TÝǴAN JER TÝRALY TOLǴANYS

Gazet oqý zerigińdi basatyn nárse sııaqty kóringenimen, ózinshe bir jumys. Tańerteń oıanǵanda aýa raıyn bilmekke terezege qaraısyń. Al álemde ne bolyp, ne qoıyp jatqanyn biletin terezeń – gazet, jalpy buqaralyq aqparat qural­da­ry. Álbette, jazylǵannyń bárin sy­pyra, sydyrta oqý múmkin emes. О́ziń ish tartatyn taqyrypqa aldymen qadala­syń. Meniń sondaı taqyrybym – oral­mandar haqyndaǵysy. Solaı dep atap ketkenimizben, bul ózi atamekenine, týǵan jerine bizderdi de saǵyndyryp, ózderi de saǵynyp el-jurtyna qaıta oralyp kelip jatqan qany bir týǵan-týys­qandarymyz emes pe... О́z basyma kelsem, “oralman” máse­le­sine beıjaı emestigim sonaý 1962 jyly Máskeýde KOKP Ortalyq Ko­mıteti janyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasynda oqyp júrgende kenet sezildi. Ol kezde res­pýblıkalardan qatynaǵan jolaýshyǵa astana meımanhanalarynan oryn tabý qıyn bolatyn. Almatydan aǵylǵan qaısybiriniń qonaq úıden oryn tımegen soń Sadovo-Kýdrınskıı kóshesindegi jataqhanada jeke bólmede turatyn meni de saǵalaıtyny bar-dy. El habaryn so­lardyń aýzynan estımiz. Respýblıkalyq gazetterdi úzbeı oqyp turǵanyńmen, kóp qupııa ashyq baspasózde jarııalanbaı, jabyq ustalady. Sol kezde ǵoı, kóńi­li­mizdi tótenshe birlegen habar estigenimiz. 1962 jylǵy kóktemde on, jıyrma shaqty kúnniń ishinde Qytaıdan júz elý myń qazaq shekarany buzyp ótipti desedi Almatydan qatynaǵandar. Qulaǵy­myz­dyń quryshyn qandyrǵan ondaı maıly aýyzdardy qalaısha “jýmassyń”... Qýanyshtyń da nesheme sorty bola­dy. Aspırantýrada oqyp kóńil ósip júrgenimen, elimizdegi qazaq azshylyq bolyp qalǵan ashy ahýalymyz esimizge túskende ájeptáýir jasımyz. Kelim­sek­ter esikten kirip, tór menikini kúsheıtip bara jatty. Soltústik Qazaqstan obly­sy, Qyzyltý aýdany, “Borsyqpaı” sov­hozyndaǵy selsovet tóraǵasynyń ústeline jabylǵan qyzyl plıýsh matany tyń ıgerýshi kelimsekter sypyryp alyp, kabınet ıesiniń kózinshe ja­pyraqtap dal-dalyn shyǵa­ryp bólshek­tep aıyryp, etikterin súr­tip tazalaǵan. Talaı qazaq molalaryn taptap, turǵan jerin ádeıi jyrtyp, typ-tıpyl etken. Shet jaǵasyn óz kózimmen kórgenim de bar. Maǵjannyń atasy Jumabaı qajy, alǵashqy áıeli men bir jastaǵy balasy Grajdan esimdi búldirshini jatqan mola­nyń jermen jeksen etilgenin, ústin bozǵylt ermen jaýyp ketkenin keıinder “Maǵjan” atty kitabymda jazǵanmyn da. Sóıtip óz elimizde ózimiz azshylyqqa aınalyp, jasyp júrgen kóńilimizdi shekarany aǵyndatyp jaryp ótken 150 myń qazaq tasytyp jibersin. Shynyn aıtsam, “tasytyp” jiberdi degen sóz de sol kezdegi kóńilimizdi jerine jetkize beıneleı almaıdy. О́sken kóńil kúıin dóp baspaıdy. Sonda ǵoı orys drama­týrgi Vsevolod Vıshnevskııdiń Lenın­grad blokadasynyń eń bir qııamet tozaq shaǵynda Jambyldyń “Lenıngradsy, detı moı” degen óleńi halyq poezııasy alybynyń portretimen plakat bolyp kóshe-kóshege ilingeninde aıtqan bir ushqyr sóziniń eske túskeni. Plakattyń ilinýi qorshaýdaǵy ash-jalańash qala turǵyndaryna bir tyń dıvızııa qosyl­ǵan­daı (“takoı podem byvaet tolko prı podhode svejeı dıvızıı”) kúsh bitirdi deıtini. Onyń túsinbeıtin esh nár­sesi joq. Máskeýdi nemis fashısteri dúrbimen qaraıtyn jerge jetken jerde emes pe edi, Sibirden kelgen “tyń dıvı­zııalar” jaýdyń tumsyǵyn buzyp qan qylyp, 150-200 kılometrge deıin qýyp salatyny... Jýyqta bir mereıtoı ústinde usynys jasadym. Jazýshy Qabdesh Jumadilov aqyn Qajytaı Ilııasuly ekeýiniń 150 myń qaısar qazaqpen tize qosyp, elge oralǵan qýanysh odısseıasyn “Tańǵa­jaıyp dúnıe” atty ǵumyrnamalyq roma­nynda zor shabytpen ádemilep jazyp berdi. Oǵan myń rahmet! Al biraq, sol kezde atamekende tútin tútetken bizdiń qýanyshymyz she? Ol jaıly kitap shyqty ma? Bir aqyn, bir jazýshy ekeýi lırıkalyq keıipkerge suranyp turǵanda, 150 myń qazaq, oǵan qosa eldegi eki ja­rym mıllıon qazaq – epostyq qahar­man ǵoı!.. Tereń lırıka, syrshyl óleńge epıkalyq qanat bitip, dastan bop týsa netti... Sol shetten kelgen aǵaıynnyń qutty qadamynyń sharapaty da shyǵar, Qudaı­ǵa shúkir, qazaq endi on mıllıonǵa jetip, azshylyqtan kópshilikke aınalyp, 62 paıyz qurap otyrǵanymyz. Degenmen, muratymyzǵa jettik dep, murt shıratýǵa áli erte. Ulan-baıtaq atamekenimiz úshin on mıllıonyń ne táıiri. Sondyqtan da bir ýys bolmaı, bylaı qatarymyzdy kóbeı­tiń­kirep, tyǵyzyraq otyrsaq, jan-ja­ǵy­myzdaǵy suǵyn qadaýshylar silekeıin shubyrta berýden tyıylar ma dep dámelenetinimiz. Áneý bir ázirde “Qazaq ádebıeti” gazetine orys tilinde “Voro­shı­lovskıı chrevoýgodnık” degen maqa­lam jarııalandy. Ne sebepti jazylǵa­nyn oqyrmannyń esine sala keteıin. Áldekim deıtin emes, kınorejısser re­tinde ózim fılmderin qyzyǵa, qumarta kóretin Stanıslav Govorýhın Qazaq eliniń soltústigindegi bes oblysty Hrýshev jomarttyǵy ustap Qazaqstanǵa syılaı saldy dep gápirtken. О́tirik órge baspaıtynyn dáleldeý úshin aıtystyń pamfletteı ashy tildi janryna júginip, arnaıy maqala jazýǵa týra keldi. Sol pamflet gazette jaryq kórgende birinshilerdiń qatarynda habarlasqan jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov: Myna maqalany “Kazahstanskaıa pravda” nege jarııalaýdan bas tartqan? Men joǵary jaqqa narazylyǵymdy bildirip hat jazyp jiberdim, dedi. Ol jáıtti ári qaraı sozbaı-aq qoıaıyn. Eske alyp otyrǵan sebep, jerimizdi daýlaýshynyń baıbalamynan báribir eshnárse ónbeı­tinine esh kúmán keltirmegenimdi, ishim­niń toqtyǵyn aıtý edi. Ishi kúıgender tuz jalasyn, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń myń jyldarǵa ketetin tarıhı kóregendiginiń arqasynda kórshi memlekettiń bárimen, ásirese, eki alyp – Reseı jáne Qytaımen shekara máse­le­sindegi daý-shardy joıyp, ortaq mámi­lege keldik. Shekaramyzdy halyqaralyq erejege sáıkestendirip zańdastyryp aldyq. Bul qujattaı myqty qorǵan bolmas. Kóne Qytaı qamalynan ótken buzylmaıtyn bekinis. Jáne bir danalyq is – astananyń Arqaǵa kóshirilýi edi. Ishimiz ashydy, árı­ne, arý Almatynyń ákimshilik-saıası ortalyq dárejesinen aıyrylyp qalǵan­dyǵyna. Osy istiń bastaýshysy jáne dem berýshisi – Alataý qyranynyń ózi de az tebirenbegen shyǵar. Biraq tarıhı qa­jet­tilik degen bolady. Ony aldymen Mem­le­ket basshysy seze bilýge kerek. Hrý­shevtiń tyń jerlerdi ıgerý naýqanynyń saldarynan Qazaq eliniń teristik te­limine kelimsekter qumyrysqadaı qap­tap ketkendikten, sol óńirde at tóbe­lindeı bop qalǵan edik. Endi burynǵy Qaraótkeldiń ózine, tóńiregine qara­sańyz, qarakóz baýyrlarymyz qaptap qonys teýip jatyr. Sony kórip, estip-bilip, janymyz jaı taýyp, aıyzymyz qanatyny qandaı... Qudaı qossa, sol tóńirektegi Qyzyljar, Kereký, Aqtóbe, Qostanaı da taıaý tarıhı kezeńde baıaǵy zamanǵy qazaqy qalybyna keler degen senim berik. Týǵan ólkem Altaı jaqtyń da ulttyq reńki, shúkirlik, ózgerip kele jatyr. Kór­shi Semeımen biriktirilgeni – jaı­dan jaı emes. Qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń teń jartysy – ózimizbiz. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń el irgesin bekitý baǵytyndaǵy tarıhı isterin onyń týǵan jer týraly tolǵanysynyń jemisi der edim. Bas taqyryby – táýelsizdik bol­ǵanda, onyń tabıǵaty bólek án-jy­ryn aldymen shyrqatqan Elbasynyń ózi. Prezıdent, memleket hám qoǵam qaı­rat­keri esiminiń án, jyrǵa aıryqsha mán berýine baılanysty aıtylýy onyń qazaqy tabıǵatynan týyndasa kerek. Qazaqta “áý” demeıtin kisi bolmaıdy. Ultshyldyq aýrýy ustap aıtyp otyr­ǵa­nymyz joq. Olaı emes ekendigin rastaý úshin aldymen qazaqtyń án-óleń súıgish­tigin ulttyq erekshe qasıetine balaǵan kórshiles aǵaıyn el ókilderin kýálikke tartar edim. 1913 jyly Romanovtar dı­nastııasynyń patshalyq qurǵanyna 300 jyl tolýy qurmetine “Rossııa. Polnoe geografıcheskoe opısanıe nashego ote­chestva” atty kóptomdyq shyǵaryldy. Sonyń V.P.Semenov-Tıanshanskııdiń redaksııasymen Túrkistan ólkesine arnalǵan 19-shy tomynda mynadaı aıǵaq bar: “Otlıchıtelnoı chertoı kırgıza (kazaha – Sh.E.) ıavlıaetsıa lıýbov k poezıı ı ýmenıı ızlagat svoı myslı ne tolko ıasno ı ızıashno, no ı kras­nore­chıvo. Otsıýda vysokoe razvıtıe ýstnoı narodnoı lıteratýry, otlı­chaıýsheısıa bogatstvom ı raznoobrazıem ı slagaıý­sheısıa ız poslovıs, zagadok, poýchenıı v stıhah pesen razlıchnogo ha­raktera (kolybelnaıa, lıýbovnaıa, sva­deb­naıa, pohoronnaıa, hvalebnaıa ı t.d.)...” (Rossııa. Polnoe geografıcheskoe opı­sanıe nashego otechestva. T. H1H. Týr­kestanskıı kraı. Izdanıe A.F.Devrıe­na. 1913, S. 370). О́leń-jyrǵa qulaı berilýi, súıis­penshiligi jóninen Prezıdentimizdiń ózge qazaqtan esh aıyrmasy joq. Dombyra tartyp, án de salady. Sahnada bir jaqsy án shyrqalsa, ártisterge qosylyp ketetinin teledıdardan kórip júrmiz. Qazaq áni saıasatshynyń júreginen oryn tapsa – Elbasynyń ózge qarakózden aıyrmashylyǵy mine, osy tusta kózge túsedi. Ol ereksheligi, Astanada dızaıny álemdik án-kúı ordalarynan kem tús­peıtin teatr, konsert ǵımarattaryn sal­ǵyzýynan, óner adamdaryn aıryqsha qurmet tutyp syılaýynan, izgi qam­qorlyǵynan baıqalady. ...Nursultan Nazarbaev Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri bolyp joǵary­la­ǵan­da ilki qurǵan Úki­me­tiniń múshesi retinde qabyldaýynda bol­dym. Shaqyrǵan jı­nalystaryna qaty­syp júrdim. “Stal­noı profıl Kazah­stana” atty tuńǵysh ki­taby meniń Qazaq KSR Baspa ko­mı­tetiniń júıesinde istep júrgen kezimde jaryq kórdi. Kezinde Memlekettik syılyqty tapsyryp tu­ryp, “Maǵjan” atty monografııam tý­raly jyly lebiz bildirgenine dán razy­myn. Biraq ol kisimen dastarqan basynda kezigý sáti túspegendikten, qazaqtyń jańa Ánura­ny­nan basqa qandaı ánderin súıip aıtatynynan habarsyzbyn. Ja­nynan óleń shyǵaratyn qabileti bar desedi. O jaǵyn da bilińkiremeımin. Al Ánuran haqynda batyl aıtsam, ol orys, qazaq demeı, elimizdiń turǵyndarynyń barshasyna belgili jáıt. Jáne táýelsiz Qazaqstannyń sol jańa Gımniniń týýy­na Nursultan Ábishulynyń avtor ese­binde tike qatysy bar. Burynǵy Gımnimiz de osal emes-ti. Ol nege ózgerdi? Gımn saltanatty madaq ánge jatady. Ol kóne Grekııada qudaılar men geroı­lardyń qurmetine aıtylǵan. Keıinder el birliginiń sımvolyna aınaldy. Táýelsizdik dáýiriniń sımvoldyq sazy – Gımn. El ómiriniń ótkel kezeńinde týǵan alǵashqysy 1993-2006 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik Ánurany boldy. Bul Gımnniń mýzykasy Qazaq Keńes Respýblıkasy kezindegi, 1944 jyly kompozıtorlar Muqan Tólebaev, Ev­genıı Brýsılovskıı jáne Latıf Hamıdı jazǵan kúıinde saqtaldy. Tek “Biz qazaq ejelden erkindik ańsaǵan” dep bastala­tyn, sózin Ǵabıt Músirepov, Qaıym Muhamedhanov, Ábdilda Tájibaev jazǵan mátini ǵana ózgertildi. Al birinshi tarmaǵy “Jaralǵan namystan qaharman halyq­pyz” dep atalatyn Ánuran sózin 1992 jyly aqyndar Muzafar Álimbaev, Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵa­lıev jáne Jadyra Dáribaeva jazǵan bolatyn. Gımnniń bul nusqalary kezinde óz rólin oıdaǵydaı atqardy dep esep­teımiz. Sazy da, sózi de múlde jańa Ánuran­nyń dúnıege kelýiniń óz syry bar. Menińshe, Prezıdentimiz ataq-dańqy bul kúnderi jer jarǵan Qazaqstannyń jańa asqaq kelbetine saı keletin Gımn qa­jettigi jóninde kóp ýaqyt ishteı tolǵan­ǵan. Sóıtip júrgeninde ýyzdaı jas jigit kezinde estigen, 1956 jyly sazyn kom­pozıtor Shámshi Qaldaıaqov, sózin aqyn Jumeken Nájimedenov jazǵan “Meniń Qazaqstanym” atty otanshyl jyr áýeni kókirek saraıynyń bir túkpirinen álsin-áli ándetip turyp almady ma eken, dep joramaldaımyn. Keıde án men óleńniń ózgeshe jara­symdy, bir qoldan quıylǵandaı keli­simdisi bolady. Birtýar sazger Shámshi “Meniń Qazaqstanym” sazyn gımn bolar-aý dep arnaıy jazbaǵany belgili. “Elim meniń, jerim meniń” degen órshil óleń joldaryn týǵyzǵan, tapqyrlyǵy men dálshildigi mol aqyn Jumeken Nájimedenov te olaı oılamaǵan dep esepteýge kerek. Gımn el eńsesin kóteretindeı estilýi tıis bolsa, óleńi kórkem pýblısıstıka, naǵyz kósemsóz bıiginen aǵyndaýy tıis. “Meniń Qazaqstanym” sazynyń taý sýyndaı tasyǵan ekpin-jigeri, óleńiniń bıik pafosy memlekettik gımnge laıyqty-aý dep alǵash tanyǵan eshkim de emes, Nazarbaev Nursultannyń naq ózi. “Meniń Qazaqstanym” Ánuranǵa aı­nalýy úshin tek óleń shyrqyn buzbaı­tyn, budan jarty ǵasyrdan buryn týǵan mátinine ýaqyt engizgen jotaly jańa­lyqtardy engizetin eleýli redaksııa ja­salýy tıis… Osy oı tereńdigin, sezim ushqyr­lyǵyn talap etetin ulttyq máni zor jaýapty isti Elbasy óz mindetine alǵan. Birinshiden, Gımn mátini shyrqal­ǵanda kóp ýaqyt almaıtyn yqsham bolý­ǵa kerek edi. Sondyqtan jańa redak­sııada alty shýmaqtan turatyn bastapqy nusqanyń eki shýmaǵy qysqartyldy. Ekinshiden, burynǵy ánurandar on bir býynnan tursa, bul gımn mátini alty býynnan qalanǵan. Jumeken aqynnyń kóp oıdy az sózge syǵymdap syıǵyza­tyn tyǵyz da nyǵyz rıtminen aspasa, kem soqpaıtyn óleń joldary jasaq­talýy tıis boldy. Nurekeń avtorlyq jańa redaksııanyń bul mindetiniń de údesinen shyqqan. О́leńniń tórt shý­maǵyna engizilgen eleýli ózgeristerde osy talaptyń bár-bári minsiz oryn­dalǵan. Altyn kún aspany, Altyn dán dalasy, Dýmandy bastady, Dalama qarashy! – degen shýmaqtyń sońǵy eki joly: Erliktiń dastany – Elime qarashy! – dep ózgertilgen. Burynǵy nusqaǵa qara­ǵanda kóz aıańdy sonshalyq keńeıtetin osy sońǵy eki joldy ándetip aıta bastaǵanyńda erekshe tolqısyń. Qazaq eliniń dańqty tarıhy kóńil kókjıeginde naızaǵaıdaı jarq etip, esińe oralǵanda saptaǵy jaýyngerdeı jaýyrynyńdy tiktep, salmaqtana qalǵanyńdy sezesiń. Ondaı kóterińki kúı keshýińe daýysty dybystardyń assonansy, úndese jup­tasýy da áser etedi. О́leńniń ıntona­sııalyq áýezin, dybystanýyn kúsheıtip, atameken týraly oı-sezimińdi áýelete beredi. Ekinshi shýmaqtyń “qazaǵym myqty ǵoı” degen joly ǵana saqtalǵan. О́zge úsh jańa joly óleńniń baǵyn asha túsken. Eńbek taqyrybyn (“dán egip terlegen”) erlik, Otan qorǵaý taqyrybyna almas­tyrý máni tereńirek syrǵa bastaıdy: Ejelden er degen, Dańqymyz shyqty ǵoı, Namysyn bermegen, Qazaǵym myqty ǵoı! Bul shýmaqtyń ajaryn ashyp turǵan “namys” sóziniń jańa Gımn mátininde qaıtalanýynyń óz zańdylyǵy bar. Ol qazaqtyń namysker minezinen týyn­daıdy. Jáne bul – ata-babadan mıras minez! Onyń solaı ekenin, ótpeli zamannyń eń aýyr kezeńinde tıisti qarajat taýyp, Jıdebaıda Abaı men Shákárimniń jahanǵa uıalmaı kórsetetin kesenesin tur­ǵyzǵan Nurekeń, Abaıdyń ózi tııanaqtaǵanyn biledi. Bilgende qandaı! Uly Abaıdyń Otyz toǵyzynshy sózinde “ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵy­lar­dan artyq mineziniń” biri – “na­mysqor keledi eken” delingen. “At ata­lyp, arýaq shaqyrylǵan jerde aǵaıynǵa ókpe, arazdyqqa qaramaıdy eken”, “Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tór­teý túgel bolsa, tóbedegi keledi”, dep arlylyq, namystylyqqa tabandylyqty ýaǵyzdaǵan. Osy maǵynalas pikir Pre­zıdenttiń ár Joldaýynyń, el-jurt aldyndaǵy qaı sóziniń bissimillásine aı­nalatyny teginnen tegin emes. Abaı ha­kim­niń sózine qulaq túre júretindikten de. Bul – ata-baba dástúri, aıta bersek, ıisi qazaqqa tán. Qazaqta “Qoıandy qamys, erdi namys óltiredi” degen maqal bar. Muhtar Áýezov kóp eńbegin sarp etip, Uly Otan soǵysy jóninde jazǵan pesasyn “Namys gvardııasy”, al onyń bas geroıy Baýyrjan Momyshulyn Na­mysuly dep ataýynda qandaı oı jat­qanyn túsiný qıyn emes. Myna bir epızod­qa úńilelik. Áskerı tártipti óreskel buzǵan, opa­syz­dyq jasaǵan vzvod komandırin atqany úshin Grıgorev degen dıvızııa komıssary Baýyrjandy: “Sen komandır bolýdan góri, sot bolýdy laıyq kórgensiń ǵoı, sirá?” – dep kinálaıdy. Buǵan Namysuly: – Nemis qorshaýynda bar sovet ókimeti bir ózim boldym, endi qaıteıin, – dep jaýap qaıtarady. Polk komandıri Chýprov Namysulyn “Bular armııanyń temir tártibine tósel­megen eldiń balasy ǵoı”, – dep jazǵyr­sa, dramatýrg Muhtar Áýezov general Panfılovtyń aýzyna shovınızmniń menmensigen minezin qatty synǵa alatyn sóz salady. Chýprovqa Panfılov: men sizge eskerteıin, qatty eskerteıin: bárin bildik, tanydyq dep júremiz, sonymen qabattasyp, tekserilmeı júretin oq ótpes bir biteýlik te jatady ishimizde. Qazaq dep, halqyna syn taqpaqsyz ba?.. Qaı qasıetin bilýshi edińiz?.. – deıdi. “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń 1942 jylǵy kúz aılarynyń sandarynda ja­rııalanǵan pesanyń bul sózderi eskir­mek emes. О́ıtkeni, pesa avtory­nyń ózi de namys perzentteriniń biri bo­latyn. Sol minezdiń ýyzyna endi búgingi urpaq qanǵan. Memlekettik tildiń Kons­tıtýsııada jazylǵan quqyǵyn júzege asyrý ýaqytynyń jetkeni jónindegi zııalylardyń Elbasyna joldaǵan haty da qazaqtyń “Namysyn bermegen, Qaza­ǵym myqty ǵoı!” minezinen týyndaıdy... Úshinshi shýmaq Jumeken nusqasynda joq, jańadan túzilgen. Urpaqqa jol ashqan, Keń baıtaq jerim bar. Birligi jarasqan Táýelsiz elim bar. Súbeli shýmaq Otanymyzdyń jańar­ǵan kelbetin jyrlaıdy. Jarysa jamy­raǵan sáýleli joldar ıgilikke sáıkestik bildiredi. Táýelsizdigimiz, ınshalla,  erekshe maqtanyshymyz. Oǵan tabıǵı ulasqan tolǵaýly pikir qazaqtyń baýyr­mal ult ekenin eske salady. Elimizdegi dostyǵy jarasqan halyqtardyń myzǵy­mas birligi Ánurannyń jyr kestesine toqylǵany ábden oryndy. Aqyrǵy shýmaqqqa kelsek, onyń bir ǵana sózi ózgertilgen. “Ejelgi dosyndaı” sózi “máńgilik dosyndaı” delingen. О́leńniń tynysyn keıde bir sózdiń ózi óstip keńeıtip jiberetini bolady. Bolashaǵyna berik senimdi el qashan da baqytty. Bizdiń qazaq osyndaı. Ol ýaqytpen dostasqan halyq. Al óleńniń qaıyrmasy ózgertilme­gen. О́ıtkeni óleńniń jańǵyrtylǵan nusqasynyń mańyzyn eselep, ant baılasqandaı rýhtandyrady. Meniń elim, meniń elim, Gúliń bolyp egilemin, Jyryń bolyp tógilemin, elim! Týǵan jerim meniń – Qazaqstanym! “Meniń Qazaqstanym” óleńindegi ózgerister arqasynda aıtýly jyr Gımn deńgeıine kóterilse, muny atamekenimiz­diń alǵaý týyndysyna jańa sapa sińirýge janyn salǵan avtordyń, úlken qoǵam­dyq-saıası, áleýmettik kategorııalarmen oılaıtyn qaıratkerdiń, úlken parasat ıesiniń qaırat-jigeriniń arqasy dep bilýge kerek. Júregimizge oń qolymyzdy qoıyp shyr­qaıtyn “Meniń Qazaqstanym” Mem­lekettik Ánuran retinde resmı túrde 2006 jylǵy 7 qańtarda qabyldan­dy. Keń baıtaq elimizdiń aspanynda jelbiregen kók baıraǵymyzǵa maqta­nysh­pen kóz tastaı turyp, keýdemizdi kere “Meniń Qazaqstanym” Ánuranyn shyrqaımyz. Shyrqap qana qoımaımyz. Jańa Gımn táýelsizdigimizdi jyrlaı­tyn shattyq áýendermen arnalas. Osy­nyń bári qosylyp kelip el kóńilin órlete túspek. Aqyn, jazýshylarynyń shabytyna shabyt qospaq. “Meniń elim, meniń jerim” taqyryby elimizdiń kele­shegine qatysty keleli oılarǵa bastamaq. Ǵasyrlar boıy zaryǵyp kútken táýel­sizdigimiz “Týǵan jerim – Qazaq­stanym” degen taqyryptan bas alatyn pýb­lısıstıka “Qytaıǵa, Izraılge jalǵa da bolsa beretin jerimiz joq” dep aıbyn berse, úlken proza tarıh munarasynan dabyl urady. “Dushpan astyńdaǵy atyńdy surasa, aıama. О́ıtkeni, Qambar ata aman bolsa, tulpar týmaı qoımaıdy. Dushpan qoı­nyńdaǵy qatynyńdy surasa da, tar­shylyq etpe. О́ıtkeni, eliń aman bolsa, sen úshin taǵy bir sulý boıjetedi. Tek dushpanǵa bir súıem jer berýshi bolma! О́ıtkeni asyraýshy jer-ana eshqashan úlkeımeıdi”. Qabdesh Jumadilovtiń “Daraboz” romanynda bul ataly sózdi Jońǵar basqynshylaryna qarsy Uly Otan soǵysynda jaýdy shekaradan múlde alastaǵansha qyryq jyl attan túspeı alysqan qolbasshy Qarakereı Qabanbaı syndy alyp babamyz aıtady. Bas sardar taǵy birde: “...Qalmaqpen qyryq jyl qıdalasyp, qanyńdy, janyńdy pıda etip júrip qaıtaryp alǵan jerdiń qadiri tipti erekshe. Aram oıly jat jurttyń tabanyna taptatpaq túgil, bir túıir ta­syn, bir tal butasyn sıpatqyń kelmeı­di, – dese, muny ár qazaq jer-ana al­dyndaǵy ardaqty paryz-qaryzy sana­maq. Ata-baba amanatynan attaǵannyń aty óshsin! – degizedi. Oırat, jońǵar, qalmaq Qazaqtyń keń baıtaq jerin taptap, qystaý, qonysyn órtep, besiktegi sábıin naızasyna shanyshqanda, qarakózden jas sorǵalap, “Elim-aı!”-lap zarlaǵan ánin roman-trılogııasynyń arqaýyna aınaldyrǵan Sofy Smataı úshin el táýelsizdigi – qazaq­tyń óz jerine ózi ıelik etýi. “Ja­rylǵap batyr” atty óleńmen jazylǵan romanynda barynsha keń óristetilgen týǵan jer taqyrybyn ol bylaısha qorytady. Qashanǵy qazaq bolar momyn halyq, Jete almaı týǵan jerge ólip-talyp. Jeri ǵoı – eń asyly, eń ardaǵy Júretin qarashyqtaı qoryp-baǵyp. Tıme oǵan, Týǵan Jerdiń pushpaǵyna! Alma ony qııanattyń qyspaǵyna. Eger de jerge tıip janyn ezseń – Qazaqty qasıetti ashý ustady ma, Qashpa onda! Qashyp-pysyp qutylmaısyń! Sen oǵan bir-aq qysar tutymdaısyń! Azýǵa bir-aq basyp, janyńdy alyp, Túkirer! Qaqyryqsyń – jutylmaısyń! Sofy Smataı romandarynyń túıini búgingi qazaqtyń týǵan jeriniń endigi taǵdyry haqyndaǵy qamkóńil kúıimen úndes. Jeńis kúni – Sofy úshin jaý qash­qan kún ǵana emes. Ol shyǵarma­sy­nyń ynty-shyntysyn azat qazaq jerine arnaǵanda, onyń ár qıyryna nárli de árli sóz tabady. Alash ulynyń kindik qany tamǵan jerine qaıta qonystanǵan baqytty kúnderde dala, ózen sý, kól býsanyp, bosanǵandaı qýanysh jasyn tógedi. Jel súıinshilep júıtkise, ózen­der órge shapshyp shattanady, tóbeler sap túzedi, júgiredi. Saǵynyshty júrek týǵan jerimen qaýyshýyn osylaı qa­byldaıdy. El kindigi – Ulytaý, saıran­dy Saryarqa, jeri – jumaq, jeli – jupar altyn Altaı belgili arǵyn, naıman, kereı, basqa rý, taıpalardyń qonysy bola tura, bári de saıyp kelgende, “qazaǵymnyń qarashyǵy”, qımas ólkesi, bólinbeıtin enshisi, dep otanshyl zor oılarǵa bastaıdy. Táýelsizdik dáýirinde jazylǵan tarıhı romandardyń árqaısysy týǵan jer týraly ózinshe saıraıdy. Asan Qaıǵy jelmaıaǵa minip, jer ústindegi jumaq “Jeruıyqty” izdep, dúnıeniń tórt buryshyn kezedi. Bul halqymyzdyń baqytty, sáýletti ómir týraly armany­nan týǵan ańyz ekendigi barshamyzǵa málim. Al Uzaqbaı Dospanbetovtiń “Abylaıdyń aq týy” atty tarıhı ro­many­nyń ekinshi kitabynda uly júzdiń dańqty Tóle bıi zamana ne bolyp barady dep álde bir saryýaıymǵa salynǵan shaǵynda óz ókimimen jalaıyr О́tegen Sábdenulyn, dýlat-janys О́tegen О́te­ǵululyn “Jeruıyqty” izdeýge jibergeni naqtyly shyndyq kúıinde sýretteledi. Saparǵa attanǵandar Aýǵanstan, Kavkaz sııaqty birsypyra at tuıaǵy jetken ólkelerdi aralasa kerek. Eki jyldan soń jolaýshylar qaıta oralyp kórgen bilgenderin aıtyp esep beredi. Sol sapar nátıjesi jóninde Tóle bı endi qazaq ıgi jaqsylarynyń bas qosqan jıynynda sóz sóıleıdi. “– Aǵaıyn-týǵan! Qaryndas el! Alty Alashtyń azamattary! Myna jar­ty álemniń taý men tasyna tabandaryn tozdyrǵan muzbalaqtarymyz durys aıtady! Alataýdaı jer joq! Jerdiń quty Alataý men Qarataý! Odan áridegi Jetisý! Jerdiń quty, Jeruıyq degeni­miz, mine, solar!”. Uzaqbaı Dospan­betovtiń “Abylaıdyń aq týy” roma­nynda Tóle bı “sańqyldaǵanda zeńgir kók áınekshe shytynap, oıdan-qyrdan jınalǵan dúıim kóptiń ústine qulap túserdeı áser qaldyrǵan”, – delingen. Táýelsizdik zamanynyń jazýshylary birinen biri asyryp, Elbasy tolǵany­syna qosylyp, úlken otanshyl oı qozǵaıdy: – Dúnıede Týǵan Jerden artyq jer joq! Atameken týraly bul qasıetti sóz ejelgi “Qarataýdyń basynan kósh keledi” – dep bastap, eli, jeri týraly talaı urpaq tamyljyta shyrqaǵan neshe­me ánge ulasty deseńizshi. Sonyń taǵy da birin budan 65 jyl buryn Uly Otan soǵysyn Jeńispen aıaqtap, kindik kesken ólkesine aptyǵyp, asyǵa qaıtyp kele jatqan qazaq soldaty týǵyzdy. Ańsap saǵynǵan Týǵan Jerine perzenttik ystyq mahabbattyn tókti. Netken uly, netken baıtaq jer ediń! Nendeı kúıge kókiregimdi bólediń? Sende týdym, sende óstim men, sende ólsem, – Armanym joq bul dúnıede, – der edim. Qasym aqynnyń qazaq aspanynda qalyqtaǵan osynaý asqaq ánine bolashaq Ánuran avtorlary, keleshek – roman­shylar “O, darıǵa, altyn besik, týǵan jer!” dep atoılatyp, aryndatyp qosyl­mady deısiń be. Ádebıet qudirettiligin aıtam da, eli, jeriniń dańqyn asyratyn órshil óleń, súıkimdi án týǵyzýdan esh jalyqpaıtyn da, jańylmaıtyn da... *  *  * Jer tolǵanysy – kıeli tolǵanys. Elbasynyń úlgi-ónegesi osylaı degizedi. Sońǵy segiz ǵasyrdyń ishinde elimizdiń basynda úsh-aq qazaq otyrypty. Jumabaı Shaıahmetov pen Dinmuhammed Qonaev bodandyq jaǵdaıda eli úshin istelýge tıisti nárseniń bárin istedi. Keıde sol aǵalarymyzdy synap, minep te jatamyz. Ishinde ózim de barmyn. Biraq bar nárseni joq dep aýyzdy qý shóppen súrtýge jáne bolmaıdy. Úshinshi qazaq – Nursultan Ábishuly Nazarbaev buǵan deıingi bar handardyń ıis almastyǵynan aıyrylǵanymyzdy (Ahmet Baıtursynov “nadandyǵynan” deıdi) qaıtaryp alýy ústine, halqymyzdyń ejelgi armany – qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn zamanǵa alyp kele jatyr. Illahı, joly bolǵaı! Qazirgi Qazaq eli, jeri jyryn planetarlyq parasattylyq dárejesine kóterýge tıistimiz. Onyń úlgisi Qudaı ońdaǵanda – barshylyq. Kim deıtin emes. Sherıazdan ELEÝKENOV.