Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin qym-qýyt ótpeli naryqtyq zaman shyrǵalańynda, shyny kerek, qazaq ádebıetiniń álemdik deńgeıde talaı ǵajaıyp týyndy týdyrǵan pil súıekti iri janry prozanyń kerýeni baıaýlap, baısal tartqan. Esesine tusaýy sheshilgen shaıyrlardyń jyr nóseri tolassyz aq jaýyndaı sirkiregen. О́liara sátte qazirgi zaman, ózimiz ómir súrip otyrǵan búgingi kúnniń shyndyǵyn túp-tamyrymen qoparyp sýretteıtin prozalyq shyǵarmalardyń jazylmaı, báseńsip irkilis tabýy kúdik bultyn qoıýlata túskeni bar.
Alaıda táýelsizdik kezeńinde qalyptasyp, buǵanasy bekip, qanaty qataıyp, tulpar tuıaǵymen ádebıet álemin dúbirletken bir top kásibı jańa býyn jazýshylardyń kógendes týyndylary kórkemdik kókjıegimizdi keńitip, qazaq sóz ónerin jańa beleske kóterip sony serpin berdi. Sol daryndy toptyń ishinde dara qoltańbasymen sonarǵa iz salyp, sóz óneriniń qasıetti qaqpasyn aıqara ashyp engen jazýshy Asqar Altaıdyń shoqtyqty shyǵarmalary halqymyzdyń rýhanı kenishine qosylǵan qazyna boldy dep aıtýǵa negiz jetkilikti.
Bizdiń baıqaýymyzsha, jazýshy Asqar Altaıdyń bozbala kezinde jazǵan tyrnaqaldy «Qyzyl bóltirik» povesinen sońǵy jazǵan soqtaly romany «Bylǵary tabytqa» deıingi búkil shyǵarmalarynyń altyn ózegin baǵzydan ulasqan ańyz-ápsanalyq astarly saryn bir-birine tutastyryp, bir kógenge matastyryp baılap tur deýge bolatyndaı
Ádebıetimizde túgel túrkiniń tór mekeni qasıetti Altaıdy aq óleńmen jyrlaýdyń arnaly dástúri qalyptasqanyn oqyrman jaqsy biledi. Ol – keshegi Alash arysy Aımaýytovtan aımańdaı qalamger Qalıhan, Oralhandardyń zergerlik talǵam-mashyǵymen ornyqtyrylǵan munaraly meje. A.Altaı shyǵarmashylyǵy sol ómirsheń úlginiń jalǵasy bolǵanymen, shynyn aıtaıyq, qaıtalanbas tól bitimimen, múlde dara kelbetimen, oqshaý pishinimen symbattanǵan tańsyq dúnıe.
Synshy ǵalym Sherııazdan Eleýkenov Asqardyń «Altaıdyń alqyzyl modaǵaıy» romany týraly «Birinshiden, týyndynyń roman-mıf atalýy mundaı janrdyń buryn-sońdy qazaq kórkem sózinde kezikpegenin eske salady...Ekinshiden, «Altaı balladasynda» ıdeal ataýlyny mansuq etetin, ustazdyq taǵylymdardan boıyn aýlaq ustaıtyn postmodernızm áseri de joq emes.Úshinshi bir ereksheligi, freıdızmge, odan burynǵy jahandyq ádebı qubylystarǵa janasymdylyǵy. Shyǵarmanyń sosıalıstik realızmge úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyndyǵyn dáleldep jatýdyń qajeti az» dep saraptap jazýy Altaıdyń shyǵarmashylyq zerthanasyn, ónernamalyq asqaq muratyn asha túsýge baǵyt beretin baılam sekildi.
Bizdiń baıqaýymyzsha, jazýshy Asqar Altaıdyń bozbala kezinde jazǵan tyrnaqaldy «Qyzyl bóltirik» povesinen sońǵy jazǵan soqtaly romany «Bylǵary tabytqa» deıingi búkil shyǵarmalarynyń altyn ózegin baǵzydan ulasqan ańyz-ápsanalyq astarly saryn bir-birine tutastyryp, bir kógenge matastyryp baılap tur deýge bolatyndaı. Meıli «Altaıdyń alqyzyl modaǵaıy», «Týajat», «Sırat», «Bylǵary tabyt» sekildi romandary bolsyn, meıli «Kentavr», «Qarashtyń qarasy», «Kıller saýysqan», «Shyń» novella áńgimeleri bolsyn, bul týyndylardyń barlyǵy ańyzdyń aq samalymen, ertegilik eskilikpen ádiptelgen. Sondyqtan da tylsym raıymen, tuńǵıyq tabıǵatymen oqyrmandy baýrap, búgingi urpaqty babalardyń batyrlyq dáýirine toǵystyryp, qııalyn qııandarǵa samǵatady. Asqar Altaıdyń keıipkerleriniń birazy ańshy, joryqshy, jylqyshy bolyp keletini de sodan sekildi. Sóıte tura onyń kúlli shyǵarmalary qazirgi qoǵamymyzdyń beınesin, kún tártibinde turǵan kókeıkesti máselelerdi ýytty qalpynda, býyn burqyratyp, qanyn tamshylatyp asa shynaıylyqpen, tipti qazir bolǵan oqıǵalardy izi sýymaı jatyp shuǵyl da shapshań sýrettep, ómir-tirshiligimizde oryn alǵan nebir shetin, túıtkildi dúnıelerdi kórkemdikpen árlep, oqyrmanǵa lezde usyna alýymen erekshelenedi. Aıtalyq, búgingi beıbit kúnimizde alpamsadaı arys tulǵanyń «ózin ózi úsh márte atyp» kúmánmen baqılyq bolýy «Shahıd» áńgimesinde, keshegi qańtar dúrbeleńi «Kreml kóleńkesi» áńgimesinde oqıǵanyń izi sýymaı músindeledi. Pandemııa zobalańy soıqan indettiń alǵashqy kúnderinde-aq «Vırýs-Mýtant» áńgimesi arqyly oqyrmanǵa usynyldy. Aqmyltyq aqyndyqtyń jóni bólek-aý, mımyrt pil aıańmen ilbıtin salmaqty janr prozadaǵy bul ushqyrlyq Asqar Altaıdyń eshkimge uqsamaıtyn tóltýma qalpy, sheberlik oıyn-órnegi. Bul turǵydan kelgende shabyty shalqar, qalamy suńqar jazýshy inimdi «prozanyń Isa Baızaqovy» dep qaljyńmen qaǵytatynym da bar.
Jazýshy qazirgi qoǵamymyzdaǵy oryn alyp otyrǵan ashkózdilik pen jemqorlyq, tasbaýyrlyq pen aıarlyq, dúbaralyq pen dúmshelik, azǵyndyq pen máńgúrttikti aıaýsyz áshkereleıdi. Onyń qalamynan týǵan týyndylary ultymyzdyń bolashaǵyna zııanyn tıgizip, táýelsiz elimizdiń damýyna kedergi keltirip otyrǵan áleýmettik keselderge ótkir sáýle túsirip, oqyrmanǵa dabyl qaǵady; syrly tuspalymen, ıshara astarymen ıirimge tartyp, fılosofııalyq kúrdeli oı-túıinderge jeteleıdi. «Kıller saýysqan» áńgimesinde keshegi qyran túletken eldiń búgingi kúıki urpaǵy ala qanat saýysqandy baýlyp, haıýandardyń kózimen qorektendirý arqyly jarqyraǵan kóz ataýlyǵa qyrǵıdaı shúıiletin «Kózjendetke» aınaldyrady. Rasymen, búgingi kúni «molaq shórke betin tuǵyr etken» órisi tar, sanasy saıaz saýysqandaı sekeńdegen alaókpe tobyr biriniń kózin biri shoqyp, kózi ashyqtardyń qarashyǵyn qarańǵyǵa batyrýmen shuǵyldanyp júrgen joq pa?! Soqyr urpaq ómirge kele berse qarańǵy qarmap túnekke múlde batyp ketpeımiz be? Mine, jazýshynyń aıtpaǵy da, oqyrmandy sergek bolýǵa úndeýi de «kózjendettikke» qarsy dúmpý, sanada tolqyn týdyrý. «Laıbaranda» astaýdan qazy men qarta shaınaǵan tekti eldiń urpaǵy azyp-tozyp ashy sýdyń quly bolyp, ıt etin jegen qańǵybasqa aınalýy; «Oba jylǵy saýyq» áńgimesinde aýylda jumyssyz sandalǵan jandardyń qalaǵa aǵylǵanda kórgen teperishi, ananyń meıirbandylyǵy men tas qabyrǵa jaǵalaǵan «ishten shyqqan shubar jylannyń» tasbaýyrlyǵy janaıqaıǵa ulasady; «Tul» áńgimesinde repressııa jyldarynan qalǵan sýyq, zildi úreı men qastandyqtyń zardapty saldary, «Alpınıst» áńgimesinde taýmen taıtalasqa túsip, arqar tuıaq qadaǵan tas shatqal, barys jortqan quzdardy baǵyndyrǵan qazaq alpınısiniń ór rýhy men ómiriniń aqyry búgingi kúnniń boıamasyz shyndyǵymen órilip, kórkem kestelenedi. Altaı shyǵarmalarynda ómir men ólim, aq pen qara, adaldyq pen zymııandyq sharpysqan shaqtaǵy adam janynyń psıhologııalyq ahýaly tereń ashylady, tabıǵat peızajdary móldir keskindeledi, keıipkerlerdiń arasyndaǵy dramalyq tartys kúrdeli bolýymen, sıýjet tosyn oqıǵamen túıindelip, oqyrmanǵa oı tastaýymen erekshelenedi.
Shyraıy buzylmaǵan kesteli til, aq óleńdeı tolqyndanǵan oı aǵysy, metaforalyq-sımvoldyq ıshara, adam mineziniń alýan qyry, ómir men ólim arasyndaǵy dramatızm, ańyz-ápsanalyq aıshyq Asqar Altaı qalamyna tán naqyshtar bolyp keledi.
«Sırat» romanynda ulttyq oıaný dáýirinde Alash qozǵalysynyń muratyna ilesip qazaq qoǵamynyń dúr silkinip túleýi, Shyǵys Túrkistan, Han Táńir alaby, Ústirt ústindegi zııalylar men kúresker tulǵalardyń talaıly taǵdyry, óktem ımperııalar tarapynan tunshyqtyrylǵan eldik sana, bosqyndyq zobalańy, ashtyq pen qýǵyn-súrginge ushyrap, saıda besigi shashylyp, súıegi aqsóńke bolyp qýraǵan jurtymyzdyń tar kezeńdegi arpalysy, zamana zary sher-tolǵaýǵa aınalady. Romandaǵy oqıǵalardyń keńistigi asa aýqymdy, dáýirlik kelbeti salqar bolǵandyqtan da epıkalyq keń tynys baıqalady, tarıhı derekter kórkemdik kógoraıyna súńgitilip, ultymyzdyń býyrqanǵan arman-ańsary romantıkalyq leppen sýretteledi.
Kóne tarıhty ańyz-ápsana arqyly jandandyryp sýrettegen jazýshy saq zamanynyń keskin-kelbetin beıneleıtin etnomádenı aıshyqtardy qalam qýatymen tiriltedi. Táńirqut Diń, onyń opasyz satqyn uly Amanat bek, hanshaıym Sylan begim obrazdary sheber músindeledi. Diń qaǵannyń qaharly beınesin somdaýǵa jumsalǵan eskilikti salttyq naqystar saq zamanynyń turmysynan, ýaqyt tabynan habar bergendeı:
«Boz Orda ishinde kishi Táńirqut Diń qaǵan otyr. Bul baıaǵy qudiretti Saq Qaǵanatyn alǵash qurǵan – quljanyń asyǵyndaı Uly Táńirqut Saqa qaǵannyń otyz jetinshi urpaǵy... Qolynda jaýynyń bas terisinen ılengen jumsaq, shıki quıqa – qoljaýlyq. Qoljaýlyqqa da qol ýyty men qara ter sińip qalǵan. Qaǵan qoljaýlyqpen tershigen keń mańdaıyn súrtip qoıady».
«Bylǵary tabyt» romanynda ejelgi saq patshasy, keıingi kóshpeli taıpalar bıleýshileriniń bekzadalyq bolmysy qazirgi zamandaǵy urpaqtarynyń ómirimen sabaqtastyryla bederlenedi. О́r rýhty sol qaharman babalardyń arýaqty qorǵany jatqan shekaraǵa jaqyn Marqakól óńiriniń kenishterin jat jurtqa baılyq úshin saýdalap, tumsa tabıǵatty qoparyp talqandaǵan suǵanaq baıshykeshterdiń sel tasqynyna ushyraýy, saq qorǵanyn zertteýshi arheologtiń qıly taǵdyry, qazirgi qazaq aýylynyń múshkil hali, sol aıadaı aýyldan ósip shyqqan baı-manaptardyń baılyqqa belshesinen batyp taırańdaǵan óktem tirligi, zııalylar men qara halyqtyń pushaıman hali sherli leppen sýretteledi.
Qazaq halqynyń ótkeni men búgingi ahýalyn shendestirip sýrettep, shyǵarmashylyq qýatymen salqar keńistikter men uzyn súrleý dáýirler ıinin baǵyndyryp, qazaq ádebıeti saraıyn tosyn da sulý keıipkerler galereıasymen áshekeılegen estetıkalyq kirpııaz talǵam men tulpar qalam ıesiniń soqpaq-dańǵyly uzaqqa jalǵasyp, toǵanaqty kerýeniniń qońyraýy damylsyz kúmbirleı bersin.
Nesipbek AITULY,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty