Túrkııa men Sırııadaǵy dúleı dúmpý dúnıeni dúrliktirgen tusta, seısmıkalyq qaýip oshaǵynda ornalasqan almatylyqtardyń alańdaýshylyq tanytyp otyrǵany túsinikti jaıt. Onyń ústine jelide jeldeı esken jalǵan-shyny aralas aqparattar men «aıǵaılaǵan» taqyryptar onsyz da úreı bılegen jurttyń júıkesin tıtyqtatqany taǵy bar. Mıllıondar toǵysqan megapolıstiń seısmıkalyq ahýaly týraly sala mamandary ne deıdi? Rasymen de, bir qaýiptiń belgisi baıqala ma? Saqtyq sharalarynyń sapasy qandaı?
Boljaý men tájirıbeniń mańyzy
Tabıǵattyń dál qaı kezde tosyn minez tanytaryn ázirge eshbir ǵylym tap basyp boljaı almaıdy. Aıtqyzbaı keler apattyń aldyn alý úshin aımaqtyń ornalasý oshaǵy, tabıǵı ereksheligi eskerilip, uzaq jáne qysqamerzimdi zertteý júrgiziledi. Boljaý barysynda seısmologter súıenetin taǵy bir jaı – sol ólkeniń tarıhynda bolǵan tosyn oqıǵalar. Tek Almaty aýmaǵy emes, elimizdiń ónerkásiptik áleýetiniń 40%-y seısmıkalyq qaýipti núktede ornalasqany ǵylymı dáıektelgen. Seısmologııa ınstıtýty dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Nursarsen О́zbekovtiń aıtýynsha, Shyǵys Qazaqstan oblysynan bastap, Qyzylorda oblysyna deıingi aýmaqta jerasty dúmpýleri jeti-toǵyz ballǵa deıin jetýi múmkin qaýipti jerler az emes.
«Ásirese Almaty oblysy Ortalyq Azııadaǵy óte qaýipti aımaqta ornalasqan. Buryn bul jerde kúshti joıqyn jer silkinisi birneshe ret bolǵan. Bul turǵyda 1887 jylǵy Vernyı jer silkinisin jáne 1911 jylǵy Kemın jer silkinisin aıtýǵa bolady. Sońǵy bes jylda Qazaqstan aýmaǵynda seısmıkalyq aspaptarmen 40 myńǵa jýyq jer silkinisi tirkeldi. Atap aıtqanda, 2018 jyly – 8500, 2019 jyly – 7800, 2020 – 9500, 2021 jyly – 6700, al 2022 jyly 6900 ret álsiz dúmpý bolǵan. Geologııalyq aımaqtyń seısmıkalyq kelbeti osyndaı. Aıtyp otyrǵanymyz, arnaýly qurylǵylar bolmasa, adamzat balasynyń bári birdeı seze bermeıtin óte názik silkinister. Kópshilik halyq meılinshe sezingen jer silkinisteri de boldy. Sońǵy bes jylda Qazaqstan aýmaǵynda osyndaı 66 seısmıkalyq oqıǵa tirkeldi. 2018 – 20, 2019 – 11, 2020 – 15, 2021 – 11, 2022 – 9. Almatyda aıqyn sezilgen jer silkinisi 2022 jyldyń 28 jeltoqsanynda qaladan 190 shaqyrym jerde Qyrǵyzstan men Qytaıdyń shekaralas jerinde tirkeldi», deıdi Nursársen О́zbekov.
Sarapshynyń sózinshe, jer silkinisin aldyn ala boljaý óte qıyn. Ásirese qysqamerzimdi boljam jasaý – álemniń eshbir elinde áli sheshimin taba almaǵan kúrdeli másele. Deı turǵanmen biraz jyl buryn Qytaı tájirıbesinde jasalǵan qysqamerzimdi boljam óz nátıjesin kórsetken. Seısmologııalyq jaǵdaıdy baǵalaý úshin ınstıtýt ǵalymdary jylyna eki márte ortamerzimdi jospar jasaıdy. Birer kún buryn Almaty polıgony aýmaǵyndaǵy jer silkinisiniń ortasha merzimdi boljamy boıynsha qorytyndy daıyn boldy. Bul tujyrymǵa sáıkes 2023 jyly Almaty polıgony aýmaǵynda jeti balldyq kúshti jer silkinisi kútilmeıdi. Ǵylymı zertteýler negizinde apta saıyn qysqamerzimdi qorytyndy jasalyp, ol 200-den astam boljamdyq parametrdi taldaý negizinde qurastyrylady.
Ǵımarattar tótenshe qaýipke tózimdi me?
«Jaman aıtpaı jaqsy joq». Tótenshe jaǵdaı bola qalsa, ǵımarattar tótep bere ala ma? Buqarany mazalaǵan basty saýal osy. Kúni keshe jurtshylyqpen júzdesken Almaty ákimi Erbolat Dosaev qaladaǵy ǵımarattardy seısmologııalyq kúsheıtý jumystary júrip jatqanyn, jaz aılarynda Almatyda seısmıkalyq aýdıt júrgizýdiń jańa kezeńi bastalatynyn jetkizdi. «Almatyda 2020-2021 jyldary jańa tektonıkalyq jaryqtar paıda boldy. Jańa bas josparda barlyq qajetti talap, sonyń ishinde qaýipti jerler eskerilgen. Abaı dańǵylynyń joǵarǵy jaǵy 10 balldan joǵary, Abaı dańǵylynyń tómengi jaǵy 9 ball shamasynda», dep turǵyndar saýalyna jaýap berdi E.Dosaev. Álbette, bul – mamandar zertteýine súıenip aıtylǵan jaýap.
Almatyda salynǵanyna jarty ǵasyrdan asqan, tipti 70-80 jyl taıaǵan turǵyn úıler men ǵımarattar az emes. Dúleı dúmpý túgili, qıt etse qısaıyp qalatyn sapasy tómen qurylystardy kózimizben kórip júrmiz. «QazQSǴZI» AQ bas dırektory Begman Qulbaev qaladaǵy qurylystarǵa júıeli monıtorıng júrgizilip jatpaǵanyn alǵa tartady. «Bizdiń uıym sońǵy eki jylda 11 myńǵa tarta nysannyń seısmıkalyq jaǵdaıyn tekserdi. Derbes normatıvtik qujattardyń talaptary qatań saqtalýǵa tıis. О́kinishtisi, 11 myńnan astam úıdiń 35%-y seısmıka talabyna saı emes, ıaǵnı qaıta jóndeý jumystary qajet. Degenmen bul jerde qaladaǵy barlyq nysan qamtylmaǵan. Osy isti kesheýildetpeı jalǵastyrý kerek. Al «hrýshevka» sanalatyn úıler tolyq buzylýǵa tıis», deıdi maman.
Qujattaýdan ótken ár baspananyń neden salynǵany, qashan turǵyzylǵany, jer silkinisine tózimdiligi úı qujatynda tolyq jazylǵan. Osy tusta keıbir turǵyndardyń úı qabyrǵasyn buzyp, páter josparyn óz qalaýyna saı ózgertip alýy mamandardy alańdatyp otyr. «QazQSǴZJI» AQ basqarýshy dırektory Eraly Shoqparovtyń pikirinshe, keńes zamanynda salynǵan panel úıler zilzalaǵa tózimdi. Al úı josparyn óz betinshe ózgertý ári qaıta kúsheıtý jumystaryna mán bermeý – turǵyndardyń ózderine-ózi jasaǵan qııanaty. Buǵan kásipkerlerdiń únemshildigi men qurylys materıaldarynyń sapasyzdyǵyn qosyńyz.
Al Qazaqstan qurylysshylar qaýymdastyǵy prezıdentiniń orynbasary Vıktorııa Ten 2006 jyldan keıin jańa talaptarǵa saı salynǵan úıler negizinen tabıǵı apattarǵa tózimdi ekenin aıtady. Degenmen 2017 jyly bekitilgen seısmıkalyq aımaqtardaǵy qurylys erejesine súıenip, oǵan deıin turǵyzylǵan ǵımarattardyń beriktigin teksergen jón. Bul rette maman qurylystyń ornalasý orny, topyraq quramy, irgetastyń jaǵdaıy negizge alynatyn alǵa tartady. Qurylysshylar tilge tıek etken taǵy bir dúnıe – temirbeton qańqaly, jospary ózgerissiz qalǵan úılerdiń tózimi berik. Al aǵash úıler men kirpishten salynǵan keıbir ǵımarattardyń jaǵdaıy tekseristen keıin belgili bolady.
Apta buryn Almatynyń Áýezov aýdany turǵyndarymen kezdesýde «Eger qalada jańa turǵyn úı salatyn bolsańyzdar, ortalyqqa tıispeńizder, óıtkeni bul – bizdiń tarıhymyz», dep usynys aıtqan azamatqa Erbolat Dosaev: «Ortalyqty qazirgi qalpynda saqtaımyz desek, adamdar 1940, 1960 jyly salynǵan kommýnıkasııalarmen ómir súretinin este ustaýymyz kerek. Biz tarıhı kelbetti barynsha saqtaýǵa tyrysamyz, biraq modernızasııa sózsiz júzege asady, óıtkeni turǵyndar basqalar sııaqty órkenıettiń barlyq ıgiligin qoldanǵysy keledi. О́kinishke qaraı, paneldi úılerdi jańartý múmkin emes, óz kezinde ADK, Almaty úı qurylysy kombınaty salǵan, bul úıler tarıh, biraq olardy buzý kerek. О́ıtkeni 25 jyldan astam ýaqyt boıy biz ósken shaǵyn aýdandardaǵy paneldi úıler uzaqqa tótep bere almaıdy», dep jaýap bergen edi.
Álbette, halyqtyń amandyǵy qalanyń tarıhı kelbetin saqtaýdan mańyzdy. Deı turǵanmen bul tusta aıryqsha mán beretin másele az emes. Qumyrsqanyń ıleýindeı qabattastyra salynǵan qurylystar ashyq alańqaılardy taryltyp, qaýipsizdik máselesin qıyndatatynyn umytpaýǵa tıispiz.
Tektonıkalyq jaryqtardyń jaıy
Tektonıkalyq jaryqtar degenimiz – aty aıtyp turǵandaı, silkinis kezinde jerdiń aıyrylyp ketý qaýpi joǵary aýmaqtar. Seısmologterdiń zertteýinshe, Almatyda mundaı 27 núkte anyqtalǵan. Ol mańǵa eń kemi 500 metr jaqyn aýmaqqa qurylys júrgizýge múlde bolmaıdy. Mundaı qaýipti aıryq-núkteler Túrksib aýdany aýmaǵynan basqa qalanyń barlyq aýdanynda kezdesedi. Atap aıtqanda: Alataý aýdany – Aqseńgir, Boraldaı, Almaty; Almaly aýdany – Gorodskoı, Jańaturmys, Shaǵynaýdandyq; Áýezov aýdany – Almaty, Gorodskoı, Jańaturmys, Shaǵynaýdandyq; Bostandyq aýdany – Taýbókter, Bostandyq, Ile, Kókpek, Aqjar, Úlken Almaty, Butaqty, Qumbel, Aıýsaı, Kóldi, Soltústik-Talǵar, Jańaturmys; Naýryzbaı aýdany – Boraldaı, Almaty, Jańaturmys, Dıagonalnyı, Taýbókter, Bostandyq, Ile; Medeý aýdany – Almaty, Gorodskoı, Jańaturmys, Dıagonalnyı, Batys- Kóktóbe, Shyǵys-Kóktóbe, Jarbulaq, Solonovskıı, Taýbókter, Ile, Aqsý-Toǵyzaq, Qumbel, Qaınar, Soltústik-Talǵar, Kýlıkovskıı, Vershınnyı, Kókózek; Jetisý aýdany – Almaty, Boraldaı tektonıkalyq jaryqtary bar aýmaqtarmen shektesip jatyr.
Otandyq ǵalymdar elimizdegi seısmıkalyq qaýip boıynsha turaqty jumys istep, jalpy seısmıkalyq aýdandaý, aımaqtarǵa bólý dep atalatyn kartalardy ázirleýde, munda qaýipti hám belsendi aımaqtardyń seısmıkalyq jaı-kúıi bederlengen. Sonymen qatar basqa kartalar da qurastyrylǵan, onyń ishinde eldi mekender úshin jasalǵan syzbalar bar. Almaty qalasynyń seısmıkalyq mıkroaımaqtandyrý kartasy da mamandar nazarynda.
Mamandardy mazalaǵan másele
XX ǵasyr basynda Almatyny úıindi astynda qaldyrǵan joıqyn apatty kózimen kórgen sáýletshi Andreı Zenkov óz jazbasynda: «Men bolashaqqa senemin. Bizdiń qalamyzda ádemi, kórkem, úsh-tórt qabatty tastan, betonnan jáne basqa da myqty qurylys zattarynan ǵımarattar salynady», depti. Máseleni áriden zerdelegen sáýletshi úsh-tórt qabatty degendi jaıdan-jaı aıtpaǵany anyq. Almatyda aspanmen talasqan alyp ǵımarattar salýǵa bolmaıtyny – sońǵy bir ǵasyr bederinde myń ret aıtylyp, myń ret jazylǵan másele. Muny búgingi táýelsiz sarapshylar da joqqa shyǵarmaıdy.
– Qalaı aıtqanda da qazir tynyshtyq kezeńi aıaqtalyp, belsendilik bastaldy. Sondyqtan turǵyndar men qala bıligi barlyq jaǵdaıǵa daıyn bolýy kerek. Tabıǵatqa sabyr bersin. Eger de bir jaǵdaı bola qalsa, eshkim bizdi saqtap qala almaıdy. Uzaqmerzimdi boljam boıynsha Almatynyń qatty jer silkiný jaǵdaıy joǵary aımaq ekeni keńes zamanynan beri aıtylyp kele jatyr. Ol kezde bul másele qatty zerdelenip, talaptar qatań saqtalatyn. Buǵan dálel – qala mańynan 600 myń adamǵa arnalǵan qos birdeı qorym daıyndalyp qoıylǵany. Bul búgin biz jeńil ǵana sóz etetin máseleniń salmaǵy tym aýyr ekenin kórsetedi. Turǵyn úıler men ǵımarattardyń seısmıkalyq tózimdiligine asa kóńil bólingeni durys.
«Keńes zamanynda 25 qabatty «Almaty» qonaqúıi synaq retinde salynyp, onyń ózi arnaıy qondyrǵylarmen, berik qursaýlarmen bekitilip boı kóterdi. Negizinen Almatyda toǵyz qabattan bıik úıler salýǵa bolmaıdy. Bul qurylystardyń ózi qalanyń tektonıkalyq aýmaǵynan tys jerlerge salynýǵa tıis. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda bul qaǵıda eskerilmeı otyr. Shahardyń eń qymbat aýdanyna balanatyn Ál-Farabı dańǵylynyń joǵary bóligi qurylys júrgizýge asa qaýipti jolaqta ornalasqan. Bizge de Japonııa sekildi tabıǵat apatyna beıimdelgen memleketterdegideı arnaýly standarttar qajet-aq. Elimizde jer silkinisin zertteý 1920 jyldary qolǵa alynǵan. Tek 1976 jyly ǵana ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy. Mamandar ozyq elderdiń ádisterin óz jerimizdiń erekshelikterine beıimdep qoldanyp keledi», deıdi qoǵam belsendisi Ashat Asylbekov.
Qaterden qalaı qorǵaný qajet?
Jer silkinisi qas qaǵym sátte ótedi. Seısmıkalyq belsendi aımaqta turatyn árbir azamat kez kelgen tosyn oqıǵaǵa daıyn bolýy kerek. Ár toqsan saıyn ótetin seısmıkalyq jattyǵýlarda «apat oryn ala qalsa, azamattar úıde jáne jumys oryndarynda ne isteýi, qalaı qorǵanýy qajet?» degen saýaldarǵa jaýap beriledi. О́z jaqyndarynyń qaýipsizdigine salǵyrt qaramaıtyn azamattar saqtaný saýatyn arttyryp, ǵalamtor betindegi arnaıy nusqaýlyqpen tanysqany abzal. Mamandardyń aıtýynsha, basty másele – turǵyndardy úreılendirmeý. О́ıtkeni jappaı úreı beleń alsa, jaǵdaı ýshyǵa túsedi. Máselen, jer silkinýi kezinde ǵımarattardyń syrtqy qabyrǵalary eń qaýipti sanalady.
«Almaty qalasynyń turǵyndary terbelisti sezine salysymen qaýipsizdikti oılaýy kerek. Olar aldyn ala otbasy múshelerimen birge úı ishindegi qaýipsiz aımaqtardy anyqtap, apat bola qalǵan jaǵdaıda sol jerge jetý kerektigin bilgeni jón. Úıde eń qaýipsiz jerler – negizgi qurylymdyq qabyrǵalar, esik jaqtaýlary. Tótenshe jaǵdaı kezindegi durys áreket sizdiń aman qalýyńyzǵa sebep bolýy múmkin. Bizdiń maqsatymyz – halyqqa qalaı saqtaný keregin túsindirý, olardy arnaýly erejelermen tanystyrý», deıdi tótenshelikter.
Aıtpaqshy, eki jyl buryn Almatyda aımaqtyń seısmıkalyq ahýalyn arqaý etken halyqaralyq konferensııaǵa qatystyq. Sonda japon ǵalymy: «Mynadaı jerde alańsyz ómir súrip jatqan almatylyqtar batyr», degenin óz qulaǵymyzben estigenbiz. Bul – úreıge úreı qosý emes. Biz aıtyp otyrǵan máseleniń qanshalyqty salmaqty ekenin bildiretin pikir. Álemniń ár qıyrynda bolyp jatqan qaıǵyly oqıǵalar seısmıkaǵa sergek qaraý qajettigin taǵy bir eske salady.
ALMATY