bolýymen ónerdegi dástúr sabaqtastyǵyn jandandyrý maqsatynda sheberlik dáristeri turaqty uıymdastyrylady. Bul sharalarǵa osy ýaqytqa deıin QR halyq ártisi, professor Qaırat Baıbosynov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ánshi-termeshi Álmyrza Noǵaıbaev, jyrshy Sholpan Beıimbetova, jyraý Almas Almatov, kúıshi Janǵalı Júzbaı, t.b ulttyq ónerdiń belgili tulǵalary qatysqan. Árıne, bul jas urpaq úshin taǵylymdy sharalardyń qatarynan oryn alady.
Jalpy aıtqanda, ýnıversıtet Mýzyka akademııasy bolyp qurylǵan kúnnen bastap óner salasyndaǵy 500-den astam halyqaralyq konkýrstardyń laýreattary men 400-den asa respýblıkalyq baıqaýlardyń jeńimpazdaryn daıyndady. Al oqytýshylar halyqaralyq jáne respýblıkalyq baıqaýlarǵa qazylar alqasy múshesi retinde qatysyp turady. Oqý ordasynyń kóptegen túlekteri men jas pedagogtary memlekettik «Daryn» syılyǵynyń ıegerleri. Sonymen qatar, ýnıversıtettiń eń úzdik shákirtteri Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń mobıldilik baǵdarlamasy boıynsha sheteldik joǵary oqý oryndarynda oqýyn jalǵastyrýda. Al, oqytýshylar Reseıdiń P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý memlekettik konservatorııasynda, Gnesınder atyndaǵy Reseı mýzyka akademııasynda, sondaı-aq, Ulybrıtanııa, Japonııa syndy elderde biliktilik arttyrý kýrstarynan ótýde.
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde mádenıet pen óner salasyndaǵy jetekshi mamandar, belgili ǵalymdar, ǵylym doktorlary men kandıdattary, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisteri, mádenıet qaıratkerleri qyzmet atqarady. Solardyń ishinde elimizdiń mádenı ómirinde eleýli qubylys bolǵan tulǵalar – kórnekti kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev, áıgili rejısser Ázirbaıjan Mámbetov ómiriniń sońyna deıin osy ujymda qyzmet atqardy. Al búginde kórnekti jazýshy Ákim Tarazı, kompozıtor Keńes Dúısekeev, teatr synshysy Áshirbek Syǵaı, kınotanýshy Baýyrjan Nógerbek, ánshi Qaırat Baıbosynov, baletmeıster Rınat Mýsın, kómekeıden án salýdyń biregeı oryndaýshysy Edil Qusaıynov, akter, rejısser jáne prodıýser Baýyrjan Ibragımov, basqa da qoǵamǵa belgili tanymal tulǵalar osy ujymda tabysty eńbek etýde.
Ýnıversıtettiń abyroıyn asqaqtatyp júrgen shyǵarmashylyq ujymdardy da aıtyp ótkimiz keledi. Olar – Eýrazııa stýdenttik sımfonııalyq orkestri, «Kaprıchchı», «Aıgólek» skrıpkashylar ansamblderi, «Serper», «Shat» dombyrashylar ansamblderi, «Iаpýraı» vıolonchelshiler ansambli, «Tilep» jáne «Nazerke» qobyzshylar ansamblderi, «Eligaı» balalar hory, «Samǵaý» kameralyq hory men qazaq ulttyq aspaptar orkestri.
Qazaqstan joǵary oqý oryndaryn saralaý nátıjesi boıynsha QazUО́Ý mýzykalyq bilim berý, aspapta oryndaýshylyq jáne akterlik sheberlik mamandyqtary boıynsha turaqty túrde aldyńǵy qatardan oryn alyp júr. Bul jetistikke Astananyń oryndaýshylyq ujymdarynyń da belgili bir deńgeıde áseri bolýy tıis. О́ıtkeni, elordadaǵy Astana memlekettik fılarmonııasynyń sımfonııalyq jáne estradalyq orkestrleri, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq-drama teatry men M.Gorkıı atyndaǵy orys drama teatry, elorda mýzyka mektepteri jáne basqa da mekemeler stýdentter úshin óndiristik baza retinde paıdalanylady.
Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti – «Shabyt Inspiration», «Astana-Mereı» halyqaralyq baıqaýlarynyń, kolledj stýdentteri arasyndaǵy respýblıkalyq baıqaýdyń, «Astana – án qanatynda» hor mýzykasy festıvaliniń, «Bolashaq juldyzy» respýblıkalyq balalar konkýrsynyń, Sh.Jıenqulova atyndaǵy balet festıvaliniń ári uıymdastyrýshysy, ári quryltaıshysy.
Oqý ordasy túrli halyqaralyq uıymdarǵa múshe. Olardyń arasynda Eýropalyq konservatorııalar, Akademııalar jáne joǵary mýzykalyq mektepter assosıasııasy (EKA), Magna Charta Universitatum Ýnıversıtetterdiń Uly Hartııasy, TMD elderi konservatorııalary keńesi, IýNESKO klýbtary Qazaqstandyq federasııasy bar. Bul mádenıet jáne óner salasynda álemdik deńgeıde kadrlar daıyndaý standartyn joǵarylatýǵa múmkinshilik beredi. Joǵary oqý ornynyń strategııalyq jospary bilim berýdiń kásibı deńgeıine, óner men mádenıet salasynda básekege qabiletti mamandardy daıyndaýǵa, eń ozyq otandyq dástúrlermen birge álemdik ǵylymı tájirıbe negizinde qazaqstandyq ónertaný ǵylymynyń áleýetin damytýǵa, el mádenıetiniń joǵary deńgeıin qamtamasyz etetin shyǵarmashyl jastardyń jańa tolqynyn tárbıeleýge, ulttyq bilim berý barysynda mádenıet, óner, ǵylymnyń álemdik keńistikke kirigýin jáne eldiń mádenı kelbetin jetildirýge baǵdarlanyp otyr. Bul rette negizgi maqsat – irgeli teorııalyq bilimi men ǵylymı-ınnovasııalyq qurylymy bar halyqaralyq deńgeıdegi oqý ornyn qalyptastyrý. Mine, Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti týraly barynsha syǵymdap, eń negizgi jaıttardy aıtqanda, jalpy derek osy. Astanamen birge kórkeıip kele jatqan bilim ordasynyń alar asýy áli alda ekeni taǵy da belgili.
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.