Ulttyń qasıeti – ana qursaǵynda

Keıbir jastar qazaqy saltpen shaqa­laqqa «Baýy berik bolsyn!» dep tilek aıtýdy bilmeıtin bolyp shyqty. Sóıtip turǵanda áńgime qyza túsip «Balanyń joldasyna» qaraı oıysty. Bizdiń áńgime kókeıinen shyqty ma, sol jerde óziniń shóberesin qarsy alýǵa kelgen Ákimjan aqsaqal, «Áı, qaraqtarym-aı! Árıne, úlkender aıtpasa sender qaıdan bilesińder! «Balanyń joldasy» degendi balanyń ıesi, esi, jady dep te aıtqan» dep, bárimizdi ózine qaratty. «Balanyń joldasynda» qasıet bar. Ol qursaqta ǵana emes, ómirde de balanyń rýhtas joldasy bolady. Sol sebepti ony balanyń joldasy, esi, ıesi degen. Keńes ókimetine deıin qazaqtar ómirge qyz náreste kelgende, qyz oshaqty, shyraqty bolsyn degen nıetpen joldasyn (ıesin, esin) úıdiń janyndaǵy oshaqtyń qasyna kómdi. Al ul týylsa eli men jerin qorǵasyn dep balanyń joldasyn túzge, dalaǵa kómgen» dep, aqsaqal bizge qyzyq taqyryptyń ushy­ǵyn ustatty. Osy jerde sózge ara­las­qan jasy elýlerdegi apa: «Bizde, Arqa­lyqta, azattyq alǵannan keıingi jyldarda dárigerler balanyń joldasyn bankige salyp ózine berip jiberetin. Qazir ǵoı, dárigerler bermeıdi. Analar kerek qylmaıdy. Bosanyp jany qalǵan ana aman-esen qol aıaǵyn baýyryna alǵanyna qýanyp perzenthanadan shy­ǵyp kete beredi. Ertede qazaqtar tol­ǵat­qan anany bosandyrýǵa el ishine ka­sıe­timen belgili, qoly shıpaly, ımany ká­mil, bosandyrýdyń ulttyq rásimin bi­le­tin apalarǵa ǵana ruqsat bergen», dedi. 

Biz bir-birimizden «Balanyń joldasyn» aldyńyzdar ma dep surastyq. Sóıtsek, balasynyń joldasyn eshkim almaǵan bolyp shyqty. Bilmestik kesirinen ata-babasynyń qany men qan arqyly osy kúnge jetken onyń bir bólshegin perzenthananyń qoqys jáshiginde qaldyrylǵanyna ókindik. Bul shynynda, ata-babamyzǵa degen kurmetsizdigimiz dedik.  

Iá, qazaq halqynyń jaryq dúnıe­degi bar arman-muraty artynda qany taza asyl tekti urpaq qaldyrý bolǵan. Ony ejelden ustanyp kele jatqan «Jeti ata» saltymen baılanystyrdy. «Jeti ata» zańy boıynsha adamnyń qanyn­da júz ataǵa deıin genetıkalyq aqpa­rat saqtalyp, baladan balaǵa beri­ledi. Ata-babasynyń tegi bir tamshy qan arqyly ana qursaǵynda paıda bolǵan tirshilik ıesiniń boıyna darıdy. «Bala­nyń joldasyn» balanyń ıesi, esi, jady deýimiz sodan. Jáne balanyń jolda­sy arqyly ishtegi balaǵa qan  jetip turady. 

Bul ana jatyrynda balanyń jol­da­sy­men birge atalardyń bir ból­shegi qan arqyly ómir súredi degen sóz. Sol sebepti qazaq halqy «ba­la­nyń joldasyn» obal qylmaı jer­ge kómgen. Qursaqtaǵy balanyń joldasyna qatysty el aýzynda kele jatqan ańyzdarda bylaı deıdi. Tylsymmen úndes ulttyq qupııa syrlaryn zertteýshi, jazýshy Maǵıra Qojahmetovanyń «Tylsym qupııa syrlary» atty kitabynda «Shańyraq qurǵandaryna uzaq ýaqyt ótse de, qursaǵyna bala bitpegen kelinshek jylda bala týatyn kórshisine qyzyǵa qarap, bir jaǵynan onyń tolǵatatyn sátin ańdyp júredi. Onyń tolǵaǵy bastalǵannan bólmesinen shyqpaı qadalyp otyryp alady. Kelinshekti bosandyryp jatqan kindik sheshe «shyǵa tur» dese de ketpeıdi. Sóıtip, kelinshekti bosandyryp bolǵannan keıin shaqalaqty jerden kóterip orap bolǵannan keıin jan-jaǵyna qarasa álgi kelinshek izim-qaıym joǵalǵan. О́zimen birge ana jatyrynan shyqqan balanyń joldasyn urlap áketkenin biledi. Sol jyly balanyń joldasyn urlaǵan áıel bala kóterdi» deıdi ańyzda. Ondaı oqıǵa qazirgi kezde de ushyrasady. Aqtóbelik Kúlásh atty apa da balanyń joldasyna qatysty ózi tánti bolǵan tylsym qupııamen bólisti. Onyń týǵan sińlisi Aqtóbe oblysy Oıyl aýdanyna turmysqa shyqqan eken. Kúláshtiń sińlisiniń qaıyn sińlisi úsh jyldan assa da bala kótermeıdi. Buǵan qyzdyń anasy qatty ýaıym shegedi. Sodan kelini bosanatyn sátti kútip júrip, bosandyrǵan dárigerden kelininiń jatyryndaǵy balanyń joldasyn surap alyp qyzyna ustatady. Sol jyly qyzy bala kóterip, bul kúni tórt balanyń anasy bolǵan. Jınaı berse el arasynda mundaı oqıǵalar kóp. Ana jatyryndaǵy bala joldasynyń adam ómirine jaqsy áserin, onyń qupııasyn bilgen ata-babamyz  bala tárbıesin ana qursaǵyna bitken kúnnen bastaǵan. Medısına jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sovethan Ǵabbasov ony «Aqyl jáne júrek, zeıin tárbıesi» degen. Aıaǵy aýyr ananyń uıyp jasaǵan minájatynan asqan ishtegi balaǵa tárbıe jetpeıdi» deıdi. Sondaı-aq qursaqqa bitken balaǵa baılanysty qazaq halqynda áýelden qoldanyp kele jatqan sózder óte kóp. Mysaly, ananyń qursaǵyna bala bitkennen «Qursaq shashý» saltyn jasap, anasynyń kóńilin aýlaǵan. Bala syrtqy qubylystardyń bárin sezetinin bilgendikten, ananyń kóńili jadyrap júrýin qadaǵalaǵan. Tipti qursaqtaǵy balanyń túsip qalýy­na qaýip bolǵan kezde ishtegi balany saq­tandyrý maqsatynda ananyń etegin baılaǵan ádep-ǵurpy bolǵan. Al syrt­taǵy jaǵymsyzdyqtan shoshyǵan kezde ishtegi sharananyń joǵalyp ketýin, qur­saq­taǵy bala kórinbeı tyǵylyp qalýyn «Bala júginip ketti» deıdi. Eli men je­rin qorǵaǵan ultyna adal ult per­zen­tin «Altyn qursaqty» anadan týǵan adal ul dese, satqyn, ekijúzdi, aıarlar­ǵa arnap «Qursaǵynan ushynǵan» dep kúıingen.  

Al Eýropa ǵalymdary balanyń ana jaty­rynda tek fızıologııalyq dene bitimi ǵana qalyptasady dep keldi. Keıingi ýaqytta adamdardyń tárbıe­si men minez-qulqyn, pıǵylyn aýyz­dyq­taı almaı júrgen amerıkalyq ǵalym­dar adam tárbıesiniń qupııasyna úńilýde. Endi «Jerden jeti qoıan tapqandaı» qursaqtaǵy balanyń tórt aılyǵynan esi kiredi, zeıini bolady dep júr. Adam tárbıesin ana qursaǵynan bastaý kerek eken deýde. Ony qazaq halqy ómir­de qoldanyp kele jatqanyna on ǵasyr­dan asyp ketken degiń keledi. Amerı­kalyq ǵalymdardyń «Qazaq úshin ǵana emes, adamzat úshin qundy ulttyq qun­dylyqtaryn ózderi nege ustanbaı umyt­ty?» dep suraýy múmkin ǵoı. Onyń bas­ty sebebi, qazaq ultyn jer betinen joıyp jiberý úshin orystar qanshama genosıd jasady. Joıa almaǵan soń ulttyq salt-dástúri men ádep-ǵuryp qupııasyn zerttep bildi. Ulttyq salt- dástúrin joıý úshin ony «eskilik» dep jymysqy saıasat júrgizip qazaqty úrkitti. Ulttyǵyn umyttyrdy. Endi, ata-baba­myzdyń ǵasyrdan ǵasyrǵa ómir­de qol­danyp kelgen salt-dástúrin sara­la­saq, qaı­ran qazaǵymnyń ulttyǵy men ana tilin joǵaltyp ózin ózi tanymaı júrý se­bebi, ultymyzdyń ana jatyrynan ult­tyǵyn urlatýynda degen oıǵa qala­syń...  

Zúbáıra ÁKIMOVA,

jýrnalıst